Y Bryniau Gwag

Mair Stiwart






Er goffâd fy nhad



Ganwyd bachgen,

Brenin gaeaf.

Cyn y mis du

Fe’i ganid,

A ffoesai yn y mis tywyll

I geisio noddfa

Gyda’r tlodion.

Fe ddaw

Gyda’r gwanwyn

Yn y mis gwyrdd

A’r mis euraid

A llachar

Ai fod y llosgiad

O’i seren.

— M.S.



LLYFR I — YR AROS



1


Yr oedd ehedydd yn canu rywle fry yn yr uchelder. Disgynnai goleuni’n ddisglair ar fy amrannau caeedig, a chyda hynny’r gân, megis dawns bell o ddŵr. Agorais fy llygaid. Uwch fy mhen yr ymestynnai’r awyr, a’i chanwr anweledig ar goll rywle yn y goleuni a’r gwyrddlas arnofiol oedd i ddiwrnod o wanwyn. Ym mhob man yr oedd arogl peraidd, cnau-felys, a barai imi feddwl am aur, a fflamau canhwyllau, a chariadon ieuainc. Rhywbeth arall, heb arogl mor beraidd, a gynhyrfai wrth fy ymyl, a llais bras gŵr ifanc a ddywedodd: Syr?

Troais fy mhen. Yr oeddwn yn gorwedd ar dywarchen, mewn pant ymhlith y llwyni eithin. Yr oeddynt hwy yn llawn blodau, fflamau euraid, peraidd eu harogl, wedi eu galw allan gan haul y gwanwyn. Wrth fy ochr yr oedd bachgen ar ei liniau. Dichon ei fod tua deuddeg mlwydd oed, yn fudr, a charpiad o wallt yn glwm ac yn flewog arno, ac wedi ei wisgo mewn rhyw frethyn bras brown; yr oedd ei fantell, wedi ei gwneud o grwyn wedi eu pwytho ynghyd yn fras, yn dangos rhwyg mewn dwsin o leoedd. Yr oedd ffon ganddo yn un llaw. Hyd yn oed heb y modd yr oedd yn drewi, gallaswn fod wedi dyfalu ei alwedigaeth, canys o'n hamgylch yr oedd ei braidd o eifr yn pori ymhlith y llwyni eithin, gan gnoi egin gwyrdd ifanc y drain.

Wrth imi symud fe gododd yn ebrwydd ar ei draed a chilio ychydig, gan syllu, yn hanner gwyliadwrus ac yn hanner gobeithgar, drwy’r nythfa fudr o wallt. Felly nid oedd efe eto wedi fy lladrata. Edrychais finnau ar y ffon drom oedd yn ei law, gan ryfeddu’n annelwig, drwy niwloedd y boen, a allwn i fy nghynorthwyo fy hun hyd yn oed yn erbyn y llanc hwn. Eithr ymddangosai mai am wobr yn unig yr oedd ei obeithion ef. Yr oedd yn pwyntio at rywbeth o’r golwg y tu hwnt i’r llwyni. “Daliais dy geffyl i ti. Y mae wedi ei rwymo draw acw. Tybiaswn dy fod yn farw.”

Codais fy hun ar un penelin. O'm hamgylch yr oedd y dydd fel pe bai'n siglo ac yn dallu. Yr oedd blodau'r eithin yn mygu fel arogldarth yn yr haul. Yr oedd poen yn ymdreiddio'n ôl yn araf, ac gydag ef, ar yr un trai a llif, y cof.

“A ydych chwi wedi eich anafu’n ddrwg?”

“Dim byd o bwys, ond fy llaw. Rho amser imi, a byddaf yn iawn. Fe ddaliasost fy march, meddech chwi? A welaist fi’n syrthio?”

Ie. Yr oeddwn draw acw. Pwyntiodd eilwaith. Y tu hwnt i domenydd y blodau melyn cyfodai’r tir, yn llyfn ac yn noeth, hyd at ucheldir crwn a dorrai yma a thraw gan graig lwyd wedi ei rhychu gan ddraenen y gaeaf. Y tu ôl i ysgwydd y tir yr oedd ar yr awyr y wedd honno o bellter diben a gwag a soniai am y môr. Gwelais chwi yn marchogaeth i fyny’r cwm o’r lan, yn mynd yn araf. Gallwn weld eich bod yn glaf, neu efallai’n cysgu ar gefn y march. Yna rhoddodd ef ei droed yn anghywir—twll, yn ôl pob tebyg—a disgynasoch oddi arno. Nid ydych wedi gorwedd yn hir. Nid oeddwn ond newydd gyrraedd atoch.

Safodd, a’i enau’n syrthio’n agored. Gwelais arswyd yn ei wyneb. Tra’r oedd efe’n llefaru, yr oeddwn innau wedi bod yn gwthio fy hun i fyny nes yr oeddwn yn abl i eistedd, wedi fy nghynnal ar fy mraich chwith, a chodi’n ofalus fy llaw dde glwyfedig i’m glin. Nid oedd hi ond màs chwyddedig, croendew o waed sych, a chochni ffres yn rhedeg drwyddo. Yr oeddwn, mi dybiais, wedi syrthio arni pan faglodd fy meirch. Yr oedd y llewyg wedi bod mor drugarog ag y gallai. Yr oedd y boen yn cynyddu yn awr, ton ar don yn malu, gyda churiad di-baid a llusg y llanw dros y graean, ond yr oedd y gwangalonrwydd wedi cilio, a’m pen, er ei fod eto’n dolurio gan yr ergyd, yn glir.

Mam y trugareddau! Yr oedd y bachgen yn edrych yn glaf. Oni wnaethoch chwi byth hynny wrth syrthio oddi ar eich ceffyl?

“Nage. Ymladd a fu.”

Nid oes gennyt gleddyf.

Fe’i collais. Nid oes ots. Y mae gennyf fy nhrŷll, a llaw i’w drin. Nage, paid ag ofni. Y mae’r ymladd drosodd. Ni wna neb niwed i ti. Yn awr, os cynorthwyi fi i farchogaeth fy ngheffyl, mi af ymaith.

Fe roddes ef fraich i mi wrth imi godi ar fy nhraed. Yr oeddem yn sefyll ar fin ucheldir uchel gwyrdd, yn frith o eithin, ac yma a thraw goed unig, noeth, wedi eu gwthio i siapiau rhyfedd gan y gwynt hallt di-baid. Y tu hwnt i’r dryslwyn lle y gorweddaswn, yr oedd y ddaear yn syrthio ymaith mewn llethr serth wedi ei rigoli gan lwybrau defaid a geifr. Gwneuthurai hyn un ystlys i ddyffryn cul, troellog, ac wrth ei draed yr oedd nant yn rhuthro ac yn llamu i lawr ar hyd ei gwely caregog. Ni allwn weled beth oedd wrth draed y dyffryn, ond tua milltir i ffwrdd, y tu hwnt i orwel y glaswellt gaeafol, yr oedd y môr. O uchder y tir lle yr oeddwn yn sefyll gellid dyfalu am y clogwyni mawrion a ddisgynnent tua’r lan; a thu hwnt i eithaf pellaf y tir, yn fychan yn y pellter, gallwn ganfod ymwthiad tyrrau.

Castell Tintagel, cadarnle Dugiaid Cernyw. Craig-gaer anghoncwestol, na ellid ei chipio ond trwy gyfrwystra, neu trwy frad o’r tu mewn. Neithiwr, yr oeddwn wedi arfer y ddau.

Teimlais gryndod yn rhedeg dros fy nghnawd. Neithiwr, yn nhywyllwch gwyllt y dymestl, yr oedd hwn yn fan y duwiau a'r tynged, o rym yn yrru tua rhyw ben pell, ac o hwnnw yr oeddwn i, o bryd i bryd, wedi cael cipolwg. A minnau, Myrddin, mab Ambrosius, yr hwn a ofnid gan ddynion fel proffwyd a gweledydd, nid oeddwn yng ngwaith y noson honno ond offeryn i'r duw.

I hyn y rhoddasid i mi ddawn y Golwg, a’r gallu a wnâi dynion ei ystyried yn hud. O’r gaer bellennig hon, gaeedig gan y môr, y deuai’r Brenin hwnnw ef ei hun a allai glirio Prydain o’i gelynion, a rhoi amser iddi ymhollti i’w hun; hwnnw ar ei ben ei hun a allai, ar ôl Ambrosius, yr olaf o’r Rhufeiniaid, atal llanwau newydd Arswyd y Sacsoniaid, a chadw Prydain yn gyfan, am seibiant anadl o leiaf. Hyn a welswn yn y sêr, ac a glywswn yn y gwynt: myfi, meddai fy nuwiau wrthyf, a’i dygai hyn i ben; i hyn y’m ganed.

Yn awr, pe gallwn eto ymddiried yn fy nuwiau, yr oedd y plentyn addawedig wedi ei genhedlu; ond o’i achos ef — o’m hachos innau — yr oedd pedwar gŵr wedi marw. Yn y noson honno, wedi ei chwipio gan ystorm ac yn gorwedd dan fygythiad seren y ddraig, yr oedd marwolaeth wedi ymddangos yn beth cyffredin, a’r duwiau’n aros, yn weladwy, wrth bob congl. Ond yn awr, yn y bore llonydd wedi’r ystorm, beth oedd yno i’w weld? Gŵr ieuanc â’i law wedi ei hanafu, Brenin â’i chwant wedi ei fodloni, a gwraig â’i phenyd yn dechrau. Ac i ninnau oll, amser i gofio’r meirw.

Daeth y bachgen â’m march ataf. Yr oedd yn fy ngwylio’n chwilfrydig, a’r wyliadwriaeth hono wedi dychwelyd i’w wyneb.

“Pa hyd y buost di yma gyda’th eifr?” gofynnais iddo.

Codiad haul a chodiad haul.

A welsoch chwi ddim, neu a glywsoch ddim, ddim o gwbl neithiwr?

Troes yr amheuaeth, yn ddisymwth, yn ofn. Disgynnai ei amrannau, ac edrychai ar y llawr. Cauedig oedd ei wyneb, yn wag, yn ffôl. “Anghofiais, arglwydd.”

Pwylais yn erbyn ysgwydd fy ngheffyl, gan edrych arno. Diau ddi-rif y bûm wedi cyfarfod â’r ffôl-ddalltrwydd hwn, y mutian gwastad hwnnw heb na mynegiant na bywyd ynddo; hwn yw’r unig arfogaeth sydd ar gael i’r tlawd. Dywedais yn addfwyn: Beth bynnag a ddigwyddodd neithiwr, peth ydyw a fynnaf arnat ei gofio, nid ei anghofio. Ni wna neb niwed iti. Dywed wrthyf beth a welaist.

Edrychodd ef arnaf fi am ryw ddeg eiliad arall o ddistawrwydd. Ni allwn i ddyfalu beth a feddyliai efe. Prin y gallai’r hyn a welai fod yn gysurlon; gŵr ieuanc tal â llaw wedi ei falurio’n waedlyd, heb glogyn, ei ddillad wedi eu britho a’u rhwygo, a’i wyneb ef—nid oes arnaf fi ddim amheuaeth—yn llwyd gan flinder a phoen a gweddillion chwerw gorfoledd neithiwr. Er hynny i gyd, amneidiodd y bachgen yn ddisymwth, a dechreuodd lefaru.

Neithiwr yn y tywyllwch du clywais geffylau yn mynd heibio imi. Pedwar, meddyliaf fi. Ond ni welais neb. Yna, yn nhoriad y wawr, deuai dau arall ar eu hôl, yn gwasgu’n galed ar y sbardun. Tybiais eu bod oll yn anelu am y castell, eithr o’r lle’r oeddwn i, draw fry wrth y creigiau, ni welais unrhyw dortsh wrth dŷ’r gwylwyr ar ben y clogwyn, nac ar y bont a âi drosodd i’r prif borth. Rhaid eu bod wedi mynd i lawr y cwm yno. Wedi iddi oleuo gwelais ddau farchog yn dyfod yn ôl y ffordd honno, oddi wrth y lan islaw craig y castell. Petrusodd. Ac yna chwi, fy arglwydd.

Meddais yn araf, gan ei ddal ef â’m llygaid: Gwrandewch yn awr, a myfi a ddywedaf wrthych pwy oedd y marchogion. Neithiwr, yn y tywyllwch, y marchogai’r Brenin Wthr Bendragon y ffordd hon, gyda mi fy hun a dau arall. Marchogodd i Dintagel, ond nid aeth trwy borthdy’r giât a’r bont. Marchogodd i lawr y cwm, hyd y lan, ac yna dringodd y llwybr dirgel i fyny’r graig a mynd i mewn i’r castell trwy’r porth bychan. Paham yr ysgydwch eich pen? Oni chredwch fi?

“Arglwydd, gŵyr pawb fod y Brenin wedi cweryla â’r Dug. Ni allai neb fynd i mewn, y lleiaf oll y Brenin. Hyd yn oed pe câi ef hyd i’r drws bychan cefn, nid oedd neb a feiddiai ei agor iddo.”

Agorwyd hwy neithiwr. Y Dduges Eigyr ei hun a groesawai’r Brenin i Dintagel.

“Ond — ”

“Arhoswch,” meddwn. “Myfi a ddywedaf wrthych fel y digwyddasai. Trwy gelfyddydau hud yr oedd y Brenin wedi ei drawsnewid i gyffelybiaeth y Dug, a’i gymdeithion i gyffelybiaethau cyfeillion y Dug. Y bobl a’u gollyngasai hwy i mewn i’r castell a dybient mai’r Dug Gorlois ei hun oeddynt hwy, ynghyd â Brithael a Jordan.”

Dan ei fudreddi yr oedd wyneb y bachgen yn welw. Gwyddwn y deuai, iddo ef, fel i’r rhan fwyaf o bobl y wlad wyllt ac ysbrydeiriol hon, fy ymddiddan am hud a swyn mor hawdd ag y deuai chwedlau am gariadau brenhinoedd a thrais mewn mannau uchel. Meddai yntau, gan atal dweud: Y Brenin — yr oedd y Brenin yn y castell neithiwr gyda’r Dduges?

Ie. A'r plentyn a enid fydd blentyn y Brenin.

Seibiant hir. Yr oedd efe yn lleithio ei wefusau. “Ond—ond—pan gaffo’r Dug wybod...”

“Ni ddaw ef i wybod,” meddwn i. “Y mae ef wedi marw.”

Aeth un llaw ffiaidd at ei enau, a’r ddwrn a wthid yn erbyn ei ddannedd. Uwch ei ben hi, ei lygaid ef, yn dangos eu gwyn, a âi o’m llaw glwyfedig at y staeniau gwaed ar fy nillad, ac yna at fy ngwain wag. Edrychai fel pe buasai’n dymuno ffoi ymaith, ond ni feiddiai hyd yn oed wneud hynny. Dywedodd yn fyr ei wynt:

Lladdasoch ef? Lladdasoch ein Dug?

Nage, yn wir. Ni ddymunwn i na’r Brenin iddo farw. Lladdwyd ef mewn brwydr. Neithiwr, heb wybod fod y Brenin eisoes wedi marchogaeth yn ddirgel am Dintagel, fe ruthrodd eich Dug allan o’i gaer yn Nhimilioc i ymosod ar fyddin y Brenin, ac yno fe’i lladdwyd.

Prin yr ymddangosai ei fod yn gwrando o gwbl. Yr oedd yn baglu ei eiriau: “Ond y ddau a welais y bore yma... y Dug ei hun ydoedd, yn marchogaeth i fyny o Dintagel. Mi’i gwelais ef. A ydych yn tybio nad wyf yn ei adnabod? Y Dug ei hun ydoedd, gyda Jorwm, ei was.”

“Naddo. Y Brenin oedd yno gyda’i was, Ulfin. Dywedais wrthyt mai’r Brenin a gymerth gyffelybiaeth y Dug. Dy dwyllwyd dithau gan yr hud hefyd.”

Dechreuodd yntau gilio oddi wrthyf. “Pa fodd y gwyddost y pethau hyn? Ti—ti a ddywedaist dy fod gyda hwy. Y swyn hwn—pwy wyt ti?”

Myfi yw Myrddin, nai'r Brenin. Fy ngalw a wnânt yn Myrddin y swynwr.

Gan barhau i encilio, yr oedd wedi dod yn erbyn mur o eithin. Wrth iddo edrych draw ac yma, gan geisio pa ffordd i ffoi, estynnais fy llaw.

Paid ag ofni. Ni wnaf i ddim niwed i ti. Wele, cymer hwn. Tyrd, cymer ef; ni ddylai neb call ofni aur. Galw ef yn wobr am ddal fy ngheffyl. Yn awr, os cynorthwyi fi i’w gefn, mi af ymaith ar fy hynt.

Gwnaeth hanner symudiad ymlaen, yn barod i gipio a ffoi, ond yna ymataliodd, a’i ben a droes o gwmpas, cyn gynted â phe bai’n fwystfil gwyllt. Gwelais fod y geifr eisoes wedi peidio â phori ac yn edrych tua’r dwyrain, a’u clustiau’n bigfain. Yna clywais sŵn ceffylau.

Cesglais ffrwynau fy anifail fy hun i'm llaw dda, ac yna edrychais o'm cwmpas am y bachgen i'm cynorthwyo. Eithr yr oedd ef eisoes yn rhedeg, yn curo'r llwyni i yrru'r geifr o'i flaen. Gelwais arno, ac fel y troai ef ei olwg dros ei ysgwydd, taflais yr aur. Cipiodd ef ef i fyny, ac yna diflannodd, gan rasio i fyny'r llethr a'i eifr yn llamu'n brysur o'i amgylch.

Trawai poen fi drachefn, gan falu esgyrn fy llaw ynghyd. Yr asennau hollt a bigent ac a losgent fy ystlys. Teimlwn y chwys yn cychwyn ar fy nghorff, ac o’m hamgylch yr oedd dydd gwanwyn yn crynu ac yn dryllio drachefn yn niwl. Sŵn carnau’n nesáu a ymddangosai fel pe bai’n morthwylio gyda’r boen hyd fy esgyrn. Pwylais wrth gyfrwy fy march, ac a arhosais.

Y Brenin oedd, yn marchogaeth unwaith eto tua Dintagel, y tro hwn at y prif borth, ac wrth olau dydd, ynghyd â chwmpeini o’i wyr. Deuent ar garlam cyflym ar hyd y llwybr glaswelltog o Ddimilioc, bedwar ar draws, yn marchogaeth yn esmwyth. Uwch ben Wthyr yr oedd baner y Ddraig yn dangos yn goch ar aur yn ngolau’r haul. Yr oedd y Brenin yn ef ei hun drachefn; golchwyd llwydni ei gelu oddi ar ei wallt a’i farf, ac yr oedd y gylch frenhinol yn disgleirio ar ei helm. Ei glogyn ysgarlad brenhinol a ledasid y tu ôl iddo dros ystlysau gloyw ei farch bae. Ei wyneb a edrychai’n llonydd, yn dawel ac yn osodedig; golwg ddigon llwm, a blinedig, eithr gyda rhyw fath o foddlonrwydd drosto oll. Yr oedd ef yn marchogaeth tua Dintagel, ac yr oedd Dintagel yn eiddo iddo o’r diwedd, gyda’r cwbl a orweddai o fewn y muriau. Iddo ef, diwedd oedd hynny.

Pwysais yn erbyn ysgwydd fy march ac edrychwn arnynt yn dod yn gyfartal â mi.

Yr oedd yn amhosibl i Wthr beidio â’m gweld, ond ni thaflodd ef erioed olwg i'm cyfeiriad. Gwelais, oddi wrth y fintai oedd y tu ôl iddo, y sylliadau chwilfrydig wrth i'm hadnabod. Nid oedd yno un gŵr na byddai erbyn hyn ganddo ryw amgyffred o’r hyn a ddigwyddasai neithiwr yn Nhintagel, ac o’r rhan a chwaraeaswn innau i ddwyn y Brenin at ddymuniad ei galon.

Yr oedd yn bosibl y byddai’r eneidiau symlach ymhlith cymdeithion y Brenin wedi disgwyl i’r Brenin fod yn ddiolchgar; i’m gwobrwyo; o leiaf i'm hadnabod ac i'm cydnabod. Ond myfi, a fuaswn ar hyd fy oes yn ymdrin â brenhinoedd, a wyddwn yn dda, lle y bydd bai ynghyd â diolch, fod yn rhaid rhannu’r bai yn gyntaf, rhag iddo lynu wrth y Brenin ei hun. Ni allai’r Brenin Wthr ond gweld mai, trwy’r hyn a alwai ef yn fethiant fy rhagwybodaeth, y bu farw Dug Cernyw tra oedd ef, y Brenin, yn gorwedd gyda’r Dduges. Ni welai ef farwolaeth y Dug am yr hyn ydoedd, sef yr eironi greulon y tu ôl i’r mwgwd gwên a ddengys y duwiau pan fynnont i ddynion gyflawni eu hewyllys.

Ni welai Wthr, nad oedd ganddo fawr o a wnelai â duwiau, ond hyn: pe buasai wedi aros ond un diwrnod yn rhagor, y gallasai gael ei ffordd yn anrhydeddus ac yng ngolwg dynion. Yr oedd ei ddigofaint wrthyf yn ddigon gwir, ond hyd yn oed pe na bai felly, gwyddwn fi fod yn rhaid iddo gael rhywun i’w feio: pa beth bynnag a deimlai am farwolaeth y Dug — ac ni allai bron lai na’i gweld hi fel porth a agorwyd yn wyrthiol i’w briodas ag Eigyr — rhaid oedd iddo, yn gyhoeddus, ymddangos fel pe dangosai edifeirwch. A myfi oedd yr aberth cyhoeddus i’r edifeirwch hwnnw.

Ymrwymodd un o’r swyddogion — Caius Valerius ydoedd, yr hwn a farchogai wrth ysgwydd y Brenin — ymlaen, ac a ddywedodd rywbeth, eithr dichon na chlywodd Uthyr ef byth. Gwelais Valerius yn edrych yn ôl arnaf fi yn amheus, ac yna, gyda hanner ysgwyd ysgwyddau a hanner saliwt i mi, efe a farchogodd ymlaen. Heb syndod, bûm yn eu gwylio yn mynd.

Lleihau’n ddirfawr oedd sŵn carnau i lawr y llwybr tua’r môr. Uwch fy mhen, rhwng un fflap adain a’r nesaf, diffoddodd cân yr ehedydd, ac efe a syrthiodd o’r distawrwydd disglair i’w orffwysfa yn y glaswellt.

Nid nepell oddi wrthyf yr oedd careg enfawr yn ymwthio o’r dywarchen. Arweiniais y ceffyl y ffordd honno, ac rywsut, o ben y garreg, dringo’n drwsgl i’r cyfrwy a wneuthum. Troais ben yr anifail tua’r dwyrain wrth y gogledd am Ddimilioc, lle y gorweddai byddin y Brenin.




2


Gall bylchau yn y cof fod yn drugarog. Nid oes gennyf ddim atgof o gyrraedd y gwersyll, eithr pan, oriau yn ddiweddarach, y nofiais i fyny o niwloedd blinder a phoen, yr oeddwn dan do, ac yn fy ngwely.

Deffroais tua’r cyfnos, i ryw olau gwan a nofiol a allai fod yn olau tân ac yn fflam cannwyll; golau oedd hwnnw wedi ei niwlo gan liw ac wedi ei foddïo gan gysgodion, wedi ei edafeddu gan arogl mwg coed ac, megis o bell, â diferu a tasgu dŵr. Eithr yr ymwybyddiaeth gynnes a mwyn honno hyd yn oed oedd ormod i’m synhwyrau llafurus, ac yn fuan caeais fy llygaid a gadael i mi fy hun suddo drachefn.

Credaf imi, am ennyd, dybied fy mod wedi dychwelyd i gyrion Annwn, lle y cynhyrfa’r golwg a lle y llefara lleisiau allan o’r tywyllwch, a lle y daw gwirionedd gyda’r goleuni a’r tân. Ond yna dywedodd poen fy nghyhyrau cleisiedig a’r ing ffyrnig yn fy llaw wrthyf fod byd golau dydd eto yn fy nal, a bod y lleisiau a furmuriai drosof yn y cyfnos cyn ddynoled â minnau.

Wel, dyna hynny, am y tro. Yr asennau oedd y gwaethaf ohoni, heblaw am y llaw, ac fe fyddant yn gwella’n ddigon buan; nid ydynt ond wedi cracio.

Yr oedd gennyf deimlad annelwig fy mod yn adnabod y llais. Beth bynnag, mi wyddwn beth ydoedd ef: yr oedd y cyffyrddiad ar y rhwymynnau ffres yn fedrus ac yn gadarn, cyffyrddiad crefftwr o’i alwedigaeth. Ceisiais agor fy llygaid drachefn, ond yr oedd yr amrannau fel plwm, wedi glynu ynghyd ac yn ludiog gan chwys a gwaed sych. Daeth cynhesrwydd drosof mewn tonnau cysglyd, gan bwyso ar fy aelodau. Yr oedd arogl melys, trwm; rhaid eu bod wedi rhoi pabi imi, meddyliais, neu fy mwrw’n benfeddw â mwg cyn rhwymo’r llaw. Rhoddais heibio’r ymdrech, a gadael i mi fy hun lithro’n ôl oddi wrth y lan. Dros y dyfroedd tywyll yr oedd y lleisiau’n atsain yn feddal.

“Peidiwch â syllu arno, ond dygwch y ddysgl yn nes. Y mae’n ddigon diogel yn y cyflwr hwn, nac ofnwch byth.” Y meddyg oedd yn llefaru drachefn.

“Wel, eto clywyd y cyfryw straeon.” Lladin a lefarent, eithr yr oedd yr acenion yn wahanol. Tramor oedd yr ail lais; nid Almaenaidd, ac nid ychwaith o unlle ar y Môr Canol. Bu imi erioed fod yn gyflym at ieithoedd, ac hyd yn oed yn blentyn llefarwn sawl tafodiaith Geltaidd, ynghyd â Sacseg a gwybodaeth ymarferol o Roeg. Ond yr acen hon ni allwn ei lleoli. Asia Leiaf, dybied? Arabia?

Troes y bysedd medrus hynny fy mhen yn dyner ar y gobennydd, a rhannasant fy ngwallt er mwyn golchi’r briwiau â sbwng. “Onid oeddech erioed wedi ei weld o’r blaen?”

Byth. Nid oeddwn wedi’i ddychmygu ef mor ieuanc.

“Nid mor ieuanc. Rhaid ei fod yn ddwy ar hugain oed.”

Ond gwneud cymaint. Dywedant na chymerai ei dad, yr Uchel Frenin Ambrosius, gam yn y flwyddyn neu ddwy ddiwethaf heb ymgynghori ag ef yn gyntaf. Dywedant y gwêl ef y dyfodol mewn fflam cannwyll, ac y gall ennill brwydr o ben bryn filltir i ffwrdd.

“Dywedent unrhyw beth amdano ef.” Yr oedd llais y meddyg yn brosaig a thawel. Llydaw, meddyliais, rhaid mai yn Llydaw yr oeddwn wedi ei adnabod ef. Yr oedd rhyw arlliw ar y Lladin llyfn hwnnw a gofiais, heb wybod pa fodd. “Ond yn ddiamau yr oedd Ambrosius yn mawrbrisio ei gyngor ef.”

A yw’n wir iddo ailgodi Dawns y Cewri gerllaw Amesbury, yr hon a elwir y Meini Crog?

Gwir ddigon. Pan oedd efe’n llanc gyda byddin ei dad yn Llydaw, yr oedd yn astudio i fod yn beiriannydd. Mi a’i cofiaf ef yn ymddiddan â Thremorinus — hwnnw oedd prif beiriannydd y fyddin — ynghylch codi’r Meini Crog. Ond nid dyna oll a astudiodd. Hyd yn oed yn ei ieuenctid, gwyddai efe fwy am feddyginiaeth na’r rhan fwyaf o’r dynion a gyfarfûm erioed â hwy sy’n ei hymarfer er ennill eu bara. Ni allaf feddwl am neb y byddwn yn well gennyf ei gael yn fy ymyl mewn ysbyty maes. Duw a ŵyr paham y dewis efe yn awr gau ei hunan i ffwrdd yn y gornel honno o Gymru a adawyd gan Dduw — neu yn hytrach, gellir dyfalu’r rheswm. Ni thynnai efe a’r Brenin Wthr erioed yn dda. Dywedir fod Wthr yn eiddigeddus o’r sylw a roddai ei frawd, y Brenin, i Fyrddin. Beth bynnag, wedi marwolaeth Ambrosius, ni âi Byrddin i unman ac ni welai neb, hyd nes y bu’r helynt hwn ynghylch Wthr a duges Gorlois. Ac ymddengys fel pe bai hynny wedi dwyn digon o drafferth iddo ef... Dygwch y ddysgl yn nes, tra glanaf ei wyneb. Nage, yma. Dyna’n iawn.

“Dyna doriad cleddyf, wrth ei olwg.”

Crafiad ysgafn o flaen y pig, meddwn i. Y mae'n edrych yn waeth nag ydyw, gyda'r holl waed. Bu ef yn ffodus yno. Modfedd arall, a buasai wedi dal ei lygad. Dyna. Y mae'n ddigon glân; ni adewa friw.

Y mae efe yn edrych fel angeu, Gandar. A wella a wna?

Wrth gwrs. Pa fodd na byddai? Hyd yn oed drwy swrthfyd y nepenthe, mi a adwaenwn y sicrhad cyflym, proffesiynol hwnnw yn un gwirioneddol. Heblaw am yr asennau a’r llaw, nid oedd ond toriadau a chleisiau ganddo, ac mi a dybiwn innau mai adwaith llym oedd hwn i beth bynnag a’i gyrrasai ef dros yr ychydig ddyddiau diwethaf. Y cwbl a oedd arno ei angen oedd cwsg. Rhowch imi’r eli hwnnw draw, os gwelwch yn dda. Yr un yn y llestr gwyrdd.

Yr oedd yr eli yn oer ar fy moch wedi ei dorri. Yr oedd arno arogl y falerian. Nard, yn y crochan gwyrdd... Fe'i gwneuthum gartref. Falerian, ffromlys, olew nard pigog... Fe'm cymerai ei arogl i freuddwydio allan ymhlith y mwsoglau ar fin yr afon, lle'r oedd y dŵr yn rhedeg yn ddisglair, a minnau'n casglu'r berwr oer a'r ffromlys a'r mwsogl euraid...

Nage, dŵr yn tywallt yr ochr draw i’r ystafell ydoedd. Yr oedd efe wedi gorffen, ac wedi mynd i olchi ei ddwylo. O bellach i ffwrdd y deuai’r lleisiau.

“Bastard Ambrosius, ynte?” Eithr yr oedd y dieithryn eto’n chwilfrydig. “Pwy oedd ei fam ef, felly?”

Merch brenin oedd hi, o Dde Cymru, o Faridunum yn Nyfed. Dywedant mai ganddi hi y cafodd ef y Golwg. Ond nid ei bryd hi a gafodd; delw byw o’r diweddar Frenin ydyw, yn fwy nag y bu Wthr erioed. Yr un gwedd liw, y llygaid duon, a’r gwallt du hwnnw. Cof gennyf y tro cyntaf y gwelais ef, draw yn Llydaw pan oedd yn fachgen; yr oedd yn debyg i rywbeth o fryniau ceudod. Ac felly, weithiau, yr oedd yn llefaru hefyd; hynny yw, pan lefarai o gwbl. Na adewch i’w ddull tawel ef eich twyllo; y mae mwy yno na dysg llyfrau a lwc a dawn i daro ar yr amser iawn; y mae grym yno, ac y mae’n wir.

Felly, gwir yw’r straeon?

Y mae’r straeon yn wir, meddai Gandar yn wastad. Dyna ni. Bydd ef yn iawn yn awr. Nid oes angen aros gydag ef. Ewch i orffwys ychydig. Mi a wnaf y rowndiau fy hun, ac fe ddeuaf i edrych arno eilwaith cyn myned i’m gwely. Nos da.

Pylai’r lleisiau ymaith. Eraill a ddeuai ac a âi yn y tywyllwch, ond lleisiau heb waed oedd y rhain, yn perthyn i’r awyr. Efallai y dylaswn fod wedi aros a deffro i wrando, ond diffygiai dewrder arnaf. Estynnais am gwsg a’i dynnu o’m hamgylch fel blanced, gan fygu poen a meddwl ynghyd yn y tywyllwch trugarog.

Pan agorais fy llygaid drachefn, i dywyllwch a oleuid gan olau tawel cannwyll y bu. Yr oeddwn mewn ystafell fechan a’i thô bwaog o faen, a’i muriau wedi eu naddu’n arw, lle y tywyllasai’r paent a fu unwaith yn llachar ac y pilasai ymaith gan leithder ac esgeulustod. Eithr glân oedd yr ystafell. Yr oedd llawr o lechen Gernywaidd wedi ei sgwrio’n drwyadl, a’r blancedi a’m gorchuddiasent yn ffres eu harogl ac yn drwchus, ac wedi eu gweithio’n gyfoethog mewn patrymau llachar.

Agorwyd y drws yn dawel, a daeth gŵr i mewn. Ar y cyntaf, yn erbyn y goleuni cryfach y tu hwnt i’r drws, ni allwn ei weld ond fel gŵr o ganol daldra, llydan ei ysgwyddau a thrwchus ei gorff, wedi ei wisgo mewn gwisg hir a syml, a chap crwn am ei ben. Yna daeth ymlaen i oleuni’r gannwyll, a gwelais mai Gandar ydoedd, y prif feddyg a deithiai gyda byddinoedd y Brenin. Safai uwch fy mhen, yn gwenu.

“A bu hi’n hen bryd hefyd.”

Gandar! Da yw dy weld. Pa hyd y bum yn cysgu?

Ers cyfnos ddoe, ac yn awr y mae hi wedi mynd heibio hanner nos. Dyna oedd arnoch ei angen. Edrychech fel angau pan ddygwyd chwi i mewn. Ond rhaid imi ddywedyd fod eich cael yn anymwybodol wedi gwneud fy ngwaith yn llawer haws.

Edrychais i lawr ar y llaw a orweddai, wedi ei rhwymo’n dwt, ar y gorchudd gwely o’m blaen. Yr oedd fy nghorff yn anystwyth ac yn ddolurus o fewn ei rwymynnau, ond yr oedd y boen ffyrnig wedi pylu’n gur mud. Yr oedd fy ngenau wedi chwyddo, ac yr oedd arno eto flas gwaed wedi ei gymysgu â gweddillion melys-sâl y cyffur, ond yr oedd fy mhen tost wedi cilio, a’r toriad ar fy wyneb wedi peidio â phoeni.

“Yr wyf yn ddiolchgar i chwi fod yma i’w wneud,” meddwn innau. Symudais y llaw ychydig er mwyn ei lleddfu, ond ofer oedd hynny. “A wna hi wella?”

Gyda chymorth ieuenctid a chnawd da, ie. Yr oedd tri asgwrn wedi torri, ond meddyliaf ei fod yn doriad glân.

Edrychodd arnaf yn chwilfrydig. Sut y daethost ti wrtho? Yr oedd yn ymddangos fel pe bai ceffyl wedi sathru arnat ac yna cicio dy asennau i mewn. Ond y toriad ar dy wyneb, cleddyf oedd hwnnw, yn sicr?

Ie. Yr oeddwn mewn ymladd.

Cododd ei aeliau. “Os ymladd oedd hynny, ni ymladdwyd ef wrth ddim rheol a glywais i erioed amdani. Dywedwch wrthyf—aroswch, eto, nid yn awr. Yr wyf ar dân i wybod beth a ddigwyddodd—yr ydym oll felly—ond rhaid i chwi fwyta yn gyntaf.”

Aeth at y drws a galwodd, ac ymhen ennyd daeth gwas i mewn â dysgl o gawl a pheth bara. Ni allwn ymdopi â’r bara ar y cyntaf, ond yna sociais ychydig ohono yn y cawl, a bwyteais hynny. Tynnodd Gandar stôl i fyny wrth ochr y gwely, ac arhosai’n ddistaw hyd oni orffennais. O’r diwedd gwthiais y ddysgl o’r neilltu, ac efe a’i cymerodd oddi wrthyf a’i gosod ar y llawr.

“A ydych yn awr yn teimlo’n ddigon da i siarad? Y mae’r sibrydion yn ehedeg o amgylch fel gwybed pigog. Gwyddech fod Gorlois wedi marw?”

“Ie.” Edrychais o’m cwmpas. “Yn Nimilioc ei hun yr wyf fi, dybiwn i? Ildiodd y gaer, gan hynny, wedi i’r Dug gael ei ladd?”

Agorasant y pyrth cyn gynted ag y dychwelodd y Brenin o Dintagel. Yr oedd eisoes wedi cael y newyddion am ysgarmes, ac am farwolaeth y Dug. Ymddengys fod gwŷr y Dug, Brithael a Jordan, wedi marchogaeth i Dintagel cyn gynted ag y syrthiodd y Dug, i ddwyn y newydd i’r Dduges. Ond chwi a wyddasech hynny; yr oeddech yno.

Safodd yn ddisymwth, pan welodd yr hyn a ddilynai o hynny. Felly dyna oedd hi! Brithael a Jordan — a redasant hwythau i’ch rhan chwi ac Wthr?

“Nid at Wther, naddo. Ni welsant ef erioed; yr oedd ef o hyd gyda’r Dduges. Yr oeddwn innau y tu allan gyda’m gwas Cadal — cofiwch Gadal? — yn gwarchod y drysau. Lladdodd Cadal Jordan, a lladdais innau Frithael.” Gwenais, yn sur, â’m genau anystwyth. “Ie, cewch yn wir syllu. Yr oedd ef ymhell dros fy mhwysau, fel y gwelwch. A ryfeddwch imi ymladd yn annheilwng?”

A Chadal?

Marw. A dybygwch chwi, ynteu, na fyddai Brithael wedi fy nghyrraedd?

“Gwelaf.” Yr oedd ei olwg ef unwaith eto, yn fyr, yn adrodd cyfrif fy anafiadau. Pan lefarodd, sych oedd ei lais. “Pedwar gŵr. Gyda thitheau, pump. Gobeithio y bydd y Brenin yn ei gyfrif yn werth y pris.”

Y mae, meddwn i. Neu fe wna yn fuan.

“O, do, y mae pawb yn gwybod hynny. Rho iddo ddim ond amser i ddweud wrth y byd ei fod yn ddieuog o farwolaeth Gwrlais, ac i’w roi yn y ddaear ag anrhydedd, fel y delo ef i briodi’r Dduges. Y mae ef eisoes wedi dychwelyd i Dyndagel, oni wyddech? Rhaid ei fod wedi mynd heibio i chwi ar y ffordd.”

Fe’i gwnaeth, meddwn yn sych. O fewn llathen neu ddwy.

“Ond onid oedd ef wedi eich gweld? Neu, yn sicr — rhaid oedd iddo wybod eich bod wedi’ch anafu?” Yna treiddiodd fy nhôn drwyddo. “Yr ydych yn golygu iddo eich gweld, felly, yn y cyflwr hwnnw, a’ch gadael i farchogaeth yma ar eich pen eich hun?” Gallwn weled ei fod ef wedi ei ddychryn, yn hytrach nag wedi ei synnu. Hen gyfarwyddion oedd Gandar a minnau, ac nid oedd raid i mi ddywedyd wrtho beth a fuasai fy mherthynas ag Uthr, er mai brawd fy nhad ydoedd ef. O’r dechreuad cyntaf, yr oedd Uthr wedi digio wrth serch ei frawd tuag at ei fab anghyfreithlon, ac wedi hanner ofni, hanner dirmygu fy nerthoedd i weled a phroffwydo. Meddai ef yn boeth: “Ond pan wnaethpwyd hynny yn ei wasanaeth ef — ”

“Nid ei waith ef, nage. Yr hyn a wneuthum, mi a’i gwnes o achos addewid a rois i Ambrosius. Ymddiried a adawodd efe ynof, er mwyn ei deyrnas.” Yno y gadewais y peth. Ni byddid yn sôn wrth Gandar am dduwiau a gweledigaethau. Ymdriniai efe, fel Wthr, â phethau’r cnawd. “Dywedwch wrthyf,” meddwn, “am y sibrydion hynny yr oeddech yn eu crybwyll. Beth ydynt? Beth y mae pobl yn tybied a ddigwyddodd yn Nhintagel?”

Rhoddodd efe hanner golwg dros ei ysgwydd. Yr oedd y drws ynghau, eto gostyngodd ei lais.

“Y mae’r hanes yn mynd mai Uthr a fuasai eisoes yn Nhintagel, gyda’r Dduges Igraine, ac mai tydi a’i tywysaist ef yno ac a’i rhoist ar y ffordd i fynd i mewn. Dywedant iti newid y Brenin trwy hudoliaeth i gyffelybiaeth y Dug, a’i gael ef heibio’r gwylwyr ac i ystafell wely’r Dduges. Dywedant fwy na hynny; dywedant iddi hi ei gymryd ef i’w gwely, y ddynes dlawd, gan dybied mai ei gŵr ef ydoedd. Ac mai pan ddygasant Brithael a Jordan iddi’r newydd am farwolaeth Gorlois, yr oedd ‘Gorlois’ yn eistedd mor fyw â phe bai’n anadlu wrth ei hochr hi wrth frecwast. Er y Sarff, Myrddin, paham yr wyt yn chwerthin?”

“Deuddydd a dwy nos,” meddwn i, “ac y mae’r stori eisoes wedi tyfu. Wel, tybiaf mai dyna a gred dynion, ac yr ânt ymlaen i’w gredu. Ac efallai ei bod yn well na’r gwir.”

Beth, gan hynny, yw’r gwir?

Nad oedd dim hud a lledrith ynglŷn â’n mynediad i Dintagel, ond cuddfurf, a brad dynol.

Adroddais wrtho ef y stori y pryd hynny, yn union fel y digwyddasai, ynghyd â’r hanes a roddaswn i’r geidwad geifr. “Felly, gweli di, Gandar, myfi a hauodd yr hedyn hwnnw fy hun. Rhaid i’r uchelwyr a chynghorwyr y Brenin wybod y gwir, ond bydd i’r werin y stori am hud, a Duges ddiniwed, yn haws i’w chredu — a Duw a ŵyr, yn llawer haws — na’r gwir.”

Bu efe’n ddistaw ennyd. “Felly gwyddai’r Dduges.”

“Neu oni bai felly ni fuasem wedi mynd i mewn,” meddwn i. “Ni ddywedir, Gandar, mai treisio a fu hyn. Nage, gwyddai’r Dduges.”

Bu efe’n dawel drachefn, ac am beth hirach. Yna y dywedodd yn drwm: Brad yw gair caled.

Y mae’n un gwir. Yr oedd y Dug yn gyfaill i'm tad, ac ymddiriedai ynof fi. Ni fuasai byth wedi dod i’w feddwl y buaswn innau’n cynorthwyo Wrthr yn ei erbyn ef. Gwyddai cyn lleied yr oeddwn yn malio am chwantau Wrthr. Ni allasai ddyfalu fod fy nerwiau yn mynnu y dylwn ei gynorthwyo i fodloni’r chwant hwn. Er na allwn i’m helpu fy hun, brad oedd o hyd, ac fe ddioddefwn o’i achos, ni oll.

“Nid y Brenin.” Fe’i dywedodd yn bendant. “Myfi a’i hadwaen. Amheuaf a fydd y Brenin yn teimlo dim mwy na bai a â heibio megis cysgod. Ti yw’r hwn sydd yn dioddef o’i achos, Myrddin, yn union fel ti yw’r hwn sydd yn ei alw wrth ei enw.”

I chwi,” meddwn innau. “I ddynion eraill fe erys hyn yn chwedl hud a lledrith, megis y dreigiau a ymladdasent ar fy ngorchymyn dan Ddinas Emrys, a Dawns y Cewri a arnofiai ar awyr a dŵr hyd Amesbury. Eithr chwi a welsoch pa fodd yr aeth pethau i Fyrddin, hudolwr y Brenin, y noson honno.” Seibiais, a symud fy llaw ar y gorchudd, eithr ysgydwais fy mhen wrth y cwestiwn oedd yn ei wyneb. “Naddo, naddo, gadewch iddo fod. Gwell ydyw eisoes. Gandar, rhaid gwybod un gwirionedd arall am y noson honno. Fe fydd plentyn. Cymerwch hynny yn obaith, neu cymerwch ef yn broffwydoliaeth, ond chwi a welwch y genir mab, erbyn y Nadolig. A ddywedodd efe pa bryd y prioda hi?”

“Cyn gynted ag y byddai’n weddus. Gweddus!” Ailadroddodd y gair ar gyfarth fer o chwerthin, yna cliriodd ei wddf. “Y mae corff y Dug yma, ond ymhen diwrnod neu ddau fe’i cludant i Dintagel i’w gladdu. Yna, wedi’r wyth diwrnod o alar, byddai Uthr i briodi’r Dduges.”

Meddyliais am eiliad. “Yr oedd gan Gorlois fab gan ei wraig gyntaf. Cador oedd ei enw ef. Rhaid ei fod tua phymtheg oed. A glywsoch beth sydd i ddyfod ohono?”

Y mae ef yma. Bu ef yn y frwydr, wrth ochr ei dad. Ni ŵyr neb beth a aeth rhyngddo ef a’r Brenin, ond rhoddodd y Brenin bardwn cyffredin i’r holl filwyr a ymladdasai yn ei erbyn ef yn y weithred yn Nhimilioc, ac efe a ddywedodd, ar ben hynny, y cadarnheir Cador yn Ddug Cernyw.

“Ie,” meddwn innau. “A mab Eigyr ac eiddo Wthyr a fydd Frenin.”

“Â Chernyw yn elyn chwerw iddo?”

“Os efe yw,” meddwn yn flinderus, “pwy a'i beia ef? Dichon fod y tâl yn rhy hir ac yn rhy drwm, hyd yn oed am frad.”

Wel,” meddai Gandar, yn ddisymwth fywiog, gan gasglu ei wisg amdano, “dyna a ddaw gydag amser. Ac yn awr, ŵr ieuanc, gwell fyddai iti gael rhagor o orffwys. A fynni di damaid o ddiod?”

Diolch i chwi, na.

Pa fodd y teimlai’r llaw?

Gwell. Nid oes gwenwyn yno; adwaenaf ei deimlad. Ni roddaf i chwi ragor o helynt, Gandar, felly peidiwch â’m trin fel dyn claf. Yr wyf yn ddigon iach bellach, yn awr wedi imi gysgu. Ewch chwi i’ch gwely, ac anghofiwch amdanaf. Nos da.

Wedi iddo ef fynd, yr oeddwn yn gorwedd yn gwrando ar sŵn y môr, ac yn ceisio casglu, o’r tywyllwch llawn duwiau, y dewrder y byddai arnaf ei angen ar gyfer fy ymweliad â’r meirw.

Boed dewrder ai peidio, diwrnod arall a aeth heibio cyn i mi gael y nerth i adael fy siambr. Yna euthum gyda'r hwyr i'r neuadd fawr lle'r oeddynt wedi gosod corff yr hen Ddug. Yfory fe'i cymerid i Dyndagel i'w gladdu ymhlith ei dadau. Yn awr yr oedd ef yn gorwedd ar ei ben ei hun, oddieithr y gwylwyr, yn y neuadd atsain lle y gwleddai efe ei arglwyddi ac y rhoesai orchmynion am ei frwydr olaf.

Yr oedd y lle yn oer, yn dawel heb ddim ond sŵn y gwynt a’r môr. Yr oedd y gwynt wedi troi, ac yn awr yr oedd yn chwythu o’r gogledd-orllewin, gan ddwyn gydag ef oerfel ac addewid glaw. Nid oedd na gwydr na chorn yn y ffenestri, a’r tynfa yn cynnwrf y ffaglau yn eu breichiau haearn, fel yr âent i’r naill du, yn lleddf ac yn mygu, i dduo’r muriau. Lle noeth, di-gysur ydoedd, heb baent, na theils, na phren cerfiedig; cofid mai caer gŵr rhyfel yn unig oedd Dimilioc; amheus oedd a fuasai Eigr erioed yma. Yr oedd y lludw ar yr aelwyd yn ddyddiau oed, a’r boncyffion hanner-llosgedig yn llaith gan wlith.

Corff y Dug a orweddai ar elor uchel yng nghanol y neuadd, wedi ei orchuddio â’i fantell ryfel. Yr ysgarlad hwnnw, â’r ymyl ddwbl o arian a bathodyn gwyn y Baedd, oedd fel y’i gwelais wrth ochr fy nhad mewn brwydr. Gwelais ef hefyd ar Wthr, pan oeddwn yn ei arwain ef, dan gelu, i gastell Gorlois ac i’w wely. Yn awr crogai’r plygiadau trymion hyd y llawr, ac oddi tanynt yr oedd y corff wedi crebachu a gwastatáu, heb fod yn ddim mwy na masgell o’r hen ŵr tal a gofiais. Yr oeddynt wedi gadael ei wyneb heb ei orchuddio. Yr oedd y cnawd wedi suddo, yn llwyd fel gwêr a ddefnyddiwyd ddwywaith, nes nad oedd yr wyneb ond penglog wedi ei lunio, heb ddangos ond ysbryd cyffelybiaeth i’r Gorlois a adwaenwn gynt. Yr oedd y darnau arian ar ei lygaid eisoes wedi suddo i’r cnawd. Cuddiwyd ei wallt gan ei helm ryfel, ond yr oedd y farf lwyd gyfarwydd yn ymwthio dros fathodyn y Baedd ar ei frest.

Mi a ryfeddais, wrth imi fynd rhagof yn dawel fy nhroed dros lawr y cerrig, trwy ba dduw y buasai Gorlois fyw, ac at ba dduw yr aethasai efe wrth farw. Nid oedd dim yma i ddangos hynny. Yr oedd Cristnogion, megis dynion eraill, yn gosod darnau arian ar y llygaid. Mi a gofiais am welyau angau eraill, a'r dyrfa o ysbrydion yn aros o'u hamgylch; nid oedd dim yma. Eithr yr oedd efe wedi bod yn farw ers tridiau, ac efallai fod ei ysbryd eisoes wedi myned drwy'r bwlch noeth a gwyntog hwnnw yn y mur. Efallai hefyd ei fod eisoes wedi myned yn rhy bell i mi ei gyrraedd a gwneud fy heddwch ag ef.

Safais wrth droed ei elor ef, y gŵr yr oeddwn wedi ei fradychu, cyfaill i'm tad Ambrosius, yr Uchel Frenin. Cofiais y nos y daethasai ataf i geisio fy nghymorth dros ei wraig ieuanc, a sut y dywedasai wrthyf: Nid oes lawer o ddynion y byddwn yn ymddiried ynddynt yn awr, ond yr wyf fi'n ymddiried ynot ti. Mab dy dad wyt ti. A sut na ddywedais innau ddim, ond gwylio golau'r tân yn cochi ei wyneb fel gwaed, ac aros fy nghyfle i arwain y Brenin i wely ei wraig.

Un peth yw cael y dawn o weld yr ysbrydion a chlywed y duwiau a symudent o’n hamgylch wrth inni ddyfod a myned; eithr dawn o dywyllwch yn ogystal ag o oleuni ydyw. Delwau angau a ddeuent mor eglur â rhai bywyd. Ni all neb gael ymweliad gan y dyfodol heb gael ei aflonyddu gan y gorffennol; ni all neb flasu cysur a gogoniant heb bigiad chwerw a llid ei weithredoedd ei hun gynt. Beth bynnag a dybiaswn y deuwn ar ei draws gerllaw corff marw Dug Cernyw, ni byddai ynddo na chysur na heddwch i mi. Dyn megis Wthyr Bendragon, a laddai mewn brwydr agored ac yn yr awyr agored, ni feddyliai ddim mwy am hyn nag am farw gŵr marw. Ond myfi, yr hwn, wrth ufuddhau i’r duwiau, a ymddiriedaswn ynddynt hyd yn oed fel yr oedd y Dug wedi ymddiried ynof fi, a wyddwn y byddai raid imi dalu, ac yn llawn. Felly y deuthum, eithr heb obaith.

Yr oedd goleuni yma oddi wrth y ffaglau, goleuni a thân. Myrddin oeddwn i; dylwn allu estyn ato; yr oeddwn wedi ymddiddan â’r meirw o’r blaen. Safwn yn llonydd, gan wylio’r ffaglau’n fflamio, ac arhoswn.

Yn araf, trwy’r gaer oll, clywn y sŵn yn prinhau ac yn suddo i ddistawrwydd, wrth i’r gwŷr o’r diwedd fynd i orffwys. Morgrygai’r môr ac ysgydwai islaw’r ffenestr, tynhai’r gwynt ar y mur, a’r rhedyn a dyfai yno yn y craciau a siffrwd ac a dapiai. Rhuthrai llygoden fawr ac a wichiai rywle. Berwai’r resin yn y ffaglau. Melys a drewllyd, trwy’r mwg llym, aroglwn arogl angau. Gwenai golau’r ffagl yn wag ac yn wastad oddi ar y darnau arian ar lygaid y meirw.

Yr oedd yr amser yn cropian heibio. Poenai fy llygaid gan y fflam, a’r boen yn fy llaw, megis hual damaidlyd, a’m cadwai’n gaeth yng ngharchar fy nghorff. Tynnwyd fy ysbryd i lawr hyd oni bu’n ddim, yn ddall fel y meirw. Sibrydion a ddaliais, drylliau meddwl oddi wrth y gwylwyr llonydd a chysglyd, mor ddiystyr â sŵn eu hanadl, a chrych lledr neu ganiad metel wrth iddynt gynhyrfu’n anwirfoddol o dro i dro. Ond y tu hwnt i’r pethau hyn, dim. Y gallu a roddasid i mi y noson honno yn Nhintagel a oedd wedi llifo oddi wrthyf ynghyd â’r nerth a laddasai Brithael. Yr oedd wedi mynd oddi wrthyf ac, fel y tybiais, yn gweithio yng nghorff gwraig; yn Ygraine, yn gorwedd hyd yn oed yn awr wrth ochr y Brenin yn y rhag-ynys ddug a churiedig honno o Dintagel, ddeng milltir i’r deau. Ni allwn wneud dim yma. Nid oedd yr awyr, yn gadarn fel maen, yn goddef imi fynd drwyddi.

Symud yr oedd un o’r gwylwyr, hwnnw oedd agosaf ataf, yn aflonydd, a boncyff ei waywffon, wedi ei seilio ar y llawr, a grafai ar y garreg. Ysgytwodd y sŵn hwnnw’r tawelwch. Troais olwg yn anwirfoddol i’w gyfeiriad, a gwelais ef yn fy ngwylio.

Yr oedd yn ieuanc, yn anystwyth fel ei waywffon ei hun, a’i ddyrnau’n wyn ar y goes. Yr oedd y llygaid glas ffyrnig yn fy ngwylio heb amrantu o dan aeliau trwchus. Gyda sioc a aeth drwof fi fel ergyd y waywffon, mi a’u hadwaenais. Llygaid Gorlois. Mab Gorlois oedd efe, Cador o Gernyw, a safai rhyngof fi a’r meirw, yn fy ngwylio’n ddiysgog, a chasineb ynddo.

Yn y bore y dygasant gorff Gwrlais tua’r de. Cyn gynted ag y claddid ef, meddai Gandar wrthyf, yr oedd Wthr yn bwriadu marchogaeth yn ôl i Ddimiliog i ymuno drachefn â’i fyddinoedd hyd oni allai briodi’r Dduges. Nid oedd gennyf fi ddim bwriad aros hyd ei ddychweliad. Gelwais am ymborth ac am fy ngheffyl, ac, er protestiadau Gandar nad oeddwn eto’n ddigon iach i’r daith, cychwynnais ar fy mhen fy hun tua’m cwm uwchlaw Maridunum, ac at yr ogof yn y bryn y bu’r Brenin wedi addo aros, er gwaethaf popeth, yn eiddo i mi fy hun.




3


Ni bu neb o fewn yr ogof yn ystod fy absenoldeb. Prin oedd hynny i ryfeddu ato, gan fod y bobl yn fy nhrin ag ofn mawr fel dewin, ac ar ben hynny yr oedd yn hysbys yn gyffredin fod y Brenin ei Hun wedi rhoi i mi fryn Bryn Myrddin. Unwaith y gadewais y briffordd wrth y felin ddŵr, a marchogaeth i fyny cwm serth yr isafon tua’r ogof a aethai yn gartref i mi, ni welais neb, na hyd yn oed y bugail a arferai gadw golwg ar ei braidd wrth iddynt bori ar y llethrau caregog.

Yn isafion y cwm yr oedd y coedydd yn drwchus; yr oedd y derw eto’n sisial eu dail gwywedig, a’r castanwydd a’r sycamorwydd yn gwasgu’n agos ynghyd, yn ymladd am y goleuni, a’r celyn yn ymddangos yn ddu a disglair rhwng y ffawydd. Yna teneuai’r coed, a’r llwybr yn dringo ar hyd ochr y cwm, â’r nant yn rhedeg ymhell islaw ar y chwith, ac ar y dde lethrau o laswellt, wedi eu torri gan y sgri, yn codi’n serth hyd at y creigiau noeth a goronai’r bryn. Yr oedd y glaswellt eto wedi ei gannu gan y gaeaf, eithr ymhlith lluwchfeydd rhydlyd rhedyn y flwyddyn a aeth heibio yr oedd dail clychau’r gog yn dangos yn wyrdd llathraidd, a’r draenen ddu yn blaguro. Rywle, yr oedd ŵyn yn brefu. Hynny, a miaw aderyn bwncath yn uchel uwchlaw’r creigiau, a sisial y rhedyn marw lle y trodd fy ngheffyl blinedig, oedd yr holl seiniau oedd yn y cwm. Yr oeddwn gartref, yng nghysur symlrwydd a thawelwch.

Nid oedd y bobl wedi fy anghofio, ac mae’n rhaid fod gair wedi mynd ar led fod fy nisgwyl. Pan ddisgynnais oddi ar fy march yn y llwyn drain islaw’r clogwyn, a rhoi fy ngheffyl yn y cwt yno, cefais fod rhedyn wedi ei wasgaru o’r newydd yn wely iddo, a rhwydaid o borthiant yn crogi ar fachyn wrth ymyl y drws; ac wrth imi ddringo i’r ystlys fechan o laswellt a orweddai o flaen fy ogof, cefais gaws a bara newydd wedi eu lapio mewn lliain glân, a chroen gafr yn llawn o win tenau, sur y fro, a adawyd i mi wrth ymyl y ffynnon.

Ffynnon fechan oedd hon, diferlif o ddŵr pur yn byrlymu allan o hollt redynnog yn y graig ar un ochr i fynedfa’r ogof. Yr oedd y dŵr yn rhedeg i lawr, weithiau mewn llif di-dor, weithiau’n ddim ond llygedyn llithrig dros y mwsoglau, nes diferu i fasn crwn o garreg. Uwchlaw’r ffynnon yr oedd delw fechan y duw Myrddin, efe biau ofodau asgellog yr awyr, yn syllu allan o blith y rhedyn. Dan ei draed pren hollt yr oedd y dŵr yn byrlymu ac yn diferu i’r fasn gerrig, gan orlifo dros ei wefus i’r glaswellt islaw. Yn nyfnder y dŵr clir yr oedd metel yn disgleirio; gwyddwn fod y gwin a’r bara, megis y darnau arian a daflasid, wedi eu gadael gymaint yn offrwm i’r duw ag i minnau; ym meddyliau’r bobl syml yr oeddwn eisoes wedi myned yn rhan o chwedl y bryn, eu duw wedi ei wneuthur yn gnawd, yn dyfod ac ymadael mor dawel â’r awyr, ac yn dwyn gydag ef roddion iacháu.

Tynnais i lawr y cwpan corn a safai uwch y ffynnon, a’i lenwi o’r grwyn gafr; yna tywelltais win i’r duw, ac yfais y gweddill fy hun. Fe ŵyr y duw a oedd yn yr ystum hwnnw ddim mwy nag addoliad defodol. Minnau fy hun a oedd wedi blino y tu hwnt i feddwl, ac nid oedd gennyf weddi i’w chynnig; er dewrder yr oedd y ddiod, dim mwy.

Ar yr ochr arall i enau’r ogof, gyferbyn â’r ffynnon, yr oedd pentyrr o gerrig dan laswellt, lle’r oedd egin dderw a chriafol wedi hau eu hunain, ac yn tyfu’n drwchus gymysg yn erbyn wyneb y graig. Yn yr haf yr oedd eu canghennau’n taflu llyn eang o gysgod, ond yn awr, er eu bod yn crogi drosto, ni wnâi ddim i guddio mynedfa’r ogof. Bwa bychan oedd hwn, yn gyson ac yn grwn, megis pe bai wedi ei lunio â llaw. Gwthiais y canghennau crog o’r neilltu ac euthum i mewn.

Ychydig o fewn y fynedfa yr oedd gweddillion tân yn dal i orwedd mewn lludw gwyn ar yr aelwyd, a brigau bychain a dail llaith a oedd wedi chwythu drosto. Yr oedd arogl seguryd ar y lle eisoes. Rhyfedd oedd meddwl mai prin fis a aethai heibio er pan farchogais allan ar wys frys y Brenin i’w gynorthwyo ef yn achos Eigyr o Gernyw. Wrth ochr yr aelwyd oer safai’r llestri heb eu golchi o’r pryd olaf, brysiog a barasai fy ngwas cyn inni gychwyn ar ein hynt.

Wel, rhaid fyddai imi fod yn was imi fy hun yn awr. Gosodais y grwyn gafr o win a’r swp o fara a chaws ar y bwrdd, ac yna troais i ail-gyneu’r tân. Yr oedd y fflint a’r amadyn wrth law lle y gorweddasent erioed, ond mi a benliniais wrth y ffagod oerion ac estyn fy nwylo am yr hud. Hwn oedd y cyntaf o’r hudion a ddysgasid i mi, a’r symlaf, sef dwyn tân allan o’r awyr.

Dysgasid ef i mi yn yr union ogof hon, lle’r oeddwn, yn blentyn, wedi dysgu oddi wrth Galapas, hen feudwy’r bryn, y cwbl a wyddwn am gyfrinion natur. Yma hefyd, yn yr ogof grisial a orweddai ymhellach i mewn i’r bryn, y gwelais fy ngweledigaethau cyntaf, a’m cael fy hun yn weledydd. “Rhyw ddydd,” ebe Galapas, “fe ewch i le na allaf finnau, hyd yn oed gyda’r Golwg, eich canlyn.” Gwir a fuasai hynny. Yr oeddwn wedi ei adael ef, ac wedi mynd lle’r oedd fy nuw wedi fy ngyrchu; lle na allasai neb ond myfi, Myrddin, fod wedi mynd. Ond yn awr yr oedd ewyllys y duw wedi ei chyflawni, ac yr oedd ef wedi fy ngadael.

Yn ôl draw yn Nimiliog, wrth ymyl elor Gorlois, yr oeddwn wedi fy nghael fy hun yn blisgyn gwag; yn ddall ac yn fyddar fel y mae dynion yn ddall ac yn fyddar; y gallu mawr wedi darfod. Yn awr, er mor flinedig oeddwn, gwyddwn na orffwyswn hyd oni welwn a oedd, yma yng ngenedigaeth fy hud, y cyntaf a’r lleiaf o’m galluoedd wedi ei adael i mi.

Yn fuan fe'm hatebid, eithr ateb oedd hwnnw na allwn ei dderbyn. Yr haul tua'r gorllewin a oedd yn disgyn yn goch heibio i'r canghennau wrth enau'r ogof, a'r boncyffion o hyd heb eu cynnau, pan o'r diwedd y rhoddais i fyny, a'r chwys yn rhedeg yn boeth-grai dros fy nghorff dan fy ngŵn, a'm dwylo, wedi eu hestyn tua'r hud, yn crynu fel dwylo hen ŵr. Eisteddwn wrth yr aelwyd oer, a bwytawn fy swper o fara a chaws a gwin gwanedig yn oerfel cyfnos y gwanwyn, cyn y gallwn gasglu hyd yn oed ddigon o nerth i estyn am y fflint a'r amaddu, a rhoi cynnig arnynt hwy.

Hyd yn oed hyn, gorchwyl a wnâi pob gwraig yn feunyddiol ac heb feddwl, a gymerodd oes i mi, ac a barodd i'm llaw anafus waedu. Ond yn y diwedd daeth tân. Hedfanodd gwreichionen fechan i blith y tanwydd sych, a chychwynnodd fflam araf, ymlusgol. O honi y cyneuais y ffagl, ac yna, gan ddwyn y fflam yn uchel, euthum i gefn yr ogof. Yr oedd rhywbeth eto yr oedd yn rhaid imi ei wneud.

Yr oedd y brif ogof, a’i tho’n uchel, yn ymestyn ymhell yn ôl. Safwn innau â’r ffagl yn uchel yn fy llaw, gan edrych i fyny. Yng nghefn yr ogof yr oedd llethr o graig yn arwain i fyny at silff lydan, yr hon yn ei thro a ddringai i’r cysgodion tywyllion uchel. Yn anweledig ymhlith y cysgodion hynny yr oedd y rhwyg cudd, ac o’r tu hwnt iddo yr oedd yr ogof fewnol, y ceudwll crwn hwnnw wedi ei leinio â grisialau, lle, gyda golau a thân, y gwelais fy ngweledigaethau cyntaf. Os oedd y gallu coll yn gorwedd yn unman, yno yr oedd. Yn araf, yn llesg ac yn anystwyth gan flinder, dringwn y silff, ac yna penliniwn i edrych trwy’r fynedfa isel i’r ogof fewnol. Daliai fflamau fy ffagl yn y grisialau, a rhedai’r golau o amgylch y belen. Yr oedd fy nhelyn yn dal i sefyll lle y’i gadewais, yng nghanol y llawr wedi ei fritho â grisialau. Saethai ei gysgod ef i fyny’n anferth ar hyd y muriau disgleiriol, a llamai tân o bres y darnau wrth draed y tannau, eithr ni chynhyrfai dim yn yr awyr ef i ffrwstian, a diffoddai ei gysgodion bwaog ei hun y golau. Penliniwn yno am amser maith, â’m llygaid yn llydain ac yn syllu, tra o’m hamgylch crynai a churiadai golau a chysgod. Ond poenai fy llygaid, yn wag o weledigaeth, a thawai’r delyn.

O'r diwedd mi giliais, a gwneud fy ffordd i lawr i'r brif ogof. Cofiaf imi gamu'n araf, yn ofalus, fel dyn na buasai erioed y ffordd honno o'r blaen. Gwthiais y ffagl dan y pren sych a bentyraswn ar gyfer tân, nes i'r boncyffion gydio a chracellu; yna yr euthum allan a chael hyd i'm codau cyfrwy, a'u llusgo'n ôl i gysur dynol golau'r tân, a dechreuais eu dadbacio.

Cymerodd fy llaw amser maith i wella. Am y dyddiau cyntaf yr oedd yn peri poen i mi yn ddi-ball, yn curo ac yn dynncu nes yr oedd arnaf ofn ei bod wedi ei heintio. Yn ystod y dydd ni wnâi hyn gymaint o wahaniaeth, canys yr oedd gorchwylion i'w cyflawni; y cwbl a wnaethai fy ngwas imi ers cyn hired fel na wyddwn braidd pa fodd i ddechrau arni; glanhau, paratoi bwyd, gofalu am fy ngheffyl. Daeth y gwanwyn yn araf i Dde Cymru y flwyddyn honno, ac nid oedd porfa eto ar y bryn, fel yr oedd raid imi dorri a chario porthiant iddo, a cherdded ymhellach nag a hoffwn i chwilio am y llysiau iachäol yr oedd arnaf eu hangen. Yn ffodus, yr oedd bwyd i minnau bob amser yn dod i law; gadewid rhoddion bron bob dydd wrth droed y clogwyn bychan islaw'r lawnt. Dichon na chlywsai'r werin eto fy mod allan o ffafr y Brenin, neu dichon yn syml fod yr hyn a wneuthum drostynt hwy ar hyd y blynyddoedd ym myd iacháu yn pwyso'n drymach na digofaint Uthr. Myrddin oeddwn i, mab Emrys; neu, fel y dywed y Cymry, Myrddin Emrys, dewin Bryn Myrddin; ac mewn ffordd arall, fe dybiwn, offeiriad hen dduw bryn gwag Myrddin ei hun. Pa roddion bynnag a ddygent hwy iddo ef, i mi yr oeddynt yn awr yn eu dwyn, ac yn ei enw ef y derbyniais innau hwynt.

Ond os oedd y dyddiau’n ddigon llawn, drwg oedd y nosweithiau. Ymddangosai imi fy mod bron bob amser yn effro, llai, efallai, oherwydd poen fy llaw nag oherwydd poen fy nghofion: lle’r oedd siambr farwolaeth Gorlois wedi bod yn wag, yr oedd fy ogof innau yn llawn ysbrydion. Nid ysbrydion y meirw annwyl, y rhai y buaswn wedi eu croesawu; eithr ysbrydion y rhai a laddaswn a âent heibio imi yn y tywyllwch gan wneud seiniau main, megis cri ystlumod. O leiaf, hyn oedd yr hyn a ddywedwn wrthaf fy hun. Credaf yn awr y byddwn yn aml dan gyffyrddiad twymyn: yr oedd yr ogof eto’n gartref i’r ystlumod yr oedd Galapas a minnau wedi eu hastudio, ac mae’n rhaid mai’r rhain a glywn, yn mynd a dod i enau’r ogof trwy’r nos. Ond yn fy nghof am y cyfnod hwn, lleisiau dynion meirw ydynt, yn aflonydd yn y tywyllwch.

Aeth Ebrill heibio, yn wlyb ac yn oerfwyd, a’r gwyntoedd yn eich chwilota hyd at yr asgwrn. Hwn oedd yr amser drwg, yn wag ond am boen, ac yn segur ond am yr ymdrechion lleiaf noeth i fyw. Credaf mai ychydig iawn a fwytais; dŵr a ffrwythau a bara du oedd fy mwyd beunyddiol. Fy nillad, na fuont erioed yn foethus, a aethant yn denau a threuliedig heb neb i ofalu amdanynt, ac yna yn garpiog. Dieithryn a’m gwelai yn cerdded llwybrau’r bryniau a’m tybiasai yn gardotyn. Aeth dyddiau heibio pan na wnawn fawr ddim ond crynu wrth y tân mwglyd. Fy gist lyfrau oedd heb ei hagor, a’m telyn wedi ei gadael lle safai. Hyd yn oed pe buasai fy llaw yn gyfan, ni allaswn wneud dim cerddoriaeth. Ac o ran hud, ni feiddiais roi fy hun ar brawf drachefn.

Ond yn raddol, fel Igraine yn aros yn ei chastell oer i’r de, llithrais innau i ryw fath o dderbyn tawel. Wrth i’r wythnosau fynd heibio yr oedd fy llaw yn gwella, yn lân ddigon. Gadawyd arnaf ddau fys anystwyth, a chraith ar hyd ymyl allanol cledr y llaw, ond aeth yr anystwythder heibio gyda threigl amser, ac ni roddodd y graith un helynt imi byth. Ac wrth i amser fynd yn ei flaen, fe iachâi’r clwyfau eraill hefyd. Deuthum yn gyfarwydd ag unigrwydd, megis y bûm eisoes yn gynefino â neilltuaeth, a pheidiodd yr hunllefau.

Yna, wrth i fis Mai nesáu, newidiodd y gwyntoedd, a chynhesasant, a glaswellt a blodau a ddeuai’n egino’n fyw. Paciwyd y cymylau llwyd ymaith, ac yr oedd y dyffryn yn llawn heulwen. Eisteddwn am oriau yn yr haul wrth enau’r ogof, yn darllen, neu’n paratoi’r planhigion a gasglaswn, neu o dro i dro yn gwylio — ond heb wneud mwy na hynny’n ddifater — am ddyfodiad marchog a fyddai’n golygu neges. (Felly, mi dybiwn, y byddai fy hen athro Galapas wedi eistedd yma lawer tro yn yr heulwen, yn edrych i lawr y dyffryn lle y deuai, un diwrnod, bachgen bychan yn marchogaeth.) Ac adeiladais eto fy nghyflenwad o blanhigion a pherlysiau, gan grwydro ymhellach ac ymhellach o’r ogof wrth i’m nerth ddychwelyd ataf.

Ni euthum byth i’r dref, ond yn awr ac eilwaith, pan ddeuai pobl dlawd am feddyginiaethau neu iachâd, dygent hwy damaid a brycheuyn o newyddion. Yr oedd y Brenin wedi priodi Igraine gyda chymaint o rwysg a defod ag a ganiatâi undeb mor frysiog, ac ymddangosasai’n ddigon llawen ers y briodas, er ei fod yn gynt i lidio nag y buasai gynt, ac yn syrthio’n ddisymwth i byliau o dywyllwch digalon, fel y dysgodd pobl ei osgoi. O ran y Frenhines, distaw oedd hi, yn ildio ym mhob peth i ewyllys y Brenin, ond yr oedd sôn ar led fod pwys ar ei gwedd, fel pe buasai’n galaru yn ddirgel...

Yma taflodd fy hysbyswr olwg chwim, ochrol arnaf, ac mi welais ei fysedd yn symud i wneud yr arwydd yn erbyn hudoliaeth. Gadewais iddo fyned ymlaen, heb ofyn dim rhagor o gwestiynau. Deuai’r newydd ataf yn ei bryd ei hun.

Daeth bron dri mis ar ôl imi ddychwelyd i Fryn Myrddin.

Un diwrnod ym Mehefin, pan oedd haul poeth y bore newydd godi’r niwl oddi ar y glaswellt, euthum i fyny’r bryn i geisio fy ngheffyl, yr hwn a glymaswn allan i bori ar y tir pori uwchlaw’r ogof. Llonydd oedd yr awyr, a’r wybren yn llawn o ehedyddion yn canu. Dros y twmpath gwyrdd lle’r oedd Galapas yn gorwedd yn gladdedig, yr oedd y ddraenen ddu yn dangos dail gwyrdd yn blaguro trwy luwchfeydd eira pylion o flodau, a’r clychau glas yn drwchus ymysg y rhedyn.

Amheuwn a oedd arnaf angen mewn gwirionedd rwymo fy ngheffyl. Fel rheol bûm yn cario gyda mi weddillion y bara a adawai fy noddwyr imi, ac felly, pan welai ef fi’n dyfod, deuai ymlaen hyd ben ei raff ac safai yno’n disgwyl, yn llawn gobaith.

Ond nid heddiw. Safai efe ar eithaf ei raff, ar ymyl y bryn, ei ben yn uchel a’i glustiau’n bigog, megis pe’n gwylio rhyw beth ymhell i lawr yn y cwm. Cerddais draw ato, ac, tra oedd ef yn ymbwyso i’m llaw am y bara, edrychais i’r cyfeiriad yr oedd efe wedi bod yn edrych iddo.

O’r uchelder hwn gallwn weled tref Maridunum, yn fychan draw yn y pellter, yn glynu wrth lan ogleddol y Tywi llonydd wrth iddi ymdroelli i lawr ei dyffryn llydan gwyrdd tua’r môr. Y dref, â’i phont gerrig fwaog a’i phorthladd, a safai yn union lle’r oedd yr afon yn lledu tua’r aber. Yr oedd yno’r un dyrfa gyfarwydd o fastiau y tu hwnt i’r bont, ac yn nes, ar y llwybr halio a edefynnai ar hyd cromliniau arian yr afon, ceffyl llwyd araf yn tynnu cwch grawn i fyny tua’r felin. Y felin ei hun, a orweddai lle’r oedd y nant o’m dyffryn fy hun yn cyfarfod â’r afon, a guddiwyd mewn coetir; ac allan o’r coed hyn rhedai’r hen ffordd filwrol a adferasai fy nhad, mor syth â saeth trwy bum milltir agored, hyd at y barics gerllaw porth dwyreiniol Maridunum.

Ar y ffordd hon, efallai filltir a hanner y tu hwnt i’r felin ddŵr, yr oedd cwmwl o lwch lle’r oedd gwŷr meirch yn ymladd yn ysbeidiol. Yr oeddynt yn ymladd; gwelais i fflach metel. Yna daeth y fintai’n eglurach, yn ymwahanu drwy’r llwch. Yr oedd pedwar gŵr ar gefn meirch, ac yr oeddynt yn ymladd tri yn erbyn un. Ymddangosai’r gŵr unig fel pe bai’n ceisio dianc, a’r lleill yn ymdrechu i’w amgylchu a’i dorri i lawr. O’r diwedd torrodd yn rhydd mewn ymgais a edrychai’n anobeithiol am waredigaeth. Ei geffyl, wedi ei dynnu’n galed o amgylch, drawodd un o’r lleill ar ei ysgwydd, a syrthiodd ei farchog ef, wedi ei ddadseilio gan ergyd drom. Yna troes y gŵr unig, wedi ymgrymu’n isel ac yn pigo’n galed, ei geffyl oddi ar y ffordd ac ar draws y glaswellt, gan ruthro’n daer am y cysgod a roddid gan ymyl y goedwig. Ond ni chyrhaeddodd ef. Pigodd y ddau arall ar ei ôl; bu carlam byr, wyllt, ac yna yr oeddynt wedi ei oddiweddyd, un bob ochr iddo, ac wrth imi wylio fe’i llusgwyd oddi ar ei geffyl a’i guro i’w liniau. Ceisiodd ymlusgo ymaith, ond ni chai ddim siawns. Cylchynai’r ddau farchog, eu harfau’n fflachio, ac yr oedd y trydydd gŵr, yn ôl pob golwg heb ei niweidio, wedi marchogaeth drachefn ac yn carlamu i ymuno â hwy. Yna, yn ddisymwth, daliodd ei geffyl yn ôl mor sydyn nes iddo godi ar ei draed ôl. Gwelais ef yn taflu braich i fyny. Rhaid ei fod wedi gweiddi rhybudd, canys troes y ddau arall, gan adael eu hysglyfaeth ar unwaith, eu meirch o amgylch, a charlamodd y tri ymaith ar eu llawn gyflymder, a’r ceffyl rhydd yn sboncio ar eu hôl, nes mynd o’r golwg tua’r dwyrain y tu hwnt i’r coed.

Y foment nesaf gwelais beth a'u dychrynodd. Yr oedd mintai arall o wŷr meirch yn nesáu o gyfeiriad y dref. Rhaid eu bod wedi gweld y tri yn cilio, ond yn fuan daeth yn amlwg nad oeddynt wedi gweld dim o'r ymosodiad, canys ymlaen y deuant ar garlam ysgafn, yn marchogaeth yn hamddenol. Edrychais arnynt wrth iddynt ddod gyferbyn â'r man lle y rhaid oedd i'r gŵr a syrthiasai — wedi ei glwyfo neu'n farw — orwedd. Aethant heibio iddo heb arafu eu cam. Yna collwyd hwy hwythau o'r golwg islaw'r coetir.

Fy ngheffyl, pan na chaeai ddim rhagor o fara, a’m cnoiai; yna ymaith â’i ben yn ddisymwth, a’i glustiau’n wastad yn ôl. Fe’i gafaelais wrth yr awen, codais y rhaff gaethiwo ynghyd â’r pegyn i gyd, a throais ei ben i lawr y llethr.

Safais ar y fan hon unwaith o'r blaen, meddwn wrtho, pan ddaeth cennad y Brenin yn marchogaeth i'm gweld a'm gwahodd i fynd a chynorthwyo'r Brenin i gyflawni ei ewyllys. Yr oedd gennyf allu y dydd hwnnw; breuddwydiais fy mod yn dal yr holl fyd yng nghwpwl fy nwylo, yn ddisglair ac yn fychan. Wel, efallai nad oes gennyf heddiw ddim ond y bryn yr wyf yn sefyll arno, ond fe allai hwnnw acw fod yn gennad y Frenhines yn gorwedd draw, a neges eto yn ei god. Neges ai peidio, bydd arno angen cymorth os yw eto'n fyw. A minnau a thithau, fy nghyfaill, a gawsom ddigonedd ar seguryd. Pryd yw mynd ati drachefn.

Ymhen ychydig llai na dwywaith yr amser a fuasai wedi cymryd i'm gwas gyflawni'r gwaith, yr oeddwn wedi rhoi ffrwyn ar y ceffyl, ac yr oeddwn ar fy ffordd i lawr y llwybr cul. Wedi cyrraedd ffordd y felin, troais ben y ceffyl tua'r dde, a gwasgais fy sawdl iddo.

Y man lle y gwelswn y marchog yn syrthio oedd gerllaw ymyl y coedydd, lle’r oedd y llwyni yn drwchus, man o redyn a thanllwyn a choed gwasgaredig. Arogl meirch oedd eto yn aros yn yr awyr, ynghyd â thrywanu rhedyn wedi ei sathru a briar melys ac, yn ffiaidd trwy’r cwbl, arogl cyfog. Disgynnais oddi ar fy march a’i rwymo, ac yna gwthiais fy ffordd ymlaen trwy’r tyfiant trwchus.

Yr oedd ef yn gorwedd ar ei wyneb, yn lled-grommu fel y buasai wedi ymlusgo ac yna syrthio’n llonydd, un llaw eto’n gaeth dan ei gorff, a’r llall wedi ei thaflu allan ac yn gafael mewn tusw o redyn. Llanc ydoedd, o gorff ysgafn ond wedi tyfu’n dda, pymtheg oed, efallai, neu rywfaint yn hŷn. Ei ddillad, wedi eu rhwygo a’u baeddu a’u staenio â gwaed gan yr ymladd a’i ymlusgiad trwy’r drain, a fuasent yn dda unwaith, ac yr oedd llewyrch arian ar un arddwrn, a broets arian wrth ei ysgwydd. Felly ni lwyddasent i’w ysbeilio, os ysbeilio a fuasai cymhelliad yr ymosodiad. Yr oedd ei god eto wrth ei wregys, ac wedi ei rwymo.

Ni wnaeth ef un symudiad wrth i mi nesáu ato, ac felly tybiais ef yn anymwybodol, neu yn farw; ond pan benliniais wrth ei ymyl, gwelais y symudiad bychan wrth i’w law gyfangu’n dynnach am goesynnau’r rhedyn, a deallais ei fod wedi ei luddias yn lân gan flinder, neu wedi ei glwyfo y tu hwnt i bob gofal. Pe bawn i yn un o’i lofruddion ef, wedi dyfod i’w orffen, gorweddai yno a’m gadael imi.

Llefarais yn dyner. “Bydd lonydd, ni wnaf niwed iti. Gorwedd yn llonydd ennyd. Na cheisia symud.”

Ni ddaeth ateb. Gosodais fy nwylo arno’n ofalus, gan deimlo am glwyfau ac esgyrn wedi torri. Crynai oddi wrth fy nghyffyrddiad, ond ni wnâi sŵn. Buan y bodlonais nad oedd dim esgyrn wedi eu torri. Yr oedd chwydd gwaedlyd ger cefn ei ben, ac yr oedd un ysgwydd eisoes wedi duo gan gleisiau; ond y gwaethaf oll a welais oedd darn o gnawd wedi ei falu ac yn gwaedu ar y glun, a hwnnw, ar ei olwg—ac yn wir fel y profwyd yn ddiweddarach—oedd y man lle y trawyd ef gan garn ceffyl.

“Dewch,” meddwn o’r diwedd, “trowch drosodd, ac yfwch hwn.”

Yna y symudodd ef, er ei fod yn crynu gan boen wrth deimlo fy mraich o amgylch ei ysgwydd, ac a droes yn araf o gwmpas. Mi sychais y baw a’r cyfog oddi wrth ei enau, a daliais fy ffiasg wrth ei wefusau; efe a lyncodd yn drachwantus, a besychodd, ac yna, wedi colli ei nerth drachefn, pwyso’n drwm arnaf, a’i ben yn llipa yn erbyn fy mrest. Pan roddais y ffiasg yn ôl wrth ei enau, troes ei ben oddi yno. Gallwn deimlo ei fod yn defnyddio ei holl nerth rhag gwaeddi allan yn erbyn y boen. Caeais y ffiasg a’i rhoi o’r neilltu.

Y mae gennyf geffyl yma. Rhaid i ti geisio eistedd arno rywsut, a mi’th af adref, lle y gallaf ofalu am dy glwyfau di.

Yna, pan na wnâi efe ddim ateb:

Tyrd yn awr. Gad inni’th gael di allan o hyn cyn iddynt benderfynu dychwelyd a gorffen yr hyn a ddechreuasant.

Yna y symudodd ef yn ddisymwth, megis pe bai'r geiriau hyn y rhai cyntaf a lwyddasent i dreiddio ato. Gwelais ei law yn ymbalfalu i lawr at y cod wrth ei wregys, yn canfod ei fod yno o hyd, ac yna'n llithro ymaith yn llipa. Disgynnodd y pwysau yn erbyn fy mrest yn sydyn. Yr oedd wedi llewygu.

Goreu po fwyaf, meddwn wrthyf fy hun, wrth imi ei osod ef i lawr yn dyner a mynd i nôl fy ngheffyl. Fe’i harbedid rhag ysgytiadau poenus y daith, ac o drugaredd y duwiau fe allwn ei gael ef yn y gwely, a’i glwyfau wedi eu rhwymo, cyn iddo ddeffro.

Yna, yn union wrth blygu i lawr i’w godi ef drachefn, mi a seibiais. Yr oedd ei wyneb yn fudr, budreddi wedi cymysgu â staeniau gwaed oddi wrth grafiadau a thoriad uwchlaw’r glust. Dan fwgwd y baw a’r gwaed yr oedd y croen wedi darfod o hono ac yn llwydlas. Gwallt brown, llygaid ynghau, genau llac. Eithr mi a’i hadwaenwn ef.

Ralf ydoedd, bachgen-gwas Ygráin, yr hwn a’n gollyngasai ni i mewn i Dintagel y noson honno, ac a fuasai, gydag Ulfin a minnau, yn gwarchod ystafell y Dduges hyd nes y cawsai’r Brenin ei ewyllys.

Plygais i lawr a chodais gennad y Frenhines, ac yna bwriais ei gorff anymwybodol dros fy march a safai'n barod.




4


Ni ddaeth Ralf ato’i hun yn ystod y daith i fyny i’r ogof, ac nid tan wedi imi olchi a rhwymo’i glwyfau a’i osod yn y gwely yr agorodd efe ei lygaid. Edrychodd arnaf fi am ychydig funudau, eithr heb fy adnabod.

“Onid wyt yn fy adnabod?” meddwn innau. “Myrddin Ambrosius. Daethost â’th neges yn ddigon diogel. Wele.” Daliais y cod i fyny, yn seliedig o hyd. Eithr llithrai ei lygaid, yn gymylog ac yn ansefydlog eu golwg, heibio iddo, a throai ei ben tua’r glustog, gan ysgwinian wrth iddo deimlo’r boen oddi wrth y cleisiau ar gefn ei wddf. “Da iawn,” meddwn wrtho, “cysga di yn awr. Yr wyt mewn dwylo diogel.”

Arhosais wrth ei ochr hyd oni lithrai'n ôl i gwsg; yna cymerais y waled a'i chynnwys allan i'm sedd yn heulwen y dydd. Y sêl oedd, megis y disgwyliaswn, un y Frenhines, a'r cyfeiriad arni oedd i'm henw i. Torrais y sêl a darllenais y llythyr.

Nid oddi wrth y Frenhines ei hun y daeth, ond oddi wrth Marcia, nain Ralf a chyfrinachwraig agosaf y Frenhines. Byr iawn oedd y llythyr, eto ynddo yr oedd y cwbl a ddymunwn ei wybod. Yr oedd y Frenhines, yn wir, yn feichiog, a’r plentyn i’w eni ym mis Rhagfyr.

Y Frenhines ei hun—meddai Marcia—oedd fel pe bai’n llawen wrth ddwyn plentyn y Brenin, ond, pa bryd bynnag y soniai hi amdanaf o gwbl, soniai mewn chwerwder, gan daflu arnaf fi gyfrifoldeb am farwolaeth ei gŵr, Gorlois. “Ychydig a ddywed hi, ond fy marn i yw ei bod yn galaru’n ddirgel, ac nas bydd hyd yn oed yn ei chariad mawr at y Brenin byth heb gysgod euogrwydd. Duw a roddo na lygrer ei theimlad dros y plentyn gan hynny. Ac am y Brenin, gwelir ei fod yn ddig, er ei fod, fel erioed, yn dirion ac yn serchog wrth fy arglwyddes, ac nid oes neb a amheua nad eiddo ef yw’r plentyn. Och, gallwn bron gael fy nwyn i ofni dros y plentyn rhag dwylo’r Brenin, oni bai ei bod yn annychmygol y gwnaethai efe gymaint o alar i’r Frenhines. Am hynny, Dywysog Myrddin, atolygaf trwy’r llythyr hwn eich cymell i dderbyn yn was i chwi fy ŵyr Ralf. Drosto yntau hefyd yr wyf yn ofni rhag dwylo’r Brenin; a chredaf, os cymerwch ef, mai gwell yw gwasanaeth dramor gyda gwir dywysog nag yma gyda Brenin sy’n cyfrif ei wasanaeth yn frad. Nid oes dim diogelwch iddo yng Nghernyw. Felly atolygaf arnoch, arglwydd, gadewch i Ralf eich gwasanaethu chwi yn awr, ac ar eich ôl chwi, y plentyn. Canys tybiaf fy mod yn deall yr hyn yr oeddech yn sôn amdano pan ddywedasoch wrth fy arglwyddes, ‘Gwelais dân llachar yn llosgi, ac ynddo goron, a chleddyf yn sefyll mewn allor fel croes.’”

Cysgai Ralf hyd fachlud. Yr oeddwn wedi cynnau’r tân a gwneud cawl, a phan euthum ag ef i gefn yr ogof, lle y gorweddai efe, gwelais ei lygaid yn agor ac yn fy ngwylio. Yr oedd adnabod ynddynt yn awr, a rhyw wyliadwriaeth na allwn i mo’i deall yn llwyr.

Pa fodd y teimlech yn awr?

Digon da, fy arglwydd. Mi — ai dy ogof di yw hon? Pa fodd y deuthum i yma? Pa fodd y'th cefaist fi?

Yr oeddwn wedi mynd i fyny i’r bryn uwchlaw fan hyn, ac oddi yno gwelais chwi yn cael eich ymosod. Dychrynwyd y dynion, a ffônt ymaith, gan eich gadael. Disgynnais i’ch ceisio, ac fe’ch dygais i fyny yma ar gefn fy march. Felly, yr ydych yn fy adnabod yn awr, onid e?

Yr ydych wedi gadael i’ch barf dyfu, ond buaswn wedi eich adnabod, fy arglwydd. A leferais wrthych o’r blaen? Ni chofiaf ddim. Tybiaf imi gael ergyd ar fy mhen.

Gwnaethant. Pa fodd y mae hi yn awr?

Cur pen tost. Ond nid drwg. Fy ystlys i—meddai ef gan ystwyno—sy’n brifo fwyaf.

Fe'ch trawyd gan un o'r meirch. Eithr ni wnaed dim gwir niwed; byddwch yn ddigon iach ymhen ychydig ddyddiau. A wyddoch pwy oeddynt?

“Nage.” Gwau ei aeliau yr oedd ef, gan feddwl, ond gwelais i fod yr ymdrech yn peri poen iddo, ac felly mi’i rhwystrais ef.

Wel, gallwn siarad yn hwyrach. Bwyta di yn awr.

Fy arglwydd, y neges —

Y mae gennyf ef yn ddiogel. Yn hwyrach.

Pan euthum yn ôl ato ef, yr oedd efe wedi gorffen y cawl a’r bara, ac yr oedd yn edrych yn debycach iddo’i hun. Ni fynnai gymryd dim mwy o fwyd, ond gwneuthum iddo yfed ychydig o win, a gwyliais y lliw yn dychwelyd i’w wyneb. Yna tynnais gadair at y gwely, ac eisteddais i lawr wrth ei ymyl.

Gwell?

“Ie.” Llefarodd heb edrych arnaf fi. Yr oedd yn edrych i lawr ar ei ddwylo, gan dynnu’n nerfus ar y gorchuddion o’i flaen. Llyncodd. “Ni — ni’m diolchas eto i chwi, fy arglwydd.”

Am beth? Codi di a'th ddwyn di yma? Dyna'r unig ffordd oedd i gael dy newyddion.

Cododd ei olwg wrth hynny, ac am eiliad o syndod deuthum i ddeall nad oedd ef yn tybied dim mwy na’r gwir noeth. Gwelais bryd hynny beth oedd yn y golwg honno a daflasai arnaf; yr oedd arno ofn gennyf fi. Troais fy meddwl yn ôl at y noson honno yn Nhintagel, at y llanc llawen a fuasai wedi ymdrin mor ddewr dros y Brenin, ac mor ffyddlon â minnau. Eithr am y foment gollyngais hynny heibio. Dywedais:

Dygasoch i mi’r newyddion a ddymunwn. Yr wyf wedi darllen llythyr eich nain. A wyddoch beth a ddywed hi wrthyf ynddo ynghylch y Frenhines?

“Ie.”

“A chwithau?”

“Ie.” Caeodd ei enau ar y sillaf, ac edrychai o’r neilltu, yn hwyrddig, fel rhywun a ddaliasid a’i gadw i’w holi’n annheg, ac a oedd yn benderfynol o beidio ag ateb. Ymddangosai, pa bynnag gymhellion a oedd gan Marcia i’w anfon ef ataf, ei fod ef ei hun ymhell o fod yn barod i gynnig imi wasanaeth. O hynny y tybiaswn nad oedd hi wedi dweud dim wrtho am ei gobeithion hi ar gyfer y dyfodol.

Iawn, gadawn hynny o’r neilltu am y tro. Eithr ymddengys fod rhywun yn ewyllysio gwneud niwed i chwi, pwy bynnag a fo. Os nad lladron y ffordd yn unig oedd y gwŷr hynny y bore yma, buasai o gymorth gwybod pwy oeddynt, a phwy a’u talodd. Onid oes gennych ddim syniad pwy a allasent fod?

“Nage,” meddai o hyd, gan fwmian.

Y mae o beth diddordeb i minnau, meddwn yn ddistaw bach. Hwyrach y gallent hwy hefyd fod am fy lladd i.

Dyna a’i syfrdanodd ef allan o’i lid. “Paham?”

Pe ymosodid arnat ti o ddial am y rhan a chwaraeasit yn Nhintagel, yna y mae’n debyg yr ymosodant arnaf finnau hefyd. Pe ymosodid arnat ti am y neges a ddygaist ataf, yr wyf fi’n ewyllysio gwybod pam. Pe lladron cyffredin oeddynt, ac ymddengys hynny’r peth mwyaf tebygol, gallent fod eto yn y cyffiniau hyn, a rhaid imi anfon neges at y milwyr i lawr wrth y barics.

“O. Ie, gwelaf.” Yr oedd ef yn edrych yn ddryslyd ac ychydig yn gywilyddus. “Ond y mae’n wir, fy arglwydd; ni wn i pwy oeddynt. Mi — yr oedd hynny o ddiddordeb i minnau hefyd. Yr wyf wedi bod yn ceisio meddwl, ar hyd yr amser hwn oll, ond nid oes gennyf ddim syniad. Nid oes un cliw y gallaf ei gofio. Nid oeddynt yn gwisgo bathodynnau; o leiaf, ni chredaf felly...” Tynnodd ei aeliau ynghyd, yn boenus. “Buaswn wedi sylwi ar fathodynnau, yn sicr, pe buasai ganddynt rai?”

Pa fodd yr oeddynt wedi eu gwisgo?

“Myfi— prin y sylwais. Tiwnigau lledr, fe dybiwn, a chapiau o fael. Dim tarianau, ond cleddyfau a dagrau.”

A hwythau wedi eu marchogaeth yn dda. Gwelais hynny. A glywsoch eu hiaith?

Nid fel y cofiaf. Prin y llefarent, ond rhyw waedd neu ddwy, a dyna’r cwbl. Lleferydd Prydeinig oedd, eithr nis gallwn ddywedyd o ba le y deuai. Nid wyf yn fedrus ar acenion.

Nid oedd dim y gellid ei ddychmygu a allasai fod wedi eu nodi hwy i ddynion y Brenin?

Yr oedd hyn yn chwilota’n rhy agos at y briw. Aeth yn goch fel rhuddgoch, ond meddai’n ddigon gwastad ei lais: “Dim. Eithr a yw hynny’n debygol?”

“Ni fuaswn wedi meddwl hynny,” meddwn i. “Eithr y mae brenhinoedd yn wartheg rhyfedd, a’r rhyfeddaf oll pan fo cydwybod ddrwg arnynt. Wel, ynteu, ŵyr Cernyw?”

Yr oedd y gwrid wedi cilio, gan ei adael, os oedd hynny'n bosibl, yn fwy gwelw a llesg nag o'r blaen. Tywyll a thrist oedd ei lygaid. Dyma'r archoll ei hun; dyma'r meddwl y buasai ef wedi byw gydag ef. “Gwŷr y Dug, yr ydych yn ei olygu?”

Dywedasant wrthyf cyn imi adael Dimiliog fod y Brenin am gadarnhau’r Cador ifanc yn Ddug Cernyw. Dyna un gŵr, Ralf, na bydd iddo ddim cariad tuag atat. Ni saif ef i ystyried mai gŵr y Dduges oeddyt, ac mai ei gwasanaethu yr oeddit fel y’th orchmynnwyd. Llawn o gasineb ydyw, ac fe allai hynny estyn hyd at ddial. Prin y gellid ei feio pe gwnae.

Edrychai ef yn ysgafn syn, ac yna, mewn rhyw fodd rhyfedd, yn ymddangos wedi ei dawelu gan y modd diduedd hwn o drin y peth. Ymhen tipyn dywedodd, gan geisio yr un cywair:

“Gwyr Cador a allasent fod, dybiwn i. Nid oedd dim i'w ddangos, y naill ffordd na'r llall. Efallai y cofiai rhyw beth.”

Seibiodd ef.

“Ond yn ddiau, pe bwriadai Cador fy lladd i, gallasai efe fy nhorri i lawr yng Nghernyw. Pam ddyfod yr holl ffordd hyd yma? I'm dilyn i atat ti? Y mae'n rhaid ei fod yn dy gasáu di gymaint.”

“Rhagor,” meddwn i. “Ond pe buasai ef wedi bwriadu fy lladd, gwyddai ef ble i'm cael; fe ŵyr yr holl fyd hynny. A buasai ef wedi dyfod cyn hyn.”

Edrychai arnaf yn amheus. Yna ymddangosai fel pe bai wedi canfod esboniad am fy niffyg ofn ymddangosiadol. “Tybiaf na feiddiai neb ddyfod ar eich ôl chwi yma, rhag ofn eich hud a lledrith?”

“Byddai’n hyfryd meddwl felly,” cytunais innau. Nid oedd dim diben dweud wrtho mor denau oedd fy amddiffynfeydd. “Yn awr, dyna ddigon am y tro. Gorffwyswch eilwaith, ac fe gewch eich bod yn teimlo’n well yfory. A gysgwch chwi, dybygwch? A ydych mewn poen?”

“Nage,” meddai ef, nid yn gwbl onest. Gwendid oedd poen na fynnai ei gyfaddef wrthyf. Plygais i lawr a theimlais am guriad y galon yn ei arddwrn. Yr oedd yn gryf ac yn wastad. Gollyngais yr arddwrn, a nodiais arno. “Fe fyddwch fyw. Galwch arnaf yn y nos os mynnoch fi. Nos da.”

Ni chofiai Ralf, mewn gwirionedd, ddim rhagor y bore trannoeth a roddai gliw ynghylch pwy oedd ei ymosodwyr; a minnau a ymataliais am rai dyddiau rhag ei holi ymhellach ynghylch cynnwys llythyr Marcia. Yna, un hwyrnos, pan dybiaswn ei fod yn well, gelwais ef ataf. Diwrnod llaith a fuasai, ac yr oedd yr hwyr wedi dwyn oerni gydag ef; felly yr oeddwn wedi cynnau tân, ac yn eistedd wrth ymyl hwnnw gyda'm swper.

Ralf, tyrd â’th gwpan a bwyta wrth fy ymyl lle y mae’n gynnes. Yr wyf am siarad â thi.

Daeth yn ufudd. Yr oedd wedi llwyddo rywfodd i drwsio a thacluso ei ddillad, ac yn awr, gyda’r briwiau a’r cleisiau yn pylu, a’r lliw wedi dychwelyd i’w wyneb, yr oedd bron yn ef ei hun drachefn, ond am gloffni lle nad oedd y clwyf ar ei glun eto wedi gwella; ac eithr o hyd am ei dawelwch, a chysgod duwiol wyliadwriaeth ar ei wyneb. Clopai trosodd ac eisteddodd lle y pwyntiais ef.

“Dywedaist dy fod yn gwybod beth arall oedd yn llythyr dy fam-gu ataf fi, heblaw newyddion y Frenhines?” gofynnais iddo.

“Ie.”

“Yna gwyddoch mai hi a’th hanfonodd ataf fi i gymryd gwasanaeth gyda mi, am iddi ofni anfodd y Brenin. A roes y Brenin ei hun unrhyw achos iti ei ofni?”

Ysgwyd bychan o’r pen. Ni fynnai efe gyfarfod â’m llygaid. “Nid i’w ofni ef, nacê. Eithr pan ddaeth y rhybudd am laniad y Sacsoniaid ar yr arfordir deheuol, ac y gofynnais gael marchogaeth gyda’i wyr, ni fynnai efe fy nghymryd. Yr oedd ei lais yn fwll ac yn gynddeiriog. “Er iddo gymryd pob Cernywiad arall a fuasai wedi ymladd yn ei erbyn ef yn Nhimiliog. Eithr myfi, yr hwn a’i cynorthwyaswn, a wrthododd efe.”

Edrychais yn feddylgar ar y pen plygedig, ar y foch boeth a droasid ymaith. Hwn, wrth gwrs, oedd y rheswm am ei agwedd tuag ataf fi, y dicter a’r llid gwyliadwrus hwnnw. Ni allai ef ond gweld, yn ddigon dealladwy, mai trwy ei wasanaeth i mi ac i’r Brenin y collasai ei le gerllaw’r Frenhines; ac yn waeth na hynny, yr oedd wedi ennyn digofaint ei Ddug, wedi ei waradwyddo fel gŵr o Gernyw ac wedi ei alltudio o’i gartref i fath ar wasanaeth a ddirmygai.

Dywedais innau: “Ychydig a ddywedai eich nain wrthyf, ond mai hyn a deimlai hi, y byddai’n well i chwi geisio gyrfa i chwi eich hun y tu allan i Gernyw. Gollyngwch hynny am ennyd; ni ellwch geisio dim o bwys nes y byddo eich coes wedi gwella. Eithr dywedwch wrthyf, a ddywedodd y Brenin erioed ddim wrthych yn uniongyrchol ynghylch nos farwolaeth Gorlois?”

Seibiant, mor faith nes meddyliais na atebai efe. Yna y dywedodd: “Do. Dywedodd wrthyf fy mod wedi ei wasanaethu yn dda, ac efe—efe a ddiolchodd i mi. Gofynnodd i mi a fynnwn wobr. Dywedais na, fod y gwasanaeth ei hun yn ddigon o wobr. Ni hoffodd hynny. Credaf ei fod yn dymuno rhoi arian i mi, a'm talu'n ôl, ac anghofio'r cwbl. Dywedodd yna na allwn mwyach ei wasanaethu ef na'r Frenhines. Fy mod, wrth ei wasanaethu ef, wedi bradychu fy meistr, y Dug, ac y gallai dyn a fradychasai un meistr fradychu un arall.”

“Wel?” meddwn i. “Ai dyna’r cwbl?”

“Y cwbl?” Ar hynny cododd ei ben yn sydyn. Yr oedd yn edrych yn syn a dirmygus. “Y cwbl? Sarhad fel hwnnw? A chelwydd oedd ef, gwyddost yn dda mai celwydd oedd! Gŵr fy arglwyddes oeddwn i, nid gŵr i Ddug Gorlois! Ni fradychais y Dug!”

“O, do, sarhad ydoedd. Ni ellwch ddisgwyl i’r Brenin fod yn benias eto, pan y mae ef ei hun yn teimlo mor euog â Jwdas. Rhaid iddo osod y brad ar ysgwyddau rhywun, ac felly y mae arnat ti ac arnaf finnau. Ond y mae arnaf amheuaeth a wyt mewn gwir berygl ganddo. Go brin y gallai hyd yn oed hen fam-gu serchog alw hynny’n fygythiad.”

“Pwy oedd yn sôn am fygythion?” meddai Ralf yn ddigllon. “Ni ddeuthum i ffwrdd am fy mod yn ofnus! Yr oedd yn rhaid i rywun ddod â’r neges, a gwelsoch chwi mor ddiogel oedd hynny!”

Prin iawn oedd honno yn naws y byddai gwas yn ei harfer. Cuddiais fy nifyrrwch, a dywedais yn addfwyn: Paid â chodi dy blu wrthyf fi, geiliog ifanc. Nid oes neb yn amau dy ddewrder. Yr wyf yn sicr nad yw'r Brenin ychwaith. Yn awr, dywed wrthyf am y glaniad Sacsonaidd hwn. Lle? Beth a ddigwyddodd? Ni chefais newydd o'r de ers dros fis yn awr.

Ymhen ennyd fe'm hatebodd yn ddigon cwrtais. “Ym mis Mai y bu. Glaniasant i'r de o Vindocladia. Y mae bae dwfn yno, a Bae'r Crochennwyr a elwir ef ganddynt. Anghofiais ei enw iawn. Wel, y mae y tu allan i diriogaeth y Cydffederiaid, yn Nhyfnaint, a hynny oedd yn groes i'r holl gytundebau a wnaeth y Cydffederiaid. Gwyddech hynny.”

Amneidiais. Anodd yw cofio yn awr, wrth edrych yn ôl i lawr y blynyddoedd at yr amser yr wyf yn ysgrifennu amdano, amser Wthyr, mai prin iawn heddiw y mae dynion yn cofio hyd yn oed enw y Ffederadiaid. Y cyntaf o'r Sacsoniaid Ffederedig oedd canlynwyr Hengist a Horsa, y rhai a alwyd i mewn gan y Brenin Gwrtheyrn yn gymorth cyflog i'w sefydlu ar ei orsedd ladrataidd. Pan oedd yr ymladd wedi darfod, ac yr oedd y tywysogion cyfreithlon, Ambrosius a Wthyr, wedi ffoi i Lydaw, dymunai'r usurpiwr Gwrtheyrn ddiswyddo ei filwyr cyflog Sacsonaidd; ond gwrthodasant ymadael, gan fynnu tiriogaeth lle y gallent ymsefydlu, ac addo, fel ymsefydlwyr ffederedig, y byddent yn ymladd yn gynghreiriaid i Wrtheyrn. Felly, yn rhannol am na feiddiai eu gwrthod, ac yn rhannol am iddo ragweld y gallai fod arno eu hangen drachefn, rhoddodd Gwrtheyrn iddynt y darnau arfordirol yn y de, o Rutupiae hyd Vindocladia — y darn a elwid Traeth y Sacsoniaid. Yn nyddiau'r Rhufeiniaid felly y gelwid ef am mai yno y buasai prif laniadau'r Sacsoniaid; erbyn amser Wthyr yr oedd yr enw wedi cymryd arno ystyr fwy enbyd a mwy gwir. Ar ddiwrnod clir gellid gweld mwg y Sacsoniaid oddi ar Fur Llundain.

O’r ganolfan ddiogel hon, ac o glostiroedd cyffelyb yng ngogledd-ddwyrain y wlad, y deuai’r ymosodiadau newydd pan oedd fy nhad yn Frenin. Yr oedd efe wedi lladd Hengist a’i frawd, ac wedi gyrru’r goresgynwyr yn ôl, rhai tua’r gogledd i’r tiroedd gwylltion y tu hwnt i Fur Hadrian, ac eraill y tu ôl i’w hen derfynau, lle unwaith eto — ond y tro hwn drwy orfodaeth — y clymid hwynt wrth gytundeb. Ond y mae cytundeb â Sais Sacsonaidd fel ysgrifennu ar ddŵr: Ambrosius, heb ymddiried yn y terfynau a ragnodwyd, a gododd fur i amddiffyn y tiroedd cyfoethog a orweddai gyferbyn â Glan y Sacsoniaid. Hyd at ei farwolaeth efe, daliodd y cytundeb — neu’r Mur — hwynt yn ôl, ac ni ymunasant yn agored ychwaith yn yr ymosodiadau a arweiniwyd gan Octa fab Hengist ac Eosa ei berthynas ym mlynyddoedd cynnar teyrnasiad Wthr; ond cymdogion anesmwyth oeddynt: rhoddent draethell i unrhyw longau hirion crwydrol, a thyfai Glan y Sacsoniaid yn orlawn, ac yn fwyfwy gorlawn, nes yr edrychai hyd yn oed Mur Ambrosius yn amddiffynfa wan. Ac ym mhobman ar hyd yr arfordiroedd dwyreiniol deuai ysbeilwyr i mewn o Fôr yr Almaen, rhai i losgi a threisio ac wedyn hwylio ymaith drachefn, eraill i losgi a threisio ac aros, gan brynu neu gipio trwy fygwth diriogaeth newydd oddi wrth y brenhinoedd lleol.

Ymosodiad fel hwn, yr oedd Raff yn ei ddisgrifio wrthyf yn awr.

Wel, wrth gwrs torrodd y Ffederatiaid y cytundeb. Glaniodd byddin-ryfel newydd — deg ar hugain o longau ydoedd — ym Mae’r Crochendai, ymhell i’r gorllewin i’r terfyn, a chroesawodd y Ffederatiaid hwy ac a ddaethant allan mewn grym i’w cynorthwyo. Sefydlasant ben traeth ger genau’r afon a dechreuasant wthio i fyny tua Vindocladia. Yr wyf yn meddwl pe baent unwaith wedi cyrraedd Bryn Badon — beth sydd?

Torrodd ar ei draws, gan syllu arnaf. Yr oedd syndod ar ei wyneb, ac ychydig gyffyrddiad o ofn.

“Dim,” meddwn i. “Tybiais imi glywed rhywbeth y tu allan, ond y gwynt yn unig ydoedd.”

Dywedodd yn araf: “Edrychaist am ennyd fel yr oeddyt y noson honno yn Dintagel, pan ddywedaist fod yr awyr yn llawn hud. Aeth dy lygaid yn od, yn hollol dduon a niwlog, fel pe bait yn gweld rhywbeth, draw y tu hwnt i’r tân.” Oeddodd am foment. “Ai proffwydoliaeth ydoedd?”

“Naddo. Ni welais ddim. Y cwbl a glywais oedd sŵn megis meirch yn carlamu. Nid oedd ond yr wyddau gwyllt yn mynd heibio yn y gwynt. Os proffwydoliaeth oedd, daw drachefn. Ewch ymlaen. Yr oeddech yn sôn am Fryn Badon.”

Wel, ni allai’r Sacsoniaid fod wedi gwybod fod y Brenin Wthyr yng Nghernyw, gyda’r holl lu a ddygasai ef i lawr i ymladd yn erbyn Dug Gorlois. Casglodd ei fyddin ef ac apeliodd ar y Ddyfnaintwyr i’w gynorthwyo, ac yna gorymdeithiodd i wthio’r Sacsoniaid yn eu hôl.

Seibiodd ef, gan wasgu ei wefusau ynghyd, ac yna gorffennodd yn fyr:

Aeth Cador gydag ef.

“A ddywedodd ef felly yn wir?” Yr oeddwn yn fyfyrgar. “Ni chlywsoch, wrth hap, beth a fuasai wedi mynd rhyngddynt?”

Dim ond fod Cador wedi ei glywed yn dywedyd nad oedd arno ofn ymladd ochr yn ochr â’r Diafol ei hun, gan na allai amddiffyn ei ran ef o Ddyfnaint ar ei ben ei hun, cyn belled ag y gellid ysgubo’r Sacsoniaid oddi ar yr arfordir.

Ymddengys ef yn ŵr ieuanc synhwyrol.

Nid oedd Ralf, yn boeth ei gŵyn, yn gwrando. “Fe weli di, ni wnaeth efe yn union heddwch ag Wthyr — ”

Ie. Dyna’r argraff a geir.

— ond gorymdeithiodd ef gydag ef yn wir! A minnau ni allwn! Mi euthum ato ef, ac at fy arglwyddes, ac ymbiliais am gael mynd, ond ni fynnai ef fy nghymryd!

“Wel,” meddwn yn resymol, “pa fodd y gallai efe?”

Ataliodd hynny ef. Yr oedd yn syllu arnaf, yn barod i ddigio drachefn. “Beth a olygwch? Os ydych yn fy nhybied yn fradwr — ”

Rydych o’r un oed â Chador, onid ydych? Yna ceisiwch ddangos gymaint o synnwyr cyffredin. Meddyliwch. Pe bai Cador i fynd i’r frwydr wrth ochr y Brenin, prin y gallai’r Brenin, er eich mwyn chwi, eich cymryd gydag ef. Fe all Uthr ddioddef rhyw ychydig bigiadau cydwybod pan osod ei lygaid arnoch, eithr rhaid yw i Gador eich gweld fel un o achosion marwolaeth ei dad. A ydych yn tybied y goddefai efe chwi yn agos ato, pa faint bynnag y byddai arno angen y Brenin a’i lengau? A welwch yn awr paham y’ch gadawyd gartref yn gyntaf, ac yna eich anfon i’r gogledd ataf fi?

Taw ydoedd ef. Dywedais innau, yn addfwyn: Gwnaed a wnaed, Ralf. Plentyn yn unig a ddisgwyl i fywyd fod yn gyfiawn; rhan dyn yw sefyll wrth ganlyniad ei weithredoedd. Fel y gwnawn ni ein dau, coeliwch fi. Felly rhoddwch hyn oll o’r neilltu, a chymerwch yr hyn a anfono’r duwiau. Ni orffennwyd eich bywyd am i chwi orfod gadael y llys, nac hyd yn oed am i chwi orfod ymadael â Chernyw.

Bu tawelwch hirach. Yna efe a gododd ei gwpan wag ef a’m un innau, ac a safodd ar ei draed.

“Ie, gwelaf. Wel, gan na allaf am y funud hon lawer arall, arhosaf ac fe’th wasanaethaf. Ond nid am fy mod yn ofni’r Brenin, nac am fod fy mam-gu yn dymuno’m symud o ffordd Dug Cador. Eithr am mai felly y dewisaf. Ac yn wir”— llyncodd ef— “tybiaf fy mod yn ddyledus i ti.”

Nid oedd na diolchgarwch na chymod yn ei lais. Safai yno fel milwr, yn anystwyth, a’r cawliau’n dynn wrth ei ystlysau.

“Yna dechreuwch dalu eich dyled a golchwch lestri’r swper,” meddwn yn ddigynhyrfus, a chodi llyfr a wneuthum.

Safai ar ei sawdl am eiliad, ond ni leferais innau air, nac edrych i fyny. Yna fe aeth ymaith, heb air arall, i dynnu dŵr o’r ffynnon oedd y tu allan.




5


Yr oedd cleisiau’r ifanc yn gwella’n fuan, ac yn fuan yr oedd Ralf yn fywiog drachefn, ac yn taeru nad oedd arno angen meddyginiaethu mwyach. Y clwyf ar ei glun, er hynny, a roddai ryw gymaint o drafferth, ac a’i gadawodd ef yn gloffni am wythnos neu ddwy.

Wrth “ddewis” aros gyda mi, yr oedd ef wedi gwneud y gorau o waith drwg, canys am y tro yr oedd wedi ei rwymo wrth yr ogof gan ei anaf ac wrth golli ei geffyl; eto gwasanaethai fi yn dda, gan orchfygu pa ddrwgdeimlad bynnag a allai fod ganddo eto tuag ataf fi ac at ei safle newydd. Distaw oedd ef o hyd, ond yr oedd hyn yn gweddu i minnau, ac elwn finnau’n dawel ynghylch fy materion, tra y disgynnai Ralf yn raddol i’m ffyrdd i, ac yr awn ymlaen yn oddefol dda gyda’n gilydd.

Beth bynnag a feddyliai efe am fy nghartref yn yr ogof, a’r tasgau isel eu bri a oedd yn rhaid i ni, rhyngom, eu cyflawni, gwnaethai’n eglur mai llanc gwasanaeth oedd efe yn gwasanaethu tywysog. Rhywsut, drwy’r dyddiau a ddilynai, cefais fy hun yn cael fy rhyddhau, ychydig ar y tro, oddi wrth lafur blinderus yr oeddwn wedi dechrau ei gymryd yn ganiataol; cawn hamdden eilwaith i astudio, i ail-lenwi fy stôr o feddyginiaethau, ie, hyd yn oed i wneud cerddoriaeth. Rhyfedd oedd hi ar y cyntaf, ac yna mewn rhyw fodd yn gysurlon, orwedd yn effro yn y nos a chlywed anadlu digyffro’r bachgen o’r ochr draw i’r ogof. Ymhen amser, cefais fod imi gysgu’n well; wrth i’r hunllefau gilio, dychwelai nerth a llonyddwch; ac os oedd grym eto’n ei ddal ei hun yn ôl, ni anobeithiais mwyach am ei ddychweliad.

Ac ynghylch Ralf, er y gallwn weld ei fod eto’n gwingo dan ei alltudiaeth — ac iddo ef, wrth gwrs, ni welid diwedd eglur iddi — ni fu ef erioed lai na chwrtais; a threigliad amser a barai iddo ymddangos fel pe bai’n derbyn ei waharddiad ag ysbryd gwell, ac naill ai collodd ei anhapusrwydd neu’i guddio mewn rhyw fath o fodlonrwydd.

Felly yr wythnosau a âent heibio, a chaeau’r dyffryn a felynent tua’r cynhaeaf, a’r neges a ddaeth o’r diwedd o Dintagel. Un hwyrnos ym mis Awst, tua chyfnos, daeth negesydd gan sbarduno i fyny’r dyffryn. Nid oedd Ralf gyda mi. Yr oeddwn wedi ei anfon y prynhawn hwnnw dros y bryn i’r cwt lle’r oedd y bugail, Abba, yn trigo ar hyd yr haf. Yr oeddwn wedi bod yn trin mab Abba, Ban, a oedd yn syml ei feddwl, am droed wedi ei gwenwyno; yr oedd hwn bron wedi gwella, eithr yr oedd eto angen eli arno.

Aethum allan i gyfarfod y negesydd. Yr oedd efe wedi disgyn oddi ar ei farch islaw’r clogwyn, ac yn awr yr oedd yn dringo i fyny tua’r alpa wastad o flaen yr ogof. Gŵr ieuanc oedd efe, taclus a bywiog, a’i geffyl yn ffres. Tybiais o hynny nad oedd ei neges yn un frys; yr oedd efe wedi cymryd ei amser, a dyfod yn hamddenol ar ei gyfleustra ei hun. Gwelais ef yn mesur fy ngwisg garpiog a’m mantell denau, wedi treulio, mewn un olwg gyflym a chryno; eithr tynnodd ei gap ymaith ac aeth ar un glin. Rhyfeddais ai i’r dewin y perthynai’r cyfarchiad hwnnw, ai ynteu i fab y Brenin.

Fy arglwydd Myrddin.

Croeso i chwi, meddwn i. O Dintagel?

“Ie, syr. Oddi wrth y Frenhines.” Cip sydyn i fyny. “Daethum yn ddirgel, heb i’r Brenin wybod.”

“Felly yr oeddwn i wedi tybied, neu buasech wedi dwyn ei bathodyn hi. Codwch, ŵr. Y mae’r gwellt yn llaith. A gawsoch swper?”

Edrychai yn syn. Nid fel hyn, tybiwn i, y derbyniai’r rhan fwyaf o dywysogion eu cennadon. “Na wir, syr, ond mi a’i harchebais yn y dafarn.”

“Yna ni’th ataliaf rhagddo. Nid oes gennyf na thamaid o amheuaeth na fydd yn well na’r hyn a gei di yma. Wel gan hynny, dy neges? A ddygaist lythyr oddi wrth y Frenhines?”

“Dim llythyr, syr, ond y neges fod y Frenhines yn dymuno eich gweled.”

“Yn awr?” gofynnais yn llym. “A oes dim o’i le arni hi, neu ar y plentyn y mae hi’n ei ddwyn?”

Dim. Y mae’r meddygon a’r gwragedd yn dywedyd fod popeth yn iawn. Eithr — gollyngodd ei lygaid — ymddengys fod rhywbeth ar ei meddwl sy’n peri iddi chwennych siarad â chwi. Cyn gynted ag y bo modd, meddai hi.

“Gwelaf.” Yna, â’m llais cyn ofalused niwtral â’i lais ef: “Pa le y mae’r Brenin?”

Y mae’r Brenin yn bwriadu gadael Dintagel yn ail wythnos Medi.

“Ah. Felly unrhyw bryd wedi hynny y byddai’n ‘bosibl’ imi weld y Frenhines.”

Yr oedd hyn yn dipyn mwy digywilydd o onest nag a fynnai efe. Taflodd olwg gyflym arnaf, yna edrychodd i lawr ar y ddaear drachefn.

“Bydd y Frenhines yn falch o’th dderbyn di, gan hynny. Hi a’m gorchmynnodd i wneud trefniadau ar dy gyfer. Dealli y byddi di na ddichon dy dderbyn yn gyhoeddus yng nghastell Dintagel.”

Yna, mewn hyrddiad o onestrwydd noeth: “Rhaid iti wybod, fy arglwydd, nad oes llaw neb yng Nghernyw ond a fydd yn dy erbyn. Gwell fyddai pe bait yn dyfod mewn gwisg arall.”

“O ran hynny,” meddwn finnau, gan gyffwrdd â’m barf, “fe welwch fy mod eisoes hanner mewn cuddwisg. Paid â phoeni, ddyn; deallaf; byddaf yn ddisylw. Ond rhaid fydd iti ddweud mwy wrthyf. Oni roddodd hi ddim rheswm dros yr alwad hon?”

“Yr un, fy arglwydd.”

A ni chlywaist ddim—dim clecs ymhlith y gwragedd, pethau felly?

Ysgydwodd ei ben, ac yna, wrth weld yr olwg oedd ar fy wyneb, ychwanegodd yn frysiog: “Fy arglwydd, yr oedd hi’n daer. Ni ddywedodd hynny’n eglur, ond rhaid mai ynghylch y plentyn yr oedd y peth; beth arall allai fod?”

“Yna deuaf fi.” Tybiais ei fod yn edrych wedi ei synnu. Wrth iddo ostwng ei lygaid, dywedais, yn llym: “Wel, beth a ddisgwyliasoch? Nid dyn y Frenhines wyf fi. Nage, na dyn y Brenin chwaith, felly nid oes dim rhaid edrych mor frawychus.”

“Pwy biau, gan hynny?”

Eiddof fi fy hun, ac eiddo Duw. Ond gallwch fynd yn ôl at y Frenhines a dweud wrthi y deuaf. Pa drefniadau a wnaethoch amdanaf?

Brysiodd yn ei flaen, wedi ei leddfu, hyd ei dir ei hun. “Y mae tafarn fechan wrth ryd ar afon Camel, yn y cwm rhyw bum milltir o Dintagel. Cedwir hi gan ŵr a elwir Caw. Cernywiad ydyw ef, ond bu ei wraig Maef yn un o wragedd y Frenhines, ac fe ŵyr gadw ei gyngor. Gelli di aros yno heb ofn; byddant hwy yn dy ddisgwyl. Gelli anfon negeseuon i Dintagel, os mynni, trwy un o feibion Maef — ni byddai’n ddoeth nesáu at y castell hyd oni anfonai’r Frenhines amdanoch. Yn awr ynghylch y daith. Dylai’r tywydd fod eto’n deg yng nghanol Medi, ac y mae’r moroedd, fel rheol, yn ddigon tawel, fel y —”

Os ydych ar fin fy nghynghori mai haws yw mynd ar hyd y môr, yr ydych yn gwastraffu eich gwynt, meddwn i. Oni ddywedodd neb wrthych erioed na all swynwyr groesi dŵr? O leiaf, nid mewn unrhyw gysur. Mi fyddwn yn sal ar y môr pe nawn ond croesi Afon Hafren yn y fferi. Nage, ar hyd y ffordd yr af i.

Ond y mae’r briffordd yn dy arwain heibio’r barics yng Nghaerllion. Gellid dy adnabod. Ac yna y mae’r bont yng Nglevum dan warchae milwyr y Brenin.

“Iawn iawn. Cymeraf y groesiad afon, ond gwnaed ef yn un byr.”

Gwyddwn ei fod ef yn iawn. Mynd ar hyd y brif ffordd trwy Gaerllion, ac yna dros Bont Glevum, a ychwanegai, hyd yn oed heb y perygl o gael fy narganfod gan filwyr Wthyr, amryw ddyddiau at fy nhaith.

“Fe osgoaf y ffordd filwrol. Y mae llwybr da ar hyd yr arfordir trwy Nidum; af y ffordd honno, os gelli di drefnu cwch imi wrth enau Afon Elái?”

Da iawn, fy arglwydd. Ac felly y trefnid hi. Mi a groeswn o’r Elái hyd aber yr Wysgella yng ngwlad y Dwmnoniaid, ac oddi yno mi a geiswn fy ffordd tua’r de-orllewin ar hyd y llwybrau, gan osgoi’r ffyrdd lle y gallwn gyfarfod â milwyr Wthr neu wŷr Cador.

“A wyddoch y ffordd?” gofynnai efe wrthyf. “Am y rhan olaf, wrth gwrs, gall Ralf eich tywys.”

Ni fydd Ralf gyda mi. Ond gallaf ei ganfod. Bûm drwy’r wlad honno o’r blaen, ac y mae gennyf dafod yn fy mhen.

Gallaf drefnu ceffylau —

“Gwell peidio,” meddais. “Cytunasom, onid do, y byddwn yn well fy nghuddwisg? Defnyddiaf guddwisg a’m gwasanaethodd o’r blaen. Byddaf yn feddyg llygaid teithiol, ac ni bydd cymrawd gostyngedig fel hwnnw yn disgwyl postio â meirch ffres yr holl ffordd. Paid ag ofni ddim; byddaf yn ddiogel, a, phan fyno’r Frenhines fi, byddaf yno.”

Yr oedd efe yn fodlon, ac a arhosai am ennyd eto, gan ateb fy nghwestiynau a rhoi i mi gymaint o newyddion ag oedd i’w cael. Bu taith gosbol fer y Brenin yn erbyn ysbeilwyr yr arfordir yn llwyddiannus, ac yr oedd y dyfodiaid newydd wedi eu gwthio’n ôl y tu draw i ffiniau cytûn Gorllewin Sacsoniaid y Gynghrair. Am y tro, tawel oedd pethau yn y de.

O’r gogledd y daethai sïon am ymladd llymach, lle’r oedd ysbeilwyr Einglaidd, o’r Almaen, wedi croesi’r arfordir ger Afon Alaunus yng ngwlad y Fotadini. Hon yw’r wlad a elwir gennym ni o Ddyfed yn Manaw Gododdin, ac oddi yma y daeth y brenin mawr Cunedda, wedi ei wahodd gan yr Ymerawdwr Macsimws gan mlynedd ynghynt, i yrru’r Gwyddyl o Ogledd Cymru ac i ymsefydlu yno’n gynghreiriaid i Eryrod yr Ymerodraeth. Y rhain oedd, fe dybiaf, y cyntaf o’r Ffederatiaid; hwy a yrasant y Gwyddyl allan, ac wedi hynny a arhosasant yng Ngogledd Cymru, yr hon a alwasant Wynedd. Disgynnydd i Gunedda oedd yn dal y wlad honno eto; Maelgwn, brenin llym a rhyfelwr da, fel y byddai raid i ŵr fod er mwyn cadw’r wlad honno yn sgil y Magnus Maximus mawr.

Disgynnydd arall o Gynedda a ddaliai eto wlad y Fotadini: brenin ieuanc, Lot, cyn ffyrniced ac cystal ymladdwr â Maelgwn; a’i gaer a safai gerllaw’r arfordir i’r de o Gaer Eidyn, yng nghanol ei deyrnas ef, Lothian. Efe oedd a wynebodd ac a gurodd yn ôl yr ymosodiad diweddaraf gan yr Eingl. Rhoddasid ei orchymyn iddo gan Ambrosius, yn y gobaith y byddai, gydag ef, brenhinoedd y gogledd — Gwalawc o Elfed, Urien o Oré, penaethiaid Ystrad Clud, y Brenin Coel o Reged — yn ffurfio mur cadarn yn y gogledd a’r dwyrain. Eithr Lot, meddid, a oedd uchelgeisiol a chynhennus; ac yr oedd Ystrad Clud wedi cenhedlu naw mab eisoes ac, tra’r ymleddai’r rheini fel lloi mor ifainc, bob un am ei lain ei hun o diriogaeth, yr oedd yn siriol genhedlu rhagor. Yr oedd Urien o Oré wedi priodi chwaer Lot ac a safai’n ddiysgog; eithr, meddid, yr oedd yn rhy agos o lawer dan gysgod Lot. Y cryfaf ohonynt oll oedd o hyd — fel yn oes fy nhad — Coel o Reged, yr hwn a ddaliai â llaw ysgafn holl dywysogion ac ieirll llai ei deyrnas, ac a’u dygai ynghyd yn ffyddlon yn erbyn y bygythiad lleiaf i sofraniaeth y Uchel Deyrnas.

Yn awr, dywedodd negesydd y Frenhines wrthyf fod Brenin Rheged, ynghyd ag Ector o Galafa a Ban o Benoic, wedi ymuno â Lot ac Urien i glirio’r gogledd o bob terfysg, ac am y tro yr oeddynt wedi llwyddo. Ar y cyfan yr oedd y newyddion yn galonogol. Yr oedd y cynhaeaf wedi bod yn dda ym mhob man, fel na yrrid rhagor o Sacsoniaid drosodd cyn i’r gaeaf gau ffyrdd y môr. Cawsom heddwch am dymor; digon o amser i Uthr dawelu unrhyw anesmwythdra a gyfodasai o’r ffrae â Chernyw a’i briodas newydd, i gadarnhau’r cyfamodau hynny a wnaethasai Ambrosius, ac i gryfhau ac ymestyn ei gyfundrefn amddiffyn.

O’r diwedd ymadawodd y negesydd. Ni ysgrifennais lythyrau o gwbl, eithr anfonais air am Ralf at ei fam-gu, a neges o gydsyniad at y Frenhines, gyda diolch am y rhodd o arian a anfonasai hi ataf trwy law’r negesydd i’m harlwyo ar gyfer fy nhaith. Yna marchogodd y gŵr ieuanc ymaith yn llawen i lawr y cwm tua’r cwmni da a’r swper gwell fyth a oedd yn ei ddisgwyl yn y dafarn. Ac yn awr gennyf fi oedd dweud wrth Ralf.

Yr oedd hyn yn anos fyth nag a ddisgwyliaswn i. Disgleiriodd ei wyneb pan ddywedais wrtho am y negesydd, ac edrychai o’i gwmpas yn eiddgar am y gŵr, gan ymddangos yn dra siomedig pan ganfuasai ei fod eisoes wedi mynd ymaith. Negeseuon oddi wrth ei nain a dderbyniai bron yn ddiamynedd, ond fe’m plygai innau â chwestiynau ynghylch yr ymladd i’r de o Windocladdia, gan wrando mor awyddus ar bopeth a allwn ei adrodd wrtho am hynny ac am y newyddion mwy eang, nes yr oedd yn amlwg fod ei anweithgarwch gorfodol ym Maridunum yn ei boeni lawer mwy nag a ddangosasai ef. Pan ddeuthum at alwad y Frenhines, dangosodd fwy o fywiogrwydd nag a welswn ynddo ers pan y daethasai ataf.

Pa hyd cyn inni gychwyn?

“Nid dywedais mai ‘ni’ a gychwynai. Myfi a âf ar fy mhen fy hun.”

“Ar ei ben ei hun?” Tybiasit y buaswn wedi ei daro. Neidiai’r gwaed o dan y croen teneu, ac safai yntau’n syllu a’i enau’n agored. O’r diwedd dywedodd, a sŵn tagfa yn ei lais: “Ni elli olygu hynny. Ni elli.”

“Nid mympwyol ydwyf fi, coeliwch fi. Hoffwn eich cymryd gyda mi, ond rhaid i chwi weled nad yw hynny’n bosibl.”

Pam lai? Gwyddoch y bydd popeth yma yn gwbl ddiogel; ac, beth bynnag, gadawsoch ef o'r blaen. Ac ni ellwch deithio ar eich pen eich hun. Pa fodd yr ewch ymlaen?

Fy annwyl Ralf. Mi a’i gwnes o’r blaen.

Efallai ich bod wedi hynny, ond ni allwch wadu fy mod wedi eich gwasanaethu’n dda er pan ddeuthum yma, felly pam na ewch â mi? Ni allwch yn syml fynd i Dintagel — yn ôl i’r man lle’r oedd pethau’n digwydd — a’m gadael i yma! Rhybuddiaf chwi — anadl a gymerth ef, a’i lygaid yn llosgi, a’i holl gwrteisi gofalus yn dymchwel yn adfeilion — rhybuddiaf chwi, arglwydd, os ewch hebof, ni byddaf yma pan ddewch yn ôl!

Arhosais nes i’w olwg ddisgyn, ac yna dywedais yn llariaidd: “Bydd synnwyr gennyt, fachgen. Yn sicr gweli pam na allaf dy gymryd gyda mi? Nid oedd y sefyllfa wedi newid gymaint â hynny er pan fu raid iti adael Cernyw. Gwyddost beth a ddigwyddai pe bai neb o wyr Cador yn dy adnabod, a gŵyr pawb pwy wyt ti yn yr ardal o amgylch Dintagel. Fe’th welid, ac fe redai’r gair o gwmpas.”

Gwn hynny. A ydych eto’n tybio fy mod yn ofni Cador? Neu’r Brenin?

Nage. Ond ffolineb yw rhedeg i berygl pan nad oes raid i rywun wneuthur hynny. A'r negesydd, yn ddiau, a ymddangosai'n meddwl fod perygl eto'n aros.

“Yna beth amdanoch chwi? Oni fyddwch mewn perygl chwithau hefyd?”

“Efallai. Bydd raid imi fynd dan guddwisg, beth bynnag. Pam, dybiwch chwi, y bûm yn gadael i'm barf dyfu ar hyd yr holl amser hwn?”

Ni wyddwn i ddim. Ni feddyliais erioed am hynny. A ydych yn golygu eich bod wedi bod yn disgwyl i'r Frenhines anfon amdanoch?

“Nis disgwyliaswn y wys hwn, mi a gyfaddefaf,” meddwn i. “Eithr gwn mai, pan ddêl y Nadolig ac y genir y plentyn, y rhaid imi fod yno.”

Yr oedd yn syllu. “Paham?”

Edrychais arno ef am ennyd. Yr oedd ef yn sefyll gerllaw genau’r ogof, yn erbyn machlud haul, yn union megis y daethai i mewn o’i daith dros y bryn hyd at fwthyn y bugail. Eto yr oedd yn gafael yn dynn yn y fasged helyg a ddaliai’r eli o’r blaen. Yr oedd ynddi yn awr fwndel bach, wedi ei rwymo mewn lliain glân. Gwraig y bugail, a drigai draw yn y cwm nesaf, a anfonai fara i fyny bob wythnos at ei gŵr; peth o hwnnw a anfonai Abba ymlaen ataf fi yn rheolaidd. Gallwn weld dyrnau’r bachgen wedi eu cau mor dynn nes eu bod yn wyn fel asgwrn ar ddolen y fasged. Yr oedd ef dan dynnwch, mor ddig a chynhyrfus â chi ymladd a gedwid yn ôl ar ei dennyn. Yr oedd yma rywbeth rhagor, yr oeddwn yn sicr, na hiraeth am adref, neu siom o golli antur.

Gosodwch y fasged honno i lawr, er mwyn daioni, meddwn i, a dewch i mewn. Gwell. Yn awr, eisteddwch. Y mae'n bryd i minnau a chithau siarad. Pan dderbyniais eich gwasanaeth, ni wneuthum hynny am fy mod yn dymuno rhywun i sgwrio'r crochanau coginio ac i gludo rhoddion oddi wrth wraig Abba ar ddiwrnod pobi. Er fy mod yn fodlon ar fy mywyd yma ar Fryn Myrddin, nid wyf mor ffôl ag i dybied ei fod yn eich boddhau chwi — nac y gwna hynny yn hir. Yr ydym yn aros, Ralf, dim mwy. Ffoasom rhag perygl, y ddau ohonom, a gwellasom ein clwyfau, ac yn awr nid oes dim i'w wneud ond aros.

Er mwyn esgorfa’r Frenhines? Paham?

“Oherwydd cyn gynted ag y genir ef, rhoddir mab y Frenhines i'm gofal i.”

Bu ef yn ddistaw am funud lawn cyn iddo ddywedyd, gan swnio’n ddryslyd: A ŵyr fy mam-gu am hyn?

Credaf ei bod hi’n amau fod dyfodol y plentyn gyda mi. Pan leferais ddiwethaf â’r Brenin, y noson honno yn Nhintagel, efe a ddywedodd wrthyf na chydnabyddai ef y plentyn a enid. Credaf mai dyna paham yr anfonodd y Frenhines amdanaf.

“Ond... peidio â chydnabod ei fab hynaf? Yr ydych yn meddwl yr anfon efe ef ymaith? A gytuna’r Frenhines? Baban — yn sicr ni anfonent mohono atat ti byth? Pa fodd y gallet ei gadw? A phaham y medri wybod hyd yn oed mai bachgen a fydd?”

“Oherwydd imi gael gweledigaeth, Ralf, y noson honno yn Nhintagel. Wedi i chwi ein gollwng i mewn trwy’r drws cefn, tra oedd y Brenin gydag Igraine, ac yr oedd Ulfin yn cadw gwyliadwriaeth y tu allan i’r siambr, yr oeddech yn bwrw dis gyda’r porthor yn y porthdy gerllaw’r drws cefn. A ydych yn cofio?”

Sut y gallwn erioed anghofio? Tybiais na ddeuai’r noson honno byth i ben.

Ni ddywedais wrtho nad oedd y cwbl eto ar ben. Gwennais.

Credaf i minnau deimlo’r un fath, tra oeddwn yn aros ar fy mhen fy hun yn yr ystafell wylio. Dyna pryd y gwelais—y dangoswyd i mi—yn sicr pam y mynnasai Duw arnaf weithredu fel y gweithredais, ac y dangoswyd yn ddiamheuol fod fy mhroffwydoliaethau wedi bod yn wir. Clywais sŵn ar y grisiau, ac euthum allan o’r ystafell wylio i’r landin. Gwelais Marcia, dy nain, yn disgyn y grisiau tuag ataf o ystafell y Frenhines, yn cario plentyn. Ac er nad oedd ond mis Mawrth, teimlais oerni canol gaeaf; ac yna gwelais y grisiau a’r cysgodion yn eglur drwy ei chorff hi, a gwyddwn mai gweledigaeth oedd. Rhoddodd y plentyn i'm breichiau, a dywedodd, Gofal amdano. Yr oedd hi’n wylo. Yna diflannodd hi, a’r plentyn hefyd, ac aeth oerfel y gaeaf ymaith gyda hi. Ond gwir ddarlun oedd hwn, Ralf. Ar y Nadolig byddaf yno, yn aros, a Marcia a rydd fab y Frenhines i'm gofal.

Bu ef yn dawel am amser maith. Ymddangosai fel pe bai’r weledigaeth wedi peri syndod sanctaidd iddo. Ond yna dywedodd ef, yn ymarferol ei feddwl: A minnau? Pa le sydd i mi yn hyn? Ai am hyn y dywedodd fy mam-gu wrthyf am aros gyda thi a’th wasanaethu?

Ie. Ni welai hi ddim dyfodol i chwi yn agos at y Brenin. Felly hi a sicrhaodd y byddech yn agos at ei fab.

“Babi?” oedd ei lais yn wag. Yr oedd yn swnio wedi ei arswydio, ac ymhell o deimlo’n falch. “Yr ydych yn golygu, os na fyn y Brenin gydnabod y plentyn, y bydd yn rhaid i chwi ei gadw? Ni ddeallaf. O, gallaf weled paham y mae fy nain yn poeni ei phen amdano, ac yn wir paham y gwnewch chwithau hefyd, ond nid paham y llusgodd hithau fi i mewn i’r peth! Pa fath ddyfodol y tybia hi sydd mewn gofalu am fostard brenhinol na chydnabyddir?”

“Nid bastard brenin,” meddwn. “Brenin.”

Yr oedd tawelwch, ond am lychwinu’r tân. Ni lefaraswn â grym, eithr â holl sicrwydd gwybodaeth. Yr oedd ef yn syllu, ei enau’n agored, ac wedi ei ysgwyd.

Ralff, meddwn i, daethost ataf mewn digofaint, ac aros yr wyt wedi ei wneud er dy ddyletswydd, ac y'm gwasanaethaist cystal ac mor ffyddlon ag y gwyddost di pa fodd. Nid oeddyt yn rhan o'm gweledigaeth, ac ni wn i a oedd dy ddyfodiad yma, neu'r clwyfau a'th ddaliasant yma gyda mi, yn rhan o gynllun Duw; ni chefais neges oddi wrth fy nuwiau er pan fu farw Gorlois. Ond hyn a wn yn awr, wedi'r wythnosau diwethaf hyn, nad oes neb y byddwn yn gynt yn ei ddewis i'm cynorthwyo. Nid â'r fath wasanaeth ag a roddaist hyd yma: pan ddaw'r gaeaf hwn ni fydd arnaf eisiau gwas; bydd arnaf eisiau gŵr ymladd a fo'n ffyddlon, nid i mi nac i'r Frenhines, ond i'r Uchel Frenin nesaf.

Yr oedd ef yn welw, ac yn attal ei eiriau. “Nid oedd gennyf ddim syniad. Tybiaswn... tybiaswn...”

Eich bod yn dioddef rhyw fath ar alltudiaeth? Mewn modd, yr oeddem ni’n dau felly. Dywedais wrthych mai amser aros ydoedd. Edrychais i lawr ar fy nwylo. Yr oedd hi’n dywyll bellach y tu allan i’r ogof; yr haul a aethai, a’r cyfnos a dynnai i mewn. Ac ni wn innau’n eglur chwaith beth sydd o’n blaen, ond perygl a cholled a brad, ac yn y diwedd rhyw ogoniant.

Eisteddai’n ddistaw, heb symud, nes imi ysgwyd fy hun o’m myfyrdodau a gwenu arno. “Felly yn awr, efallai, y derbyniwch nad wyf yn amau eich dewrder?”

“Ie. Y mae’n ddrwg iawn gennyf imi lefaru fel y gwnes. Ni ddeallais.” Petrusodd, gan gnoi ei wefus, ac yna eisteddodd ymlaen, ei ddwylo ar ei liniau. “Fy arglwydd, onid ydych mewn gwirionedd yn gwybod paham y mae’r Frenhines wedi anfon amdanoch yn awr?”

“Nage.”

“Ond oherwydd eich bod yn gwybod mai gweledigaeth wir oedd eich golwg am yr enedigaeth, gwyddoch y ewch yn ddiogel y tro hwn i Gernyw, ac y dychwelwch?”

Gellid dweud hynny.

“Yna, os yw dy hud di bob amser yn wir, onid oherwydd fy mod yn mynd gyda thi i’th amddiffyn di y cei di wneuthur y daith yn ddiogel?”

Chwarddais. “Tybiaf mai rhinwedd dda yw hynny mewn gŵr ymladd, na chyfaddef byth orchfygiad. Ond oni welwch chwi, ni fyddai eich cymryd ond cymryd dau berygl yn lle un. Am fod fy esgyrn yn dweud wrthyf y byddaf fi yn ddiogel, nid yw hynny’n golygu y byddwch chwithau.”

Os gelli di dy guddio dy hun, gallaf finnau hefyd. Os dywedi hyd yn oed fod yn rhaid inni fynd fel cardotwyr a chysgu yn y ffosydd... beth bynnag fo’r perygl... Llyncodd ef boer, a swnio’n sydyn iawn yn ieuanc. Beth yw hynny i ti, os cymeraf finnau berygl? Rhaid iti fod yn ddiogel, ti a ddywedaist wrthyf felly. Felly ni all fy nghymryd i dy roi dithau mewn perygl, a dyna’r oll sy’n bwysig. Oni chei di imi gymryd fy mheryglon fy hun? Os gweli di’n dda?

Pylai ei lais ymaith. Distawrwydd drachefn, a’r tân yn crynu. Bu amser, meddyliais innau, nid heb chwerwder, pan na fuasai ond rhaid imi edrych ar y fflamau er mwyn cael fy ateb yno. A fyddai efe’n ddiogel? Neu ai myfi a gludai faich marwolaeth arall eto? Eithr y cwbl a ddangosai golau’r tân imi oedd llanc yr oedd arno angen cael ei ŵryfdod. Uthr a’i gwadodd oddi wrtho; ni allwn finnau oddef i’m cydwybod wneud yr un peth.

O'r diwedd y dywedais yn drwm: “Dywedais wrthych unwaith fod yn rhaid i ddynion sefyll wrth eu gweithredoedd eu hunain. Tybiaf fod hynny'n golygu nad oes gennyf hawl i'ch rhwystro rhag cymryd eich peryglon eich hun. Da iawn, cewch ddod... Na, peidiwch â'm diolch. Digon llwyr y byddwch yn fy nghasáu cyn inni orffen. Taith felldig o anghyfforddus fydd hi, a chyn inni gychwyn, bydd gwaith i chwi ei wneud na fydd wrth eich bodd.”

“Yr wyf yn gyfarwydd â hynny,” meddai ef, ac yntau’n unionsythu ei gorff, gan chwerthin. Yr oedd yn ddisglair, wedi ei gyffroi, a’r llawenydd a gofiais gynt yn dychwelyd i’w wyneb. “Ond ni fynnech ddweud eich bod am ddysgu hud imi?”

Nid wyf fi. Ond rhaid fydd imi ddysgu ychydig o feddyginiaeth i chwi, pa un a fynnoch ai peidio. Byddaf fi yn feddyg llygaid teithiol; y mae hynny’n basbort da ym mhobman, a gall rhywun dalu ei ffordd yn hawdd heb wario aur y Frenhines dramor, lle y gallid gofyn cwestiynau. Felly rhaid fydd i chwi fod yn gynorthwyydd imi, ac y mae hynny’n golygu dysgu cymysgu’r eli’n gywir.

Wel, os rhaid yw, ond Duw a gynorthwyo’r cleifion! Gwyddoch na fedraf wahaniaethu un llysieuyn oddi wrth un arall.

“Paid ag ofni byth, ni adawn i chwi gyffwrdd â hwy. Gellwch adael i mi ddewis y planhigion. Chwi a'u paratoiwch hwy yn unig.”

Ac os byddai unrhyw un o wyr Cador yn dangos arwydd o’n hadnabod ni, rho gynnig ar ryw ychydig o’m helïau arnynt, meddai ef yn llawen. Sonia am hud, a hawdd fyddai hynny. Ni fyddai cynorthwyydd medrus y meddyg llygaid ond yn eu taro’n ddall.




6


Daethom i’r dafarn yng Nghamelford ddeuddydd cyn canol Medi.


Y mae dyffryn Camel yn troellog, a’i ochrau serth wedi eu gwisgo â choed. Am y rhan olaf o’r daith yr oeddym yn dilyn y llwybr ar hyd ymyl y dwfr. Yr oedd y coed wedi ymgau yn dynn ynghyd, a’r llwybr lle’r oeddym yn marchogaeth mor drwchus ei orchudd o fwsogl a rhedyn bychain tywyllwyrdd nes na wnâi carnau ein meirch un sŵn. Gerllaw i ni yr oedd yr afon yn ymrafael ei ffordd i lawr trwy glogfeini gwenithfaen a ddisgleiriai yn yr haul. O’n cwmpas ac uwch ein pennau yr oedd y coed derw a ffawydd trwchus yn troi’n felyn, a mes yn clecian ymhlith y dail meirwon lle’r oedd y meirch yn sathru. Yr oedd cnau yn aeddfedu yn y dryslwyni; yr helyg yn llusgo dail ambr yn y basleoedd tyngeidiol; a pha le bynnag y tasgai’r haul llachar trwy’r canghennau, disgleiriai ar we pry cop yr hydref, yn flewog ac yn loyw, yn pwyso’n ddwfn gan wlith.

Bu ein taith ni heb ddim digwyddiad nodedig. Unwaith yr oeddem i’r de o Hafren, ac wedi mynd heibio i’r perygl awrol o gael ein hadnabod, yr oeddem yn marchogaeth yn esmwyth ac mewn cymalau dymunol. Yr oedd y tywydd, fel cynifer gwaith ym mis Medi, yn gynnes ac yn ddisglair, ond rhyw loywder craff yn yr awyr a wnâi farchogaeth yn bleser. Yr oedd Ralf mewn hwyl uchel ar hyd yr holl ffordd, er gwaethaf dillad gwael, ceffyl heb ddim hynodrwydd ynddo — a brynwyd â pheth o aur y Frenhines — a’r gwaith a fu arno’n ei wneud i mi wrth baratoi’r golchion a’r eli yr oeddwn, i raddau helaeth, yn talu ein ffordd â hwy.

Ni holwyd ni ond unwaith, gan fintai o wŷr y Brenin a ddaeth ar ein traws ychydig cyn cyrraedd Penrhyn Hercules. Yr oedd Wthr yn cadw’r hen wersyll Rhufeinig yno dan warchae parhaol fel cadarnle, ac drwy’r camsiawnaf o anlwc fe ddaethom wyneb yn wyneb â pharti ysgota a oedd ar ei ffordd adref ar hyd llwybr y rhostir yr oeddem ninnau’n ei ddilyn. Aethpwyd â ni i’r gwersyll a’n holi, er yr ymddangosai nad oedd hyn ond mater o ffurf, canys wedi cipolwg brysiog ar ein paciau derbyniwyd fy hanes. Anfonwyd ni ymlaen ar ein hynt, ein fflasgiau wedi eu hail-lenwi â gwin y dogn, a minnau’r cyfoethocach o ddarn copr a roddwyd imi gan ŵr oddi ar ddyletswydd a’n dilynodd allan o’r gwersyll ac a erfyniodd arnaf am botyn o eli.

Cefais wyliadwriaeth y dynion yn beth diddorol, a buaswn yn falch o wybod rhagor am helyntion y gogledd, ond rhaid oedd i hynny aros. Pe bawn wedi gofyn cwestiynau yma, buasai hynny wedi tynnu sylw na chwenychwn. Yn ddiamau, cawn wybod yr hyn a ddymunwn wybod gan y Frenhines ei hun.

“A welaist ti neb yr adwaenaist?” gofynnais i Ralf, wrth inni farchogaeth dros y rhostiroedd ar garlam bywiog oddi wrth borth y gwersyll.

Neb. A wnest ti?

Yr oeddwn wedi cyfarfod â’r swyddog o’r blaen, rai blynyddoedd yn ôl. Priscus oedd ei enw. Ond ni roddodd ef ddim arwydd ei fod yn fy adnabod.

“Ni fyddwn i fy hun wedi eich adnabod,” meddai Ralf. “Ac nid y farf yn unig yw hi. Y modd yr ydych yn cerdded, eich llais, pob peth. Y mae fel y noson honno yn Nhintegel, pan oeddech wedi eich gwisgo dan gelc fel capten y Dug. Yr oeddwn wedi ei adnabod ar hyd fy oes, a buaswn wedi tyngu mai chwi oedd ef. Nid rhyfedd fod pobl yn sôn am hud a lledrith. Myfi fy hun a dybiais mai hud a lledrith ydoedd.”

Y mae hyn yn haws, meddwn i. Os byddwch yn dwyn crefft neu gelfyddyd gyda chwi, bydd dynion yn meddwl am hynny, yn lle edrych arnoch yn rhy fanwl.

Yn wir, ychydig iawn o drafferth a gymeraswn gyda gwisg-gudd. Prynaswn glogyn marchogaeth newydd, o liw brown, â chwfl arno a ellid ei dynnu o amgylch fy wyneb, ac fe lefarwn Geltaeg ag acen Llydaw. Y mae hon yn dafod agos i'r un Cernyweg, ac fe'i deellid yn y man yr oeddym yn myned iddo. Hyn, ynghyd â'r farf, a'm hymddangosiad gostyngedig fel masnachwr bychan, a ddylai gadw neb ond fy nghynefiniaid rhag fy adnabod.

Ni allai dim fy ngwahanu oddi wrth y tlws a roesai fy nhad i mi, gyda'i arwyddlun brenhinol o'r Ddraig Goch ar aur; eithr fe'i gwisgwn wedi ei glymu y tu mewn i fynwes fy nhiwnig, ac yr oeddwn wedi bygwth Ralf â phob wyneb yn Naw Llyfr Hud pe gelwai efe fi yn “arglwydd” hyd yn oed yn breifat.

Cyrhaeddasom Gamelford tua hwyrnos. Tafarn fechan isel, grymion, o gerrig llaid-gothedig ydoedd, wedi ei chodi lle’r oedd ffordd yr arfordir yn rhedeg i lawr i’r rhyd. Safai hi ar ben y glennydd, ychydig uwchlaw lefel y llif. Ralf a minnau, gan nesáu ar hyd y llwybr gwlad wrth ochr yr afon, a ddaethom arni o’r cefn. Lle dymunol ydoedd, fe ymddengys, a glân hefyd. Yr oedd rhywun wedi rhoi golch o ocr coch ar y cerrig, lliw’r pridd bras a ffrwythlon oedd o gwmpas y fro honno, ac ieir tew a phoultry eraill yn pigo yma a thraw ymhlith y tasau ar gyrion iard a oedd wedi ei hysgubo’n lân. Ci ar gadwyn a hunai yn y cysgod dan goeden fwyar Mair drwm gan ffrwyth. Yr oedd pentwr taclus o goed tân yn erbyn y beudy, a’r domfa lawn ugain troedfedd o’r drws cefn.

Fel y digwyddai trwy ffawd, yr oedd gwraig y tafarnwr allan yn y cefn gyda morwyn, yn casglu i mewn y dillad gwely a orchuddiwyd dros y llwyni yn yr haul. Wrth inni nesáu, neidiodd y ci allan, yn cyfarth ar hyd ei gadwyn. Cododd y wraig ei hun i fyny, gan gysgodi ei llygaid rhag y goleuni, ac yn syllu.

Yr oedd hi’n wraig ieuanc, llydan ei chorph a bywiog ei gwedd, â lliw ffres a choch yn ei gruddiau, a llygaid glas golau amlwg. Yr oedd ei dannedd drwg a’i chorff tewgoch yn datguddio chwant diymdroi am felysion, a’r llygaid glas bywiog hynny yn llefaru’n eglurach fyth am bleserau eraill. Rhedai’r rheini yn awr dros Ralf, a farchogai o’m blaen, gan ei fesur yn addas ddigon, ond yn rhy ieuanc i’r peth; yna, yn fwy gobeithiol, drosof finnau, i'm gwrthod yn y diwedd yn llai tebygol, ac yn ddiau yn rhy dlawd i dalu fy nghyfran beth bynnag. Yna, wrth i’w golwg ddychwelyd at Ralf, gwelais hi’n ei adnabod. Aeth yn syth ei hymddygiad, gan edrych yn frysiog yn ôl arnaf fi. Syrthiodd ei cheg yn agored, a meddyliais, am ennyd bryderus, ei bod ar fin plygu cwrtsi, ond yna daeth hi’n feistr arni ei hun. Gair a yrrai’r forwyn i mewn i’r tŷ â llond braich o ddillad gwely, gwaedd finiog ar y ci a’i gyrrodd ef yn ôl, ei glustiau i lawr ac ef yn chwyrnu, i gysgod y mwyar Mair; ac yna yr oedd hi’n ein cyfarch, â gwên lydan, a’i llygaid yn llawn chwilfrydedd a chyffro.

Chi fydd y meddyg llygaid, yn debyg?

Atalasom ein meirch yn llwch yr iard. “Yn wir, feistres. Emrys yw fy enw, a hwn yw fy ngwas, Ban.”

Yr oeddem wedi bod yn eich disgwyl. Y mae eich gwelyau wedi eu gwneud yn arbennig i chwi. Yna dan ei hanadl, wrth iddi nesáu at ysgwydd fy ngheffyl: Yr ydych yn dra chroesawus, fy arglwydd, a Ralf hefyd. Yn wir, y mae efe'n edrych hyd lled llaw yn dalach nag ydoedd pan welais ef ddiwethaf. A fyddech chwi'n falch o ddyfod i mewn?

Disgynnais oddi ar y march a rhois y ffrwynau yn llaw i Ralf. “Diolch i chwi. Da yw bod yma; yr ydym ill dau wedi blino. Gofala Ralf ei hun am y meirch. Yn awr, cyn inni fyned i mewn, Maeve, dyro i mi’r newyddion o Dintagel. A yw’r Frenhines yn holliach?”

“Do, yn wir, syr, moliant i’r holl saint a’r tylwyth teg. Ni raid i chwi boeni dim yno, yn sicr.”

A'r Brenin? Y mae ef eto yn Nhintagel?

“Do, fy arglwydd, eithr y gair sydd ar led yw y marchoga efe allan ryw ddiwrnod yn awr. Ni bydd yn rhaid i chwi aros yn hir. Yr ydych mor ddiogel yma ag yn unlle yng Nghernyw. Cawn rybudd digon da pan fo milwyr ar symud, a chlywch hwy ar y ffordd hon filltir i ffwrdd. Ac na phoener byth am Caw — dyna fy ngŵr; gŵr i Ddug ydyw ef, yn ddiau, eithr ni wna ddim i niweidio fy arglwyddes, ac ar ben hynny, fe wêl bob amser mai fel y dywedaf fi y bydd. O leiaf, nid bob amser. Y mae rhai pethau na wnâi ef mohonynt hanner digon mynych at fy modd.” Hyn oll yng nghwmni ffrwydrad o chwerthin llawen. Gwelais Ralf yn gwenenu’n lydan wrth iddo arwain y ceffylau ymaith; yna Medea, yn siarad yn uchel am welyau ac amser swper, ac am lygaid dolurus ei phlentyn ieuengaf, y rhai a allasent wneud â chael golwg arnynt, a’m tywysodd i mewn trwy ddrws cefn y dafarn.

Pan welais ei gŵr yn hwyrach y noson honno, gwyddwn nad oedd arnaf ddim i’w ofni o ran ei ddoethineb tawel. Dyn sych fel ffon oedd ef, a mud fel wystrysen. I mewn y daeth ef wrth inni fod yn eistedd i swper; syllodd ar Ralf, amneidiodd wrthyf fi, ac yna aeth ynghylch â’i waith o weini gwin heb air o’i enau. Ei wraig a’i triniai ef—ac hefyd bawb a ddeuai i mewn—â’r un caredigrwydd garw a gonest, ac fe ofalai hi, heb na ffwdan na sŵn, ein bod ni’n cael ein gwasanaethu’n dda ac yn lletya’n gysurus. Cystal dŷ o’i fath ag a fum ynddo erioed ydoedd, ac ardderchog oedd y bwyd.

Yn gwbl naturiol, yr oedd y dafarn bob amser yn brysur, ond ychydig oedd y perygl i neb ein hadnabod ni. Nid yn unig yr oedd fy nghymeriad fel iachäwr crwydrol yn basbort imi i dderbyniad dibryder pobl; rhoddai hefyd i Ralf ac i minnau esgus i fod allan yn y wlad. Bob dydd yn fore iawn fe gymerem fwyd a gwin gyda ni, ac ymdroi i fyny trwy un o’r dyffrynnoedd dwfn, coediog iawn, a oedd yn bwydo dyffryn Camel, hyd at yr ucheldir gwyntog a orweddai rhwng Camelford a’r môr. Gwyddai Ralf yr holl lwybrau. Ymwahanu a wnâem, yn amlach na pheidio, a dewisai pob un ryw fan cudd i wylio oddi yno’r ddwy ffordd y gallai Uthr a’i wyr eu cymryd allan o Dintagel. Gallai ef droi tua’r gogledd-ddwyrain ar hyd yr arfordir i Ddimilioc a’r gwersyll ger Trwyn Hercules, neu — os oedd ar ei union ffordd i Wynton neu i ganolfannau’r helynt ar hyd Glan y Sacsoniaid — dilynai lwybrau’r dyffryn trwy Gamelford, ac oddi yno dringai tua’r de-ddwyrain i’r ffordd filwrol a redai ar hyd asgwrncefnen Dyfnaint. Yma ar yr uchelfannau gwynt-ysgubol y teneuai’r goedwig, ac yr oedd yno eangderau mawr o rostir drylliedig, yn fradwrus gan gorsydd, ac yn cael eu gwylio gan fryniau caregog rhyfedd. Yr hen ffordd Rufeinig, yn dadfeilio’n gyflym yn y wlad wyllt honno, ond eto’n weddol wasanaethgar, a redai’n unionsyth trwy Isca, i’r tiroedd mwynach y tu ôl i Fur Ambrosius. Fy marn i oedd mai hon oedd y ffordd a gymerai Uthr, ac yr oeddwn yn dymuno gweld pwy a farchogai gydag ef. Rhoesom ni, Ralf a minnau, ar led mai planhigion i’m moddion oeddwn yn eu ceisio, ac yn wir deuwn yn ôl bob hwyr i’r man cyfarfod rhyngof ag ef â chwd o wreiddiau ac aeron nad oeddynt yn tyfu gartref, ac yr oeddwn yn falch o’u cael. Yn ffodus, parhaodd y tywydd yn deg, ac ni synnai neb wrth ein gweld allan yn marchogaeth. Yr oeddynt hwy’n rhy falch o gael meddyg yn aros yno a fyddai, bob hwyr, yn trin pawb a ddeuai ato, ac yn gofyn dim amgen na’r hyn a allent fforddio ei dalu.

Felly yr elai’r dyddiau heibio, yn dawel a llonydd, tra’r oeddym yn aros i’r Brenin gychwyn, ac i’r Frenhines anfon gair.

Wythnos a aeth heibio cyn iddo farchogaeth allan. Aeth ef y ffordd a ddisgwyliaswn, a minnau yno'n gwylio.

Y mae lle y rhedai’r llwybr o Dintagel i Gamelford yn syth am ryw chwarter milltir ar hyd troed clawdd serth a choediog. Gan mwyaf yr oedd y goedwig yn rhy serth ac yn rhy drwchus ei thyfiant i rywun dreiddio iddi, eithr yr oedd yma ac acw wrth ei hymyl fannau yn agored i’r haul, llethrau caregog yn ddwfn mewn rhedyn ac mewn had ysgallen yn arnofio, lle tyfai mieri a rhedynen yn glwst dros y creigiau. Uchel oedd y llwyni draenen ddu, ac yn disgleirio gan eu ffrwyth. Yr oedd rhai o’r eirinen ddu fechan eto’n wyrddlas, ond yr oedd y rhan fwyaf yn barod; duedd blodau dros laswelw aeddfedrwydd oedd arnynt. Y mae ddiodyn y gellir ei wneud o’r ffrwyth hwnnw, ac efe sydd benarglwydd ar lif y coluddion: yr oedd un o blant Maeve wedi bod yn dioddef felly, ac yr oeddwn innau wedi addo rhoi cwpanaid iddo y noson honno. Ni byddai eisiau mwy na dyrnaid, ond yr oedd y ffrwyth wedi aeddfedu’n berffaith, ac mor demtasiwnus nes imi barhau i’w gasglu. Os cânt eu mathru a’u hychwanegu mewn modd arbennig at win meryw, gwneir ohonynt ddiod dda, gyfoethog, ddistringol a nerthol. Yr oeddwn wedi dweud wrth Maeve amdani, ac yr oedd hithau’n dymuno rhoi prawf arni.

Bron yn llawn oedd fy mag pan glywais, megis taran feddal o bell, geffylau’n dyfod yn wastad ar hyd y llwybr isod i mi. Tynnais yn gyflym i ymyl y coed, ac yno y gwyliais o guddfan. Yn fuan daeth pen y golofn i’r golwg; yna’r rheng hir o lwch, yn llawn curiad carnau’n trotian, clatsiad arfwisg, a llygedyn lliw baneri bychain, a dreiglai heibio ar hyd troed y llethr. Mil, efallai fwy. Safwn yn llonydd fel carreg yng nghysgod y coed, ac edrychwn arnynt yn mynd heibio.

Hyd ceffyl o flaen y marchogai’r Brenin, ac y tu ôl iddo, ar ei law chwith, cludai ei gludydd baner y Ddraig Goch. Dangosai lliwiau eraill drwy’r llwch, ond nid oedd gwynt i symud y baneri, ac er imi straenio’m llygaid ar hyd y golofn, ni allwn dyngu dros y rhan fwyaf o’r hyn a welais. Ni chefais ychwaith gip ar yr un yr oeddwn yn cadw llygad amdano, er mae’n ddigon posibl ei fod yno. Arhosais nes i’r marchog olaf ddiflannu ar drot slic o amgylch tro yn y ffordd, ac yna gwneuthum fy ffordd i’r man lle’r oeddwn wedi trefnu cyfarfod â Ralf.

Daeth i'm cwrdd hanner ffordd, yn brefu. “A welaist hwy?”

Ie. Pa le’r oeddech? Anfonais chwi i gadw golwg ar y ffordd arall.

Yr oeddwn yn gwylio. Nid oedd dim yn symud yno, dim o gwbl. Yr oeddwn ar fy ffordd yn ôl yma pan glywais hwy, ac felly rhedais. Bu bron imi eu colli — ni welais ond y pen ôl arnynt. Y Brenin ydoedd, onid e?

Yr oedd. Ralf, a fedri di adnabod y peiriannau? A welaist di yr un ohonynt a adwaenaist?

Gwelais Frychan, a Chynfelyn, ond neb arall o Ddyfnaint a adnabyddwn. Yno yr oedd gwŷr Garlot, a Chernyw hefyd, meddyliaf, ac eraill y tybiais fy mod yn eu hadnabod, eithr gormod oedd y llwch i mi allu bod yn sicr. O amgylch y tro hwnnw yr oeddynt hwy cyn i mi gael golwg eglur arnynt.

A oedd Cador yno?

Fy arglwydd, maddeued i mi, ni welais i ddim.

Dim ots. Pe buasai’r lleill yno o Gernyw, gellwch fod yn sicr y buasai ef yno hefyd. Diau y gwyddant yn y dafarn. Ac a oeddech wedi anghofio na ddylech fy ngalw yn ‘arglwydd’, hyd yn oed pan fyddem ni’n unig?

“Ymddiheuraf... Emrys.” Yr oedd yn arwydd o’n perthynas newydd, fwy esmwyth, iddo ychwanegu, â gostyngeiddrwydd braidd yn amheus: “Ac a’th anghofiasai fod Ban yw fy enw?” Yna, gan chwerthin wrth ysgwyd oddi wrth fy nhrawiad at ei ben: “A oes raid iti fy ngalw ar ôl yr hanner-ffŵl?”

Y cyntaf enw a ddaeth i'm meddwl oedd hwnnw. Enw brenin ydyw hefyd, Brenin Benoic, fel y gelli ddewis pa un oedd dy noddwr.

“Benoic? Pa le y mae honno?”

“Yn y gogledd. Tyrd yn awr, cawn ddychwelyd i’r dafarn. Amheuaf na anfon y Frenhines cyn yfory, ond y mae gennyf ddiod i’w llunio heno, a thrywaniad yw hwnnw sy’n cymryd amser. Dyma, caria’r rhain.”

Yr oeddwn yn iawn; daeth y negesydd drannoeth fore. Yr oedd Ralf wedi mynd allan i lawr y ffordd i gadw golwg amdano, a daeth y ddau yn ôl gyda’i gilydd, gan ddwyn y newyddion fod yn rhaid imi farchogaeth i Dintagel ar unwaith i gael fy ngwrandawiad gyda’r Frenhines.

Ni chyfaddefaswn hynny wrth Ralf, nac yn wir prin y’i cyfaddefaswn wrthyf fy hun, ond yr oedd arnaf ofn a phryder ynghylch y cyfweliad a oedd i ddyfod ag Ygraine. Y noson honno yn Nhintagel, pan genhedlid y plentyn, yr oeddwn wedi bod yn gwbl sicr, ym mhob modd y gall gweledydd fod yn sicr, y rhoddid y mab a oedd i’w eni i minnau i’w fagu, ac mai myfi a fyddai’n warcheidwad i Frenin mawr. Yr oedd Wthyr ei hun, yn ei chwerwder a’i ddigofaint dros farwolaeth Gorlois, wedi tyngu y gwrthodai’r “bastard” a genhedlasai, ac o lythyr Marcia gwyddwn ei fod o hyd o’r un meddwl. Ond yn ystod y chwe mis hir ers y noson honno ym mis Mawrth ni chefais ddim neges uniongyrchol oddi wrth Ygraine, na modd i wybod a ufuddhai hi i’w gŵr, neu a fyddai’n amhosibl iddi, wrth i’r amser nesáu, wynebu cael ei gwahanu oddi wrth ei phlentyn.

Yr oeddwn wedi troi yn fy meddwl ganwaith yr holl ddadleuon y gallwn eu dwyn i rym, gan gofio, a minnau bron yn anghrediniaethus, y sicrwydd ag y lleferais wrthi hi gynt, ac wrth y Brenin. Yn wir, yr oedd fy nuw wedi bod gyda mi bryd hynny. Ac yn wirionedd, ac mor chwerw, yr oedd ef yn awr wedi mynd oddi wrthyf.

Yr oedd adegau hyd yn oed pan, yn gorwedd yn effro yn y nos, y gwelwn fy ngweledigaethau sicr yn y gorffennol yn ddim ond damweiniau, rhithiau, breuddwydion a fegid gan ddymuniad. Cofiais eiriau chwerw’r Brenin wrthyf. “Gwelaf yn awr beth yw dy hud di, y ‘grym’ hwn yr wyt yn sôn amdano. Nid yw ond twyll dynol, ymgais at grefft gwladwriaeth y dysgodd fy mrawd iti ei hoffi a’i chwarae drosti, a chredu mai dyna oedd dy ddirgelwch. Defnyddi di hyd yn oed Dduw i gyrraedd dy amcanion. ‘Duw sydd yn dweud wrthyf am wneud y pethau hyn, Duw sydd yn mynnu’r pris, Duw sydd yn gweld mai eraill a ddylai dalu...’ Am beth, Myrddin? Am dy uchelgais? A phwy sydd yn talu’r ddyled hon i Dduw am gyflawni dy gynlluniau? Nid tydi. Y dynion sy’n chwarae dy gêm drosot ti, ac yn talu’r pris. Ond tydi’n talu dim.”

Pan wrandawn ar eiriau fel hyn, a’u clywed mor eglur yn y nosweithiau pan na lefarai dim arall wrthyf, dechreuwn ofyn ai’n gywir y darllenais fy ngweledigaeth o’r dyfodol, neu ai gwatwar fu popeth a wneuthum ac a freuddwydiais. Yna, wrth feddwl am y rhai a dalasai â marwolaeth am fy mreuddwyd, yr oeddwn yn meddwl tybed onid marwolaeth a fuasai’n fwy caredig na’r anialwch hwn o amheuaeth-hunan lle’r oeddwn yn gorwedd yn gaeth, yn disgwyl yn ofer i hyd yn oed y lleiaf o’m duwiau lefaru wrthyf. Oedd, yn wir, talwn innau. Bob nos o’r naw mis hir hynny talwn y pris.

Eithr bellach yr oedd hi’n ddydd, ac yn fuan fe ddeuwn i wybod beth a fynnai’r Frenhines gennyf. Cof gennyf mor aflonydd y bûm yn troi a throsi o gwmpas, tra’r oedd Ralf yn cyfrwyo fy march ac yn gwneud popeth yn barod. Yr oedd Maeve gyda’r morynion yn y gegin, yn golchi’r eirin duon surion ar gyfer gwneud y gwin. Yr oedd padell lawn ohonynt ar y tân, yn dechrau mudferwi. Peth rhyfedd oedd gorfod cludo’r atgof hwnnw gyda mi ar fy ymweliad â’r Frenhines, arogl gwin eirin duon. Yn ddisymwth fe’m trechwyd gan y melyster miniog hwnnw nes na allwn ei oddef, ac mi ruthrais, gan dagu, am awyr y tu allan. Eithr yna daeth un o’r merched ar frys i ofyn rhyw beth ynghylch y cymysgu, ac wrth ei hateb anghofiais fy nghyfogdod; ac yna, ar unwaith bron, yr oedd Ralf wrth fy mhenelin i’m galw, ac yr oeddem ni’n tri — Ralf, y negesydd a minnau — yn cymryd y ffordd tua Dintagel ar rediad buan drwy feddal chwythol ganol dydd Medi.



7


Ychydig fisoedd yn unig a aethai heibio er pan welaswn i Ygraine ddiwethaf, ond ymddangosai hi wedi newid yn fawr iawn. Ar y cyntaf tybiaswn mai'r beichiogrwydd yn unig oedd hyn; yr oedd ei chorff, gynt mor fain, wedi chwyddo'n ddirfawr, ac er bod ei hwyneb yn llawn blodau iechyd, yr oedd arni'r wedd honno, dynn a chysgodol, a ddêl i wragedd ynghylch y llygaid a'r genau. Ond yr oedd y cyfnewidiad yn ddyfnach na hynny; yr oedd yn mynegiant ei llygaid, yn ei hystumiau, yn y modd yr eisteddai. Lle gynt y buasai'n ymddangos yn ieuanc ac yn llosgi, fel aderyn gwyllt yn curo ei hadenydd yn erbyn gwifrau'r cawell, yn awr ymddangosai fel pe bai'n myfyrio'n drwm, ei hadenydd wedi eu tocio, yn drwm ei beichiogrwydd, yn greadur o'r ddaear.

Fe’m derbyniodd yn ei hystafell ei hun, ystafell hir uwchlaw mur y llen, â chilfach ddofn gron lle safai’r tyred yng nghornel y gogledd-orllewin. Yr oedd ffenestri yn y mur hir yn wynebu tua’r de-orllewin, a thrwyddynt hwy disgynnai goleuni’r haul yn rhydd; eithr yr oedd y Frenhines yn eistedd wrth un o ffenestri cul y dyred, a thrwyddi hi deuai awel brynhawn mwyn Medi, a sŵn tragwyddol y môr ar y creigiau islaw.

Cynifer oedd yma o hyd, gan hynny, o’r Eigyr a gofiais. Digon tebyg iddi hi oedd, meddyliais, ddewis y gwynt a sain y môr yn hytrach na goleuni’r haul. Eithr hyd yn oed yma, er gwaethaf y goleuni a’r awyr, caffai rhywun deimlad cawell: hon oedd yr ystafell lle’r oedd gwraig ieuanc Gorlois, yr hen Ddug, wedi treulio’r blynyddoedd claustraidd hynny cyn y daith dyngedfennol i Lundain lle y cyfarfuasai â’r Brenin. Yn awr, wedi’r ffoad byr hwnnw, yr oedd hithau wedi ei chau i mewn drachefn, gan ei chariad at y Brenin, a chan bwysau ei blentyn ef.

Ni charais erioed wraig, oddieithr un; eithr tosturiais wrthynt. Ac yn awr, wrth edrych ar y Frenhines, yn ieuanc, yn brydferth, ac â dymuniad ei chalon ganddi, tosturiais wrthi hyd yn oed wrth ei hofni am yr hyn a allasai hi ei ddywedyd wrthyf.

Yr oedd hi ar ei phen ei hun. Fe'm tywysasid gan siambrlen trwy'r ystafell allanol lle'r oedd y gwragedd yn nyddu ac yn gwehyddu ac yn clebran. Llygaid disglair a edrychent arnaf â chwilfrydedd ennyd, a thawid y clebran, ond i'r sŵn ddechrau eilwaith cyn gynted ag y byddwn wedi myned heibio. Nid oedd adnabod yn eu hwynebau, ond efallai yma ac acw ryw siom wrth olwg ar gymrawd mor gyffredin ac mor ostyngedig. Dim difyrrwch i'w gael yma. Iddynt hwy, negesydd oeddwn fi, i'w dderbyn gan y Frenhines yn absenoldeb y Brenin; dyna'r cwbl.

Curodd y siambrlen ar ddrws ystafell fewnol, ac yna cilio a wnaeth. Agorodd Marcia, mam-gu Ralf, y drws. Yr oedd hi yn wraig wallt-lwyd, â llygaid Ralf mewn wyneb llawn crychau a phryder; eithr er gwaethaf ei hoedran, ymddygai mor union â morwyn ieuanc. Er ei bod yn fy nisgwyl, gwelais ei llygaid yn aros arnaf am ennyd heb fy adnabod, ac yna gyda fflach o syndod. Hyd yn oed edrychai Ygraine yn syfrdan am foment, ac yna gwenodd ac estynnodd ei llaw.

“Tywysog Myrddin. Croeso.”

Gostyngodd Marcia i’r awyr yn rhywle rhyngof fi a’r Frenhines, ac ymneilltuodd. Mi euthum innau ymlaen i benlinio a chusanu llaw’r Frenhines.

“Fy arglwyddes.”

Fe’m magwyd ganddi yn garedig. “Da iawn o’ch rhan oedd dod mor gyflym ar alwad mor ryfedd. Gobeithiaf fod y daith wedi bod yn hawdd?”

Hynod hawdd. Yr ydym wedi ein lletya’n dda gyda Maeve a Caw, ac hyd yma ni’m hadnabu neb, na hyd yn oed Ralf. Y mae dy gyfrinach yn ddiogel.

Rhaid imi ddiolch i chwi am gymryd cymaint o ofal ohono. Addawaf i chwi na buaswn wedi eich adnabod nes i chwi lefaru.

Cyffyrddais â’m gên, gan wenu. “Fel y gwelwch, bûm yn paratoi ers peth amser.”

“Dim hud y tro hwn?”

Cymaint ag oedd o’r blaen, meddwn i.

Yna edrychodd hi arnaf yn syth, a’r llygaid hardd hynny o las tywyll yn cwrdd â’m rhai innau fel y cofiawn, a gwelais mai hon oedd yr hen Eigyr o hyd, mor uniongyrchol â gŵr, a chanddi’r un balchder uchel. Nid oedd y llonyddwch trwm ond fel gorchudd drosti, y tawelwch llaethog hwnnw a ddaw, fe ymddengys, ar wragedd yn eu beichiogrwydd. O dan y llonyddwch, y llareidd-dra, yr oedd yr hen dân o hyd. Estynnodd ei dwylo. Gan edrych arnaf yn awr, a ddywedi di wrthyf o hyd, pan leferit wrthyf y noson honno yn Llundain, ac addo imi gariad y Brenin, nad oedd dim hud yno?

“Nid yn y cyfrwystra a ddygodd y Brenin atoch, arglwyddes. Yn yr hyn a ddigwyddodd wedyn, efallai.”

“ ‘Efallai’?” Bu codiad sydyn yn ei llais a’m rhybuddiai. Gallai Eigyr fod yn Frenhines, a’i hysbryd mor uchel ag eiddo gŵr, ond gwraig oedd hi yn nesáu at ei seithfed mis. Fy ofnau oedd f’eiddo fy hun, ac felly y dylent aros. Petrusais, yn chwilio am eiriau, ond hi a aeth ymlaen yn gyflym, yn angerddol, megis pe ceisiai ei darbwyllo ei hun trwy fy nistawrwydd:

“Pan lefarsoch gyntaf â mi a dweud y gallech ddod â’r Brenin ataf, yr oedd hud yno; gwn yn dda fod. Mi a’i teimlais, ac a’i gwelais yn eich wyneb. Dywedasoch wrthyf mai oddi wrth Dduw y deuai eich gallu, ac mai, wrth ufuddhau i chwi, yr oeddwn finnau yn greadur Duw, megis yr oeddech chwithau. Dywedasoch mai, oherwydd yr hud a ddygai Uthr ataf, y dylai’r deyrnas gael heddwch. Soniasoch am goronau ac allorau... Ac yn awr, wele, yr wyf fi yn Frenhines, gyda bendith Duw, ac yn drwm gan blentyn y Brenin. A feiddiwch chwi yn awr ddywedyd wrthyf eich bod wedi fy nhwyllo?”

Ni’ch twyllais, foneddiges. Amser llawn o weledigaethau oedd hwnnw, a gwres breuddwydion a dymuniadau. Rydym bellach yn rhydd oddi wrth y rheini, ac yr ydym yn sobr, a hi yw dydd. Ond y mae hud yma, yn tyfu ynoch chwi, a’r tro hwn y mae’n ffaith, nid gweledigaeth. Fe’i genir adeg y Nadolig, meddent wrthyf.

‘“Efe”? Ydych yn swnio’n dra sicr.’

Yr wyf yn sicr.

Gwelais hi yn gwasgu ei gwefusau ynghyd fel pe bai poen sydyn wedi ei saethu; yna troes ei golygon oddi wrthyf, i lawr at ei dwylo, y rhai a orweddent yn blyg dros ei bol. Pan lefarodd, yn dawel y llefarodd, yn syth wrth ei dwylo, neu wrth yr hyn a guddiant. “Dywedodd Marcia wrthyf am y negeseuon a anfonodd hi atat yn ystod yr haf. Ond rhaid oedd iti wybod, heb iddi hi ddweud wrthyt, pa fodd y meddyliai fy arglwydd y Brenin am y mater hwn.”

Arhoswn, ond ymddangosai hithau’n disgwyl ateb. “Ef ei hun a ddywedodd wrthyf,” meddwn. “Os yw efe o’r un feddwl yn awr ag yr oedd bryd hynny, ni chyfyd y plentyn yn etifedd iddo yn ei olwg ef.”

Y mae ef o hyd o’r un feddwl. Daeth ei llygaid i fyny’n ebrwydd at fy rhai innau drachefn. Paid â’m camddeall, nid oes ganddo ef y gronyn lleiaf o amheuaeth ynof fi, ac ni bu erioed. Gŵyr mai eiddo iddo ef oeddwn i o’r eiliad gyntaf y’i gwelais ef, ac mai o’r eiliad honno ymlaen, ar un esgus neu’i gilydd, ni orweddais byth gyda’r Dug. Nage, nid yw ef yn fy amau; gŵyr mai ei blentyn ef yw’r plentyn. Ac er ei holl eiriau uchel — yr oedd yno lewyrch gwên, a’i llais yn sydyn yn llawn maddau, llais gwraig yn sôn am ei phlentyn neu am ŵr annwyl — ac er ei holl wadadau garw, gŵyr ef eich gallu chwi ac y mae yn ei ofni. Chwi a ddywedasoch wrtho y deuai plentyn o’r noson honno, ac fe ymddiriedai yn eich gair chwi, er na allai ymddiried yn fy un i. Ond nid yw dim o hyn yn newid y modd y mae ef yn teimlo ynglŷn â’r peth. Y mae’n beio’i hun — a chwithau, a hyd yn oed y plentyn — am farwolaeth y Dug.

Gwn.

Pe buasai efe wedi aros, medd efe, buasai Gorlois eto wedi marw y noson honno, a minnau wedi bod yn Frenhines, a’r plentyn wedi ei genhedlu mewn priodas, fel na allai neb amau ei ach na’i alw’n bastard.

A thithau, Eigr?

Bu hi’n fud yn hir. Troes ei phen brydferth hi, ac edrych allan drwy’r ffenestr yr oedd, lle’r oedd adar y môr yn siglo ac yn gogwyddo, gan waeddi ar y gwynt. Gwelais, ni wn yn sicr pa fodd, fod ei llonyddwch hi fel llonyddwch milwr a enillasai un frwydr, ac a orffwysai cyn y nesaf. Teimlais fy nerfau’n tynhau. Ni chymerais Ygraine yn ysgafn, pe bai’r frwydr i fod yn un â mi.

Meddai hithau, yn dawel iawn: “Fe all yn wir fod yr hyn a ddywed y Brenin yn wir. Ni wn i. Eithr gwnaed a wnaed, a’r plentyn sydd raid imi ofalu amdano yn awr. Dyna paham y anfonais amdanoch.” Seibiant. Arhoswn. Troes hi i’m hwyneb drachefn. “Dywysog Myrddin, ofnaf dros y plentyn.”

“Wrth ddwylo’r Brenin?” gofynnais.

Yr oedd hyn yn rhy ddi-flewyn-ar-dafod, hyd yn oed i Eigyr. Oer oedd ei llygaid, ac oer ei llais hefyd. “Sarhad yw hyn, a ffolineb yn ogystal. Yr ydych yn anghofio eich hun, fy arglwydd.”

“Myfi?” meddwn innau mor oer. “Chwi sydd yn anghofio, foneddiges. Pe bai fy mam wedi ei phriodi ag Ambrosius pan fy nghenhedlodd, ni byddai Wthr yn Frenin yn awr, ac ni buaswn innau wedi ei gynorthwyo ef i’ch gwely chwi, i genhedlu’r plentyn yr ydych yn ei gario. Ni ddylid clywed dim sôn am anfoes na ffolineb oddi wrthych chwi ataf fi. Gwn i, pwy well, pa obaith sydd ym Mhrydain i dywysog a genhedlir allan o briodas ac nas cydnabyddir gan ei dad.”

Yr oedd hi wedi cochi cyn gochiced ag y buasai hi o’r blaen yn welw. Syrthiodd ei llygaid oddi ar fy rhai i, a’u dicter yn darfod. Llefarodd yn syml, fel merch ifanc.

“Y mae arnat ti gyfiawnhad, yr oeddwn wedi anghofio. Gofynnaf i ti faddeuant. Yr oeddwn wedi anghofio hefyd sut beth oedd siarad yn rhydd. Nid oes neb yma ond Marcia a’m harglwydd, ac ni allaf siarad ag Wthyr am y plentyn.”

Yr oeddwn wedi sefyll yr holl amser hwn; yn awr troais o’r neilltu i nôl cadair a’i gosod yn agos ati yng nghilfach y twr. Eisteddais i lawr. Yr oedd pethau wedi newid rhyngom, yn ddisymwth, megis pan y mae’r gwynt yn troi. Gwyddwn bryd hynny nad â mi yr oedd y frwydr, ond â hithau ei hun, â gwendid ei natur wraig ei hun. Yr oedd hi yn awr yn fy ngwylio fel y mae gwraig mewn poen yn gwylio ei meddyg. Dywedais yn addfwyn: “Wel, yma’r wyf. Ac yr wyf yn gwrando. Beth a anfonaist amdanaf i’w ddywedyd wrthyf?”

Tynnodd ei hanadl i mewn. Pan lefarodd, yr oedd ei llais yn dawel, ond dim mwy na sibrwd. “Mai pe bai’r plentyn hwn yn fab, ni adawai’r Brenin imi ef fagu. Pe bai’n ferch, câi hi aros gennyf; ond ni ellir cydnabod mab a genhedlir felly yn dywysog nac yn etifedd cyfreithlon, ac am hynny ni raid iddo barhau yma, hyd yn oed yn anghyfreithlonyn.”

Yn amlwg, ymgryfhaodd hi ei hun. “Dywedais wrthyt, nid yw Wthr yn fy amau. Eithr o achos yr hyn a ddigwyddodd y noson honno, marwolaeth fy ngŵr, a’r holl sôn am hud, y mae efe’n tyngu y gall dynion eto gredu mai’r Dug, ac nid efe ei hun, a genhedlodd y plentyn hwn. Bydd meibion eraill eto, medd ef, na chwestiyna neb eu cenhedlu; ac yn eu plith hwy y ceidw ef yr etifedd i’r Uchel Deyrnas.”

“Eigyr,” meddais, “gwn mor drwm yw’r peth—pa fodd bynnag y digwydd—i wraig golli ei phlentyn. Efallai nad oes trallod drymach. Ond credaf fod y Brenin yn iawn. Ni ddylai’r bachgen aros yma i’w fagu’n bastard mewn amseroedd mor wyllt ac ansicr. Pe bai etifeddion eraill, wedi eu datgan a’u cydnabod gan y Brenin, fe allent ei gyfrif yn berygl iddynt eu hunain, ac yn ddiau hwythau a fyddent yn berygl iddo yntau. Gwn am beth yr wyf yn llefaru; dyma a ddigwyddodd yn fy mebyd fy hun. Ac myfi, yn bastard brenhinol, a gefais ffawd na chaiff y tywysog hwn mohoni, o bosibl, byth; cefais nawdd fy nhad.”

Saib. Amneidiai hi heb draethu gair, a’i llygaid unwaith eto ar y dwylo a orweddai ar ei gliniau.

“A phe anfonid y plentyn ymaith,” meddwn i, “gwell fyddai iddo gael ei gymryd yn syth o’r ystafell eni, cyn iti gael amser hyd yn oed i’w ddal yn dy freichiau. Cred fi”—siaradais yn gyflym, er na symudasai hithau—“gwir yw hyn. Yr wyf yn llefaru yn awr megis meddyg.”

Gwlychai ei gwefusau. “Y mae Marcia’n dweud yr un fath.”

Arhosais ennyd, eithr ni ddywedodd hi ddim pellach. Dechreuais lefaru, a chefais fy llais yn dyfod yn gryglyd, a chliriais fy ngwddf. Er gwaethaf fy hun, tynhai fy nwylo ar freichiau fy nghadair. Eithr yr oedd fy llais yn dawel a diysgog wrth imi ddyfod at graidd y cyfweliad.

“A ddywedodd y Brenin wrthych chwi ym mhle y mae’r plentyn i’w faethu?”

“Naddo. Dywedais wrthyt nad hawdd oedd sôn wrtho am hynny. Eithr pan soniasai ef ddiwethaf am y peth, efe a ddywedodd y cymrai gyngor; ac efe a soniasai am Lydaw.”

“Llydaw?” Er na ofalwn i ddim, daeth y gair allan â min llym arno. Ymladdwn i i adennill fy nhawelwch. Yr oedd fy nwylo wedi gafael yn dynn yn y gadair, ac fe’u llacêais a’u dal yn llonydd. Felly, gwir oedd fy amheuon. Yn rhyfedd ddigon, caledodd y wybodaeth honno fi. Os oedd yn rhaid imi ymladd y Brenin yn ogystal ag Eigyr — ie, a’m duwiau Delffaidd innau hefyd — yna gwneuthum hynny. Cyn belled ag y gallwn weld y tir i ymladd ohono... “Felly fe anfon Uthr ef at y Brenin Budec?”

Ymddengys felly. Nid oedd hi, yn ôl pob golwg, wedi sylwi dim rhyfedd yn fy ymarweddiad. Anfonodd ef gennad fis yn ôl. Hynny oedd ychydig cyn imi anfon atoch i erfyn arnoch ddyfod. Budec yw’r dewis amlwg, wedi’r cwbl.

Gwir oedd hynny. Yr oedd y Brenin Budec o Lydaw Leiaf yn gefnder i’r Brenin. Ef a gymerodd fy nhad a’r Uther ieuanc ryw ddeng mlynedd ar hugain ynghynt dan ei nawdd, pan laddodd y gorthrymwr Vortigern eu brawd hynaf, y Brenin Constans; ac yn ei brifddinas, Kerrec, y casglasant ac y hyfforddasant y fyddin a enillodd y Goruchaf Frenhiniaeth yn ôl oddi wrth Vortigern. Ond ysgydwais fy mhen. Rhy amlwg. Pe bai neb yn ceisio’r bachgen er mwyn ei niweidio, hwy a ddyfanasent i ble y dylid mynd. Ni all Budec ei warchod ef drwy’r amser. Heblaw —

Ni all Budec ofalu am fy mhlentyn fel y dylid gofalu amdano! Daeth y geiriau allan yn rymus, gan fy atal yn sydyn, eithr nid anfoesgar oedd yr ymyrraeth. Daeth bron megis cri. Yr oedd yn eglur na chlywsai hi air o'r hyn a ddywedaswn. Yr oedd hi'n ymladd â hi ei hun, yn dewis geiriau. Mae'n hen, ac ar ben hynny, y mae Llydaw ymhell o ffordd, ac yn llai diogel hyd yn oed na'r wlad hon dan draed y Sacsoniaid. Tywysog Myrddin, yr wyf fi — Marcia a minnau — yn tybio y byddech chwi — Yna dirdroes ei dwylo'n dynn ynghyd yn ei glin. Newidiodd ei llais. Nid oes neb arall y gallwn ymddiried ynddo, ac y mae Wthyr — beth bynnag a ddywed Wthyr — yn gwybod y byddai ei deyrnas, neu unrhyw ran ohoni, yn ddiogel yn eich dwylo chwi. Mab Ambrosius ydych, a pherthynas nesaf y plentyn. Y mae pawb yn gwybod eich gallu, ac yn ei ofni — byddai'r plentyn yn ddiogel gyda chwi i'w amddiffyn. Chwi sydd raid ei gymryd ef, Myrddin! Yr oedd hi'n erfyn arnaf yn awr. Ewch ag ef yn ddiogel, rywle ymhell oddi wrth yr arfordir creulon hwn, a'i fagu drosaf fi. Dysgwch ef fel y'ch dysgwyd chwi, a'i fagu fel y dylid magu mab i Frenin, ac yna, pan fyddo wedi tyfu, deuwch ag ef yn ôl a gadewch iddo gymryd ei le, megis y gwnaethoch chwi, wrth ochr y Brenin nesaf.

Petrusodd hi. Mae’n rhaid fy mod wedi bod yn syllu arni fel ffŵl. Tawodd hithau, gan dirdroi ei dwylo. Bu tawelwch hir, wedi ei lenwi ag arogl y gwynt hallt a gwaedd y gwylanod. Ni sylwais fy mod wedi codi, ond cefais fy hun yn sefyll wrth y ffenestr, â’m cefn at y Frenhines, yn syllu allan tua’r nef. Islaw mur y twr, troellai’r gwylanod ac miwian yn y gwynt, ac ymhell islaw, wrth droed y clogwyn du, y môr a dyrchai ac a wynai. Ond ni welais ac ni chlywais ddim. Gwasgid fy nwylo i lawr yn galed ar garreg y silff, a phan o’r diwedd y codais hwy a sythu, dangosent stribed brith o gnawd diwaed lle’r oedd y garreg wedi brathu iddynt. Dechreuais eu rhwbio, heb ond yn awr deimlo’r mân boen, wrth imi droi yn ôl i gyfarfod llygaid y Frenhines. Yr oedd hithau hefyd wedi ennill gafael arni ei hun drachefn, ond gwelais densiwn yn ei hwyneb, a llaw yn tynnu wrth ei gŵn.

Dywedais yn syth a gwastad: “A dybiwch chwi y gallwch berswadio’r Brenin i’w roi ef imi?”

“Nage. Ni chredaf hynny. Ni wn i.” Llyncodd hi. “Wrth gwrs, gallaf siarad ag ef, ond —”

“Pam, gan hynny, yr anfonaist amdanaf i ofyn hyn imi, os nad oes gennyt awdurdod i ddwyn perswâd ar y Brenin?”

Yr oedd hi’n welw, a’i gwefusau’n crynu’n erbyn ei gilydd, eto daliodd ei phen yn uchel a’m hwynebodd. “Tybiais pe cytunech, arglwydd, y gallech — y byddech — ”

Ni allaf wneud dim gyda Wthyr yn awr. Dylech wybod hynny. Yna, mewn dealltwriaeth sydyn a chwerw: Neu ai anfon amdanaf a wnaethoch fel y tro diwethaf, gan obeithio am hud wrth archeb, fel pe bawn yn hen swynwraig, neu yn dderwyddes wledig? Buaswn wedi tybied, arglwyddes —

Yno y peidiais. Gwelais y cryndod yn ei llygaid, a’r gwelwder tynn o amgylch ei genau, a chofiais yr hyn a gludai ynddi. Bu farw fy nig. Codais law, gan lefaru’n dyner: Iawn. Os gellir ei wneud, Igraine, fe’i gwnaf, hyd yn oed os bydd yn rhaid imi siarad â Wthyr fy hun i’w atgoffa o’i addewid.

“Ei addewid ef? Beth a addawodd efe i ti, a phryd?”

“Pan anfonodd ef amdanaf fi yn y lle cyntaf, ac y dywedodd wrthyf am ei gariad tuag atat ti, tyngodd y byddai'n ufudd i mi ym mhob peth, pe na bai ond iddo gael ei ffordd ei hun.” Gwennais wrthi. “Bwriadid hynny yn fwy yn llwgrwobr nag yn addewid, ond nid oes waeth; daliwn ef wrtho megis llw brenhinol.”

Dechreuodd hi ddiolch i mi, ond fe’i hateliais. “Nage, nage, cadw dy ddiolchiadau. Efallai na lwyddaf gyda’r Brenin; gwyddost mor ychydig y mae efe yn fy ngharu. Doeth oeddyt i anfon yn ddirgel, a doethach fyddi beidio â gadael iddo wybod i ni ymddiddan am hyn ynghyd.”

Ni chaiff wybod oddi wrthyf fi.

Amneidiais. “Yn awr, er mwyn y plentyn ac er eich lles chwithau, rhaid i chwi roi eich ofnau o’r neilltu. Gadewch hyn i mi. Hyd yn oed os na allwn symud y Brenin, addawaf i chwi, pa le bynnag y magir y plentyn, y gwnaf yn waith i mi fy hun ei wylio a’i gadw dan fy ngofal. Cedwir ef yn ddiogel, a’i fagu megis y dylid magu mab i frenin. A fydd hynny’n eich bodloni?”

Os rhaid, ie.

Yna hi a dynnodd anadl ddofn, ac o’r diwedd symudodd, gan godi o’i chadair ac, eto’n osgeiddig er gwaethaf maint ei chorff, gerdded hyd ystafell hir i un o’r ffenestri pellaf. Ni wneuthum i ddim symudiad i’w dilyn. Safai hi yno am ennyd â’i chefn ataf, mewn distawrwydd. Pan droes o’r diwedd, yr oedd hi’n gwenu. Cododd law i’m galw ati, ac euthum innau ati.

“A ddywedi di wrthyf un peth, Myrddin?”

Os gallaf.

Y noson honno pan lefarasom yn Llundain, cyn iti ddwyn y Brenin ataf fi yma. Soniasit am goron, ac am gleddyf yn sefyll mewn allor fel croes. Bum yn rhyfeddu cymaint yn ei gylch, gan feddwl... Dywed wrthyf yn awr, yn wir. Ai fy nghoron i a welaist? Neu ai hyn a olygaist, sef y bydd y plentyn hwn — y bachgen hwn a gostiodd gymaint — yn Frenin?

Dylaswn fod wedi dweud wrthi: Ygraine, ni wn i. Pe gwir fuasai fy ngweledigaeth, pe bawn yn wir broffwyd, yna efe a fyddai Frenin. Ond y mae’r Welediad wedi fy ngadael, ac ni lefara dim wrthyf yn y nos nac yn y tân, ac yr wyf yn ddiffrwyth. Ni allaf fi ond gwneuthur fel y gwnei di, a derbyn yr amser ar ymddiried. Ond nid oes troi’n ôl. Ni wastraffa Duw yr holl farwolaethau.

Ond yr oedd hi yn fy ngwylio â llygaid gwraig mewn poen, ac felly dywedais wrthi: Fe fydd ef yn Frenin.

Plygodd ei phen a safai’n ddistaw am ychydig funudau, gan syllu ar heulwen y llawr, nid fel pe bai’n meddwl, ond fel pe bai’n gwrando ar yr hyn a gyffroai ynddi. Yna edrychodd i fyny arnaf eilwaith.

A'r cleddyf yn yr allor?

Ysgydwais fy mhen. “Arglwyddes, nis gwn. Ni ddaeth eto. Os yw i'm rhan ei wybod, fe'i dangosir i mi.”

Estynnodd ei llaw. “Un peth eto...” O ryw beth yn ei llais, gwyddwn mai hyn a bwysai fwyaf ar ei chalon. Heb wybod beth oedd ar ddod, ymbaratoais i gelu celwydd. Meddai hi: “Os rhaid imi golli’r plentyn hwn... A gawn i eraill, Fyrddin?”

Dyna dri pheth a ofynasoch imi, Igraine.

Onid atebi di?

Ni arosais ond i ennill amser wrth lefaru, eithr pan ddisgleiriodd ofn ac amheuaeth yn ei llygaid hi, yr oeddwn yn falch o ddywedyd y gwir wrthi. “Atebaswn chwi, foneddiges, ond ni wn.”

“Sut y mae hynny felly?” meddai hi’n llym.

Cydiais fy ysgwyddau. “Ni allaf ateb hynny chwaith. Ymhellach na’r bachgen hwn yr ydych yn ei gario, ni welais. Ond ymddengys yn debygol, gan mai efe fydd i fod yn Frenin, na chewch feibion eraill. Merched, efallai, i ddwyn cysur i chwi.”

“Mi a weddïaf drosto,” ebai hi yn syml, ac arweiniodd y ffordd yn ôl i’r cilfwlch. Gwnaeth arwydd i mi eistedd.

“Onid yfwch chwi baned o win gyda mi yn awr, cyn ymadael ohonoch? Ofnaf imi eich derbyn yn wael, wedi gofyn y fath daith gennych, eithr yr oeddwn mewn poenyd hyd nes y bûm wedi ymddiddan â chwi. Oni eisteddwch yn awr gyda mi am ychydig, a dywedyd wrthyf beth yw’r newyddion gyda chwi?”

Felly arhoswn ychydig yn hwy, ac wedi imi roi iddi fy newyddion bychain, gofynnais iddi i ba le yr oedd Uthr yn rhwymo gyda’i fyddinoedd. Dywedodd hi wrthyf ei fod ef yn mynd, nid i’w brifddinas yn Wynton fel y tybiaswn i, ond tua’r gogledd i Wiroconiwm, lle’r oedd efe wedi galw cyngor o bendefigion a mân-frenhinoedd o’r gogledd a’r gogledd-ddwyrain.

Wiroconiwm yw’r hen dref Rufeinig sy’n gorwedd ar ffin Cymru, a mynyddoedd Gwynedd rhyngddi a bygythiad Arfordir yr Iwerddon. Yr oedd eto y pryd hwnnw yn ganolfan farchnad, a’r ffyrdd mewn trefn dda. Wedi mynd allan o Benrhyn Dyfnaint, gallai Uthr deithio’n gyflym tua’r gogledd ar hyd Pont Glevum. Gallai hyd yn oed, pe bai’r tywydd yn aros yn deg a’r wlad yn dawel, ddychwelyd mewn pryd at esgor y Frenhines.

Am y tro, meddai Igraine wrthyf, yr oedd Arfordir y Sacsoniaid yn llonydd; wedi buddugoliaeth Uthr yn Fyndocladia, yr oedd y goresgynwyr wedi cilio i ddibynnu ar letygarwch y llwythau cydffederal. Nid oedd newydd pendant o’r gogledd, ond yr oedd y Brenin, meddai hi wrthyf, yn ofni rhyw weithred gyfunol yno yn y gwanwyn rhwng Pictiaid Ystrad Clud a’r Eingl goresgynnol: galwyd cyfarfod y Brenhinoedd yn Wiroconiwm er mwyn ceisio taro allan ryw gynllun undod i amddiffyn y deyrnas.

“A dug Cador?” meddais wrthi. “A yw efe yn aros yma yng Nghernyw, ynteu yn mynd ymlaen i Fyndocladia i gadw golwg ar Arfordir y Sacsoniaid?”

Synnodd ei hateb fi. “Y mae ef yn mynd tua’r gogledd gyda’r Brenin, i’r cyngor.”

“A yw efe yn wir? Yna gwell i mi ymofalu amdanaf fy hun.” Wrth iddi edrych arnaf yn sydyn, amneidiais. “Ie, mi af yn union at y Brenin. Y mae amser yn prinhau, a ffawd dda i mi yw ei fod ar ei daith tua’r gogledd. Y mae’n sicr o fynd â’i filwyr dros Bont Glevum, fel y gall Ralf a minnau groesi ar y cwch-fferi a chyrraedd yno o’i flaen. Os rhyngof ef i’r gogledd o Hafren, ni bydd dim i’w ddangos iddo imi erioed adael Cymru.”

Yn fuan wedyn cymerais fy nghaniatâd. Pan adewais hi, yr oedd hi unwaith eto yn sefyll wrth y ffenestr. Daliai ei phen yn uchel, ac yr oedd yr awel yn codi crych ar ei gwallt du. Gwyddwn y pryd hwnnw na chymerid y plentyn oddi wrth wraig wylofain ac edifeiriol pan ddeuai’r amser, ond oddi wrth Frenhines, a oedd yn fodlon ei ollwng ymaith at ei dynged.

Nid felly yr oedd hi gyda Marcia. Yr oedd hi yn fy nisgwyl yn yr ystafell flaen, yn orlawn o gwestiynau, edifeirwch, a digofaint yn erbyn y Brenin, y rhai prin y llwyddai hi i’w tagu i ddisgresiwn. Fe’i sicrhâis hyd y gorau a allwn, a thyngais dro ar ôl tro wrth bob duw ym mhob cysegr a phob bryn crwn ym Mhrydain y gwnaethwn fy ngorau glas i gael meddiant o’r plentyn a’i gadw ef yn ddiogel; eithr pan ddechreuodd hi ofyn imi am swynion er amddiffyniad mewn esgor, a son am famau maeth, gadewais hi yn siarad, ac ymadael tua’r drws.

Gan anghofio ei hun yn ei chynhyrfiad, hi a'm dilynodd ac a afaelodd yn llawes fy nghôt. “Ac a ddywedais i wrthyt? Y mae’r Brenin yn dywedyd fod yn rhaid iddi hi gael ei feddyg ei hunan, gŵr y gall ef ymddiried ynddo i daenu’r iawn straeon wedyn, ac i beidio â dweud dim ynghylch i ba le yr êl y creaduryn tlawd i’w maethu. Megis pe na bai’n bwysicach o lawer fod gofal priodol am fy arglwyddes! Rho ddigon o aur i unrhyw feddyg, ac efe a dyngai ymaith fywyd ei fam ei hunan, y mae pawb yn gwybod hynny.”

“Yn sicr,” meddwn yn ddifrifol. “Ond adwaenaf Gandar yn dda, ac nid oes neb gwell. Bydd y Frenhines mewn dwylo da.”

“Ond meddyg byddin! Beth a all ef ei wybod am eni plant?”

Chwarddais. “Bu ef yn gwasanaethu gyda byddin fy nhad yn Llydaw am amser maith. Lle y byddai gwŷr arfog, byddai eu gwragedd hwythau hefyd. Yr oedd gan fy nhad fyddin sefydlog yn Llydaw, bymtheg mil o wŷr, mewn gwersyll. Credwch fi, y mae gan Gandar brofiad toreithiog.”

 hynny yr oedd yn rhaid iddi ymfodloni. Yr oedd hi'n son drachefn am fam-fagdodau pan adawais hi.

Daeth hi i’r dafarn y noson honno, wedi ei chlogynnu a’i chwflio, ac yn marchogaeth mor unionsyth â gŵr. Maeve a’i harweiniai i’r ystafell a rannai ei theulu, ac a yrrai allan bawb—gan gynnwys Caw—oedd eto ar ddihun, yna cymerth Ralf i mewn i ymddiddan â’i nain. Yr oeddwn i yn y gwely cyn iddi hi ymadael.

Y bore trannoeth cychwynasom, Ralf a minnau, tua Bryn Myrddin, â fflasg neu ddwy o win eirin duon i’n calonogi ar y daith. Er mawr syndod i mi, ymddangosai Ralf cyn lawened ag y buasei ar y ffordd tua’r de. Mi a feddyliais a oedd gwasanaeth gyda mi, wedi’r ysbaid fer honno yn ôl yng ngolygfa’i blentyndod, wedi dechrau ymddangos iddo fel rhyw ryddid. Clywsai efe’r holl newyddion oddi wrth ei nain; ac efe a’u hadroddai wrthyf fi wrth inni farchogaeth; a’r rhan fwyaf ohonynt oedd yr hyn a ddysgasei eisoes oddi wrth y Frenhines, gydag ychydig o glebran llys yn ychwanegol, a oedd yn ddifyr ond prin yn oleuedig, oddieithr y sôn a oedd, fel yr oedd yn anochel, yn mynd o amgylch ynghylch gwrthodiad Wthr i’r plentyn.

Yr oedd Ralf, er fy niddanwch cudd, yn ymddangos yn awr cyn gymaint o bryder â Marcia i mi gael gwarchodaeth y baban.

Os gwrthyd y Brenin, beth a wnei di?

Dos i Lydaw i ymddiddan â’r Brenin Budec,

“A dybygi di y caniatâ ef iti aros gyda’r tywysog?”

“Y mae Budec hefyd yn gyfaill gwaed i mi, cofiwch.”

“Wel, ond a fentrodd efe dramgwyddo’r Brenin Wthyr? A gedwid efe hynny’n gyfrinach oddi wrtho?”

Ni allaf ddweud hynny wrthych, meddwn, Pe bai wedi bod yn Hoel, yn awr—mab Budec—buasai hynny’n beth arall. Yr oedd ef ac Uthr bob amser yn ymladd fel cŵn ar ôl yr un gast.

Ni ychwanegais fod y disgrifiad, yn wir, yn fwy cywir nag a oedd weddus. Ni wnaeth Ralf ond amneidio, gan gnoi—yr oeddem wedi aros ar lethr heulog i fwyta—a estynnodd am fflasg. “A gymerwch beth o hwn?” Yr oedd ef yn estyn ataf y gwin eirin duon.

Dduw’r grawnwin gwyrddion, fachgen, nac e! Ni fydd yn barod i’w yfed am flwyddyn. Arhosa nes y bydd cynhaeaf y flwyddyn nesaf yn aeddfed, ac yna agor ef.

Ond efe a fynnai ei ffordd, ac a ddadstopiai’r fflasg. Yn wir, arogl rhyfedd oedd arno, ac, fel y cyfaddefai ef ei hun, gwaeth fyth oedd y blas. Pan awgrymais innau, nid yn angharedig, fod Maeve yn ôl pob tebyg wedi camgymryd a rhoi iddo’r feddyginiaeth rhag y dolur rhydd, ef a boerai’r llond ceg allan ar y glaswellt, ac yna a ofynnai i mi, braidd yn anystwyth, beth oedd achos fy chwerthin.

Nid wrthych chwi. Yma, gadewch imi flasu’r peth... Wel, nid oes dim ynddo na ddylai fod; ond rhaid fy mod wedi bod yn meddwl am rywbeth arall pan ofynnasant imi ynghylch y cymysgu. Nage, yr oeddwn yn chwerthin am fy mhen fy hun. Yr holl fisoedd hyn—y blynyddoedd hyn, hyd yn oed—yn curo ar ddrysau’r nef er mwyn cael beth? Baban a mam-faeth. Os mynnwch aros gyda mi, Ralf, yn ddiau fe ddwg ychydig flynyddoedd nesaf brofiadau newydd i’r ddau ohonom.

Ni wnaeth ond amneidio; oherwydd yr oedd yn ymroi i ddilyn gofidiau'r presennol.

“Os rhaid fydd arnom fynd i Lydaw, ai meddwl yr ydych y gallai fod yn rhaid inni aros wedi’n cuddwisgo fel hyn? Am flynyddoedd?” Fe roddodd ysgydwad dirmygus â’i fys at ffabrig garw ei glog.

Bydd hynny’n dibynnu. Nid hollol fel hyn, gobeithio. Dalia eich cam nes cyrraedd eich pontydd, Ralf.

Dangosai ei wyneb i mi nad felly y disgwylid i hudolion siarad. Hwythau a godent eu pontydd eu hunain, neu a hedfanent drosodd hebddynt. “Dibynnu ar y Brenin, ydych chwi’n ei olygu? A oes yn rhaid i chwi fynd i’w geisio ef? Y mae fy nain yn dweud, os rhoddir ar led i’r baban gael ei eni’n farw, y gellid ei roi i chwi yn ddirgel, ac ni wyddai’r Brenin ddim byth.”

Yr ydych yn anghofio. Rhaid i ddynion wybod os tywysog a anwyd. Pa fodd arall, pan fydd Uthr yn marw, y gellir eu dwyn i’w dderbyn ef?

“Beth, ynteu, a wnewch chwi, fy arglwydd?”

Ysgydwais fy mhen, heb ateb. Cymerodd ef fy nistawrwydd yn wrthodiad i’w hysbysu, a’i dderbyn a wnaeth heb ragor o gwestiynau. O’m rhan fy hun, yr oedd yn rhaid imi, er gwaethaf pawb, gymryd fy nghyngor fy hun ynghylch croesi pontydd; yr oeddwn yn disgwyl gweld rhyw ffordd drosodd. Gan fod y Frenhines wedi ei hennill, yr oedd hanner anoddaf y gêm wedi ei chwarae; yn awr rhaid oedd imi gynllunio pa fodd oreu i ymwneud â’r Brenin — a ddylwn geisio ei gydsyniad yn agored, neu fynd yn gyntaf at Fudec. Ond fel yr oeddym yn eistedd yn gorffen ein pryd, nid oeddwn yn meddwl yn ormodol am Lydaw, na’r Brenin, nac yn oed am y plentyn; bodlon oeddwn i orffwys yn yr haul a gadael i’r amser lifo heibio. Yr hyn a oedd newydd ddigwydd yn Nhintagel, yr oedd wedi digwydd heb i mi ei gynllunio. Yr oedd rhywbeth yn symud; yr oedd rhyw ddisgleirdeb anadlol yn yr awyr, gwynt Duw yn brwsio heibio, yn anweledig yn y goleuni haul. Hyd yn oed i ddynion na allant eu gweld na’u clywed, y mae’r duwiau eto yno, ac nid oeddwn innau lai na dyn. Nid oedd gennyf y traha — na’r hyfdra — i brofi fy ngrym drachefn, ond gwisgais obaith amdanaf, megis y mae dyn noeth yn croesawu carpiau mewn ystorm aeaf.




8


Parhaodd y tywydd yn deg, ac felly yr aethom yn rhwydd, gan gymryd gofal na fyddem yn troedio'n rhy agos ar sodlau llu Uthr; pe'n caem ein dal i'r gorllewin o gorsydd yr Wysgella — neu'n wir o gwbl i'r de o'r Hafren — ni byddai ond rhy eglur ymhle y buasem. Byddai Uthr fel rheol yn symud yn gyflym, ac nid oedd yma ddim i'w oedi mewn gwlad dawel a sefydlog, ac felly yr oeddem ni yn canlyn yn ofalus, gan aros nes y byddai ei fyddin ef yn hollol glir o ben deheuol croesiad yr Hafren. Pe byddem yn ffodus gyda'r fferi, ac, wedi inni groesi'r Hafren, yn gwneud brys da tua'r gogledd, fe allem (gan ymddangos fel pe baem newydd ddyfod yn ddieuog o Fairddin er y diben hwnnw) syrthio i gyfeillach y milwyr ar eu ffordd i fyny ar hyd goror Cymru, a cheisio cael ymddiddan â'r Brenin.

Ar y ffordd tua’r de yr oeddym wedi osgoi’r briffordd, ond wedi defnyddio’r llwybrau ceffylau-pac a redai gerllaw’r arfordir, gan droelli i mewn ac allan o’r cymoedd. Yn awr, gan na feiddiem syrthio’n rhy bell ar ôl Wthr, cadwasom mor agos ag y meiddiwn at y llwybr union ar hyd y cribau, eithr gan osgoi’r ffordd balmantog lle y gallesid fod wedi gadael y gorsafoedd post dan warchae yng nghynffon y fyddin.

Yr oeddem yn fwy gofalus byth nag y buasem gynt. Wedi inni adael cysgod to Maeve, ni cheisiasom ragor dafarnau. Yn wir, nid oedd y ffyrdd yr elid trwyddynt yn ymffrostio mewn un dafarn hyd yn oed pe buasem wedi chwilio amdanynt; lletyem lle y gallem — mewn cwtiau torwyr coed, mewn llochesau defaid, ac unwaith neu ddwy hyd yn oed yng nghysgod pentwr o redyn a dorrasid ar gyfer gwasarn — a bendithio’r tywydd mwyn.

Gwlad wyllt oedd y wlad yr elid drwyddi. Y mae yno ymestyniadau uchel cribog o rostir, lle y tyf grug ymhlith y creigiau gwenithfaen, ac nid yw’r tir yn dda i gynnal dim ond y defaid a’r hydd gwyllt; ond ychydig islaw asgwrn cefn caregog y tir y dechreua’r goedwig. Ar yr ucheldiroedd y tyf y coed yn denau eu gwasgariad, wedi eu cribinio gan y gwynt, ac eisoes yn nechrau’r hydref hanner eu dail wedi eu sgubo oddi arnynt. Ond yn is i lawr, ym mhob pant a dyffryn, y mae’r goedwig yn drwchus, o goed yn tyrfu’n glòs ac wedi tyfu’n aruthr o fawr, yn amhosibl mynd trwyddi gan isdyfiant a wehyddwyd mor galed a rhwyd pysgotwr. Yma a thraw, heb eu sylwi nes baglu drostynt, y mae creigiau serth a llethrau caregog o glogfeini, wedi eu gorchuddio’n drwchus â drain a gwinwydden y ddaear, yn anweledig ac angheuol fel magl blaidd. Mwy peryglus fyth yw’r darnau o gors, rhai’n dduon a llymeidlaidd, eraill mor ddiniwed ac mor wyrdd â dôl, lle y gall dyn ar gefn ceffyl suddo o’r golwg cyn hawsed a bron cyn gynted ag y sudda llwy i ddysgl o uwd. Y mae llwybrau cudd trwy’r lleoedd hyn, yn hysbys i’r bwystfilod ac i drigolion y goedwig, ond gan mwyaf y mae dynion yn eu hosgoi. Yn y nos y mae’r tir meddal yn crynu â goleuadau’r gors a fflamau rhyfedd yn dawnsio, y rhai, medd pobl, sydd eneidiau’r meirw crwydrol.

Yr oedd Ralf wedi adnabod y ffyrdd yn ei wlad ei hun, ond unwaith inni daro i mewn i’r coedwigoedd corslyd isel hynny y llifai’r Uxella a’i hafonydd bychain drwyddynt tua Hafren, rhaid oedd i ni deithio’n fwy gofalus, gan ymddiried mewn gwybodaeth pobl y goedwig, y llosgwyr golosg a’r coedwyr, ac unwaith neu ddwy ar fynach unig neu ŵr sanctaidd a gynigiai inni lety nos mewn rhyw ogof neu gysegr coediog. Ymddangosai Ralf yn mwynhau’r daith galed a’r llety galetach fyth, a hyd yn oed y perygl a ymddangosai’n gorwedd o’n hamgylch yn y goedwig ac ar y llwybrau, a bygythiad y fyddin ychydig filltiroedd o’n blaen.

Aethom ni’n dau o ddydd i ddydd yn fwy anhrefnus ein gwedd ac yn debycach i’r rhannau a gymerasem arnom. Gellid dweud fod ein gwisg gelwydd yn fwy angenrheidiol yma hyd yn oed nag yn Nhintagel; gwae’r cennad brenhinol neu’r masnachwr a farchogai oddi ar y ffordd warchodedig yn y mannau hyn, ond croesawid y tlawd yn garedig, crwydriaid neu wyr sanctaidd heb ddim i’w ladrata, a Ralf a minnau, megis iachawyr tlawd ar deithiau, a gawsom groeso ym mhobman. Nid oedd unman na allem brynu bwyd a lloches ynddo am geiniog gopr a photyn o feddyginiaeth.

Y mae ar bobl y corsydd angen meddyginiaeth bob amser, gan eu bod yn byw ar gyrion y gorsdir drewllyd, gydag ewinod a chymalau chwyddedig ac ofn twymyn. Adeiladant eu cytiau ar union ffiniau’r pyllau creithiog, ychydig yn glir o’r mwd du dwfn ar yr ymyl, neu hyd yn oed eu gosod ar bolion yn union uwchlaw’r dŵr llonydd. Craciai’r cytiau a phydrai ac a ddisgynnai’n ddarnau bob blwyddyn, a rhaid oedd eu clwtio bob gwanwyn; ond yn y gwanwyn a’r hydref deuai heidiau’r adar mudol i lawr i yfed, yn yr haf byddai’r dyfroedd yn llawn pysgod a’r goedwig yn llawn hela, ac yn y gaeaf torrai’r bobl y rhew ac y gorweddent yn aros am y ceirw i ddod i yfed. Ac yn wastad byddai’r lle yn uchel gan lyffaint; bûm innau’n bwyta’r rhain lawer gwaith yn Llydaw, ac y mae’n wir eu bod yn gwneud pryd da.

Felly y glyna pobl y corsydd wrth eu cabanau drewllyd, ac y bwytaant yn dda ac yr yfant y dŵr llonydd, ac y marwant o’r dwymyn a’r dolur rhydd; ac ni chant ofn y tanau crwydrol sy’n aflonyddu’r gors yn y nos, canys eneidiau dynion a adwaenasant hwy yw’r rheini.

Yr oeddem o hyd ddeuddeg milltir yn fyr o’r fferi, ac yr oedd hi’n prysur nosi, pan ddaeth yr arwydd cyntaf o drafferth. Yr oedd y coedwigoedd derw wedi ildio i goedlan ysgafnach o fedw a gwern, y coed mor drwchus wrth ymyl y llwybr nes yr oedd yn rhaid inni orwedd yn isel ar warrau’r ceffylau rhag y canghennau chwipio. Er na buasai glaw, yr oedd y ddaear yn dra meddal, ac yn awr ac eilwaith yr oedd carnau ein ceffylau yn sblasio’n ddwfn yn y gors ddu. Cyn bo hir, yn rhywle gerllaw inni, mi aroglais y gors, ac ymhen dim, trwy’r coed oedd yn teneuo, gallem weld llewyrch pyl y pyllau cors yn adlewyrchu’r goleuni olaf o’r nen. Baglodd fy ngheffyl, gan ymdrybaeddu a llafurio, a Ralph, oedd yn marchogaeth o’m blaen, a dynnodd yn ôl ac a roddodd law chwim ar fy ffrwyn. Yna fe bwyntiodd o’n blaen.

O’n blaenau fe bigai goleuni gwahanol drwy’r cyfnos: melyn cyson cannwyll neu ganwyllfrwyn. Cwt un a drigai yn y gors ydoedd. Marchogasom tua’r fan honno.

Nid oedd y trigfan wedi ei gosod dros y dŵr, ond yr oedd y tir yn llaith iawn, ac yn ddiamau fe’i llifid mewn tywydd garw; canys codid y cwt ar bentyrrau, ac ato yr âid ar hyd cul bontgoed o foncyffion wedi eu llifio’n fyrion a’u gwasgu ynghyd dros ffos ddeg troedfedd o fwd.

Cyfarthai ci. Gallwn weld dyn, cysgod yn erbyn y tu mewn i’r cwt a oleuid yn wan, yn edrych allan arnom. Gelwais arno. Y mae trigolion y gors yn llefaru tafod o’u heiddo’u hunain, ond deallant Gelteg y Dumnoniaid.

Emrys yw fy enw i. Meddyg teithiol wyf fi, a hwn yw fy ngwas. Yr ydym ar ein ffordd tua’r fferi yn Uxella. Daethom trwy’r goedwig am fod byddin y Brenin ar y ffordd. Yr ydym yn ceisio lloches, ac a allwn dalu amdani.

Pe buasai un peth a ddeallai tlodion y fro hon, hi oedd yr angen ar ddyn i gadw o ffordd milwyr ar eu gorymdaith. Mewn ychydig ennyd y trawyd bargen, tynnwyd y ci yn ôl i’r cwt a’i rwymo, ac yr oeddwn innau’n dewis fy ngham yn ofalus tros y boncyffion llithrig, gan adael Ralf i edrych at y meirch a’u clymu wrth y darn sychaf o dir a allai efe ei gael.

Enw ein gwestai oedd Nidd; dynyn byr, ystwyth ei olwg, ydoedd, a chanddo wallt du a chynffon ddu o farf. Ei ysgwyddau a’i freichiau a edrychent yn aruthrol o gryfion, ond yr oedd yn cloffi’n wael ar goes a dorasai unwaith, ac a osodasid wedyn yn ôl dyfalu, gan ei gadael i wau’n gam. Ei wraig ef, nad oedd yn debyg yn ddim llawer dros ddeg ar hugain, oedd wen ei gwallt ac wedi plygu’n ddwbl arni ei hun gan y cryd cymalau; edrychai ac ymdeithiai fel hen wraig, a’i hwyneb wedi ei dynnu’n llinellau tynnion o amgylch genau difad. Cyfyng a drewllyd oedd y cwt, a gwell gennyf fi a fuasai cysgu dan yr awyr noeth, ond yr oedd yr hwyr wedi troi’n oeraidd, ac nid oedd na Ralf na minnau’n dymuno treulio nos allan yn y goedwig wlyb-drist. Felly, wedi inni gael ein gwala o fara du a chawl, derbyniasom y darn llawr a gynigid inni, a pharotoasom i orwedd i lawr wedi ein lapio yn ein clogynnau, a chymryd pa orffwys bynnag a allem.

Yr oeddwn wedi cymysgu diod i’r wraig, ac eisoes yr oedd hi’n cysgu, wedi ymgasglu yn erbyn y pared arall dan bentwr o grwyn, ond ni wnaeth Nidd ddim symudiad i ymuno â hi. Yn hytrach, aeth ef at y drws, gan edrych unwaith eto allan i’r nos, fel pe bai’n disgwyl rhywun. Daeth llygaid Ralf ar fy llygaid innau, a chododd ei aeliau; symudodd ei law tua’i ddager. Ysgydwais fy mhen. Yr oeddwn wedi clywed y camrau ysgafn, buan ar y sarn. Ni wnaeth y ci ddim sŵn, ond curodd ei gynffon ar y llawr. Gwthiwyd llen o groen carw, wedi ei dduro’n fras, o’r neilltu o’r drws, a bachgen a redodd i mewn, ei enau yn un grin enfawr mewn wyneb budr. Safodd yn ei unfan pan welodd Ralf a minnau, ond dywedodd ei dad rywbeth mewn tafodiaith, a’r bachgen, gan ddal i syllu arnom yn chwilfrydig, a ollyngodd y bwndel o ffagod a gludai ar y bwrdd ac a ddatododd y carrai a’i daliai ynghyd. Yna, wedi golwg gyflym a gwyliadwrus arnaf fi, tynnodd o ganol y ffagod iâr farw, ychydig stribedi o borc wedi ei halltu, bwndel a ysgydwodd allan i ddangos pâr o drŵs lledr da, a chyllell finiog iawn o’r fath a roddid i filwyr byddinoedd y Brenin.

Nesáwn at y bwrdd, gan estyn fy llaw. Safai’r gŵr yn wyliadwrus, ond ni symudodd, ac wedi ennyd gollyngodd y bachgen y gyllell i’m cledr. Pwyso’r oeddwn hi yn fy llaw, gan ystyried. Yna chwarddais a’i gollwng hi â’r blaen i lawr, i’r bwrdd. Fe lynodd yno wrth ymyl yr aderyn, yn crynu.

Cawsoch hela da heno, onid do? Hynny sydd haws na disgwyl i’r hwyaid gwyllt hedfan i mewn gyda’r wawr. Felly, y mae byddin y Brenin yn gorwedd gerllaw? Pa mor agos?

Ni wnâi’r bachgen ond syllu, yn rhy swil i ateb; eithr gyda chymorth ei dad, cefais y wybodaeth fesul tipyn.

Nid oedd hynny'n gysur o gwbl. Yr oedd y fyddin wedi gwersylla ond rhyw bum milltir i ffwrdd. Yr oedd y bachgen wedi llechu mewn coeden ar gyrion y goedwig, yn disgwyl ei gyfle i ddwyn bwyd, ac wedi clywed tamaid yma a thamaid acw o ymddiddan ymhlith y dynion a aethai i mewn ymysg y coed i ysgafnhau arnynt eu hunain. Ymddangosai, os oedd y bachgen wedi deall yn gywir yr hyn a glywsai, er y byddai prif gorff y fyddin yn ddiamau yn bwrw ymlaen ar ei thaith yn y bore, fod mintai i'w gwahanu oddi wrthi a'i hanfon yn uniongyrchol i Gaerllion, â neges i'r cadlywydd oedd yno. Yr oeddynt yn amlwg i fynd y ffordd gyflymaf, sef y groesfan dros yr afon. Yn sicr fe fynnasent gymryd at eu defnydd eu hunain pa gychod bynnag a fyddai ar gael.

Edrychais ar Ralf. Yr oedd eisoes yn clymu ei glog amdano. Amneidiais, a throais at Nidd.

Rhaid inni fynd, y mae arnaf ofn. Rhaid inni gyrraedd y fferi cyn milwyr y Brenin, ac yn ddiau hwy a farchogant ar doriad gwawr. Bydd rhaid inni ymadael yn awr. A all y bachgen ein harwain?

Gwnâi’r bachgen unrhyw beth, y modd yr oedd yn ymddangos, dros y geiniog gopr a rois iddo, ac fe wyddai bob llwybr drwy’r gors. Diolchasom i’n lletywr, gadawsom y tâl a’r moddion a addawsasom, ac yn fuan yr oeddym ar ein hynt, gyda’r bachgen — a’i enw ef oedd Ger — ym mhen fy ngheffyl.

Yr oedd sêr, a chwarter lleuad, ond hithau wedi ei niwlio gan gymylau anwadal. Prin y gallwn weld y llwybr, ond ni phetrusai’r bachgen byth. Ymddangosai fel pe gallai weld hyd yn oed yn y tywyllwch dan y coed. Cerddai’r bwystfilod yn ddigon esmwyth ar lawr y goedwig, ond ni wnâi’r bachgen ddim sŵn o gwbl.

Anodd oedd dweud, gyda’r tywyllwch, y tir drwg a’r llwybr troellog, pa fath bellter yr oeddym yn ei orchfygu. Hir ydoedd hi, yn ôl pob golwg, cyn i’r coed leihau a theneuo, ac i’r ffordd ymestyn yn gliriach o’n blaen. Wrth i’r lleuad gryfhau, a’r cymylau wasgaru ei goleuni gwelw, gallwn weled yn eglurach. Yr oeddym o hyd yn y gors; disgleiriai dŵr ar y naill law ac ar y llall, yn ynysig ymhlith duwch. Dan draed, tynnai a sugnai’r mwd wrth garnau’r meirch. Chwisgiai a siffrwdiai’r hesg hyd uchder yr ysgwydd. Yr oedd sŵn brogaod ym mhob man, ac yn awr ac eilwaith ceid tasgiad wrth i rywbeth gymryd at y dŵr. Unwaith, gyda chlec a gwaedd a fflach o wyn, saethodd aderyn yn ymborth oddi yno heb fod llathen o flaen carnau fy march, ac, oni bai am law’r bachgen ar yr awenau, diau y buaswn wedi fy nadwyo allan o’r cyfrwy a’m taflu i’r dŵr. Wedi hynny, dewisiai fy march ei gam yn llawn nerfusrwydd, gan ddychryn hyd yn oed wrth y synau sugnol gwanaf o’r pyllau lle crynai goleuadau’r gors a swigod yn byrstio dan y ffrydiau teneuaf o anwedd a grogai ac a arnawai dros y dŵr. Yma ac acw, yn codi’n ddu o’r gors, safai sgerbwd moel coeden.

Tirwedd ryfedd, farwaidd ei golwg ydoedd, ac yn drewi o farwolaeth. Wrth ddistawrwydd Ralf, mi wyddwn ei fod ef yn ofnus. Eithr ein tywysydd, wrth ben fy march, a gerddai ymlaen yn drwm drwy’r niwloedd crwydrol a’r fflamigion tân a oedd eneidiau ei hynafiaid. Yr unig arwydd a roes oedd pan, wrth gyffordd yn y llwybr, yr aethom heibio i goeden geudod, boncyff tew ddwywaith uchder dyn, a thwll gegr yn y rhisgl, ac o fewn hwnnw lewyrch gwyrddlas a oleuai’n wann iawn, gyda chymorth goleuni’r lleuad, lun crynion o lygaid, genau, a bronnau wedi eu cerfio’n fras.

Hen dduwies y croesffyrdd ydoedd, yr Un Dienw, sydd yn eistedd yn syllu o’i boncyff gwag fel y dylluan sydd yn greadur iddi; ac o’i blaen hi, yn pydru yn y llewyrch gwyrddlas hwnnw a elwir gan bobl yn olau’r swynwr, offrwm o bysgod, wedi ei osod mewn cragen wystrys. Clywais anadl Ralf yn mynd i mewn, a’i law yn crynu mewn arwydd o amddiffyn. A’r bachgen Ger, heb hyd yn oed edrych o’r neilltu, a fwmianodd y gair dan ei anadl, ac a ddaliodd yn syth ymlaen.

Hanner awr yn ddiweddarach, o gopa codiad o dir cadarn, gwelem ehangder llydan y aber yng ngolau’r lleuad, ac aroglem halen yn yr awel lân a symudol.

Lawr wrth y lan, lle’r ai’r fferi’n ôl a blaen, yr oedd llygedyn coch o oleuni, sef fflam y cresset ar y cei. Yr oedd y ffordd iddi, yn eglur yng ngolau’r lleuad, yn croesi’r grib heb fod ymhell oddi wrthym ac yn rhedeg yn syth i lawr allt hyd y lan. Tynnasom y ffrwynau, ond pan droais i ddiolch i’r bachgen, cefais ef eisoes wedi darfod o’r golwg, gan ymdoddi’n ôl i’r tywyllwch mor ddistaw ag un o’r goleuadau crwydrol hynny dros y corsydd yn pylu ymaith. Troesom bennau ein meirch blinedig i lawr tua’r llygedyn pell.

Pan gyrhaeddasom y fferi, cawsom fod ein ffawd wedi ein gadael mor gyflym ac mor bendant ag y’n canllaw. Yr oedd y ffagl yn llosgi ar ei phost wrth y llain o raean mân lle y traethai’r fferi, ond nid oedd y fferi yno. Gan estyn fy nghlustiau hyd eithaf eu gallu, tybiais glywed, uwchlaw crych y dŵr, sŵn rhwyfau’n tasgu ryw bellter allan ar yr aber. Rhoddais waedd alwad, ond ni chefais ateb.

Ymddengys fel pe disgwyliai efe ddyfod yn ôl i'r ochr hon yn fuan, meddai Ralf, a fuasai'n crwydro i ymchwilio. Y mae tân yn y cwt, ac efe a adawodd y drws yn agored.

“Yna arhoswn ni oddi mewn,” meddwn i. “Nid oedd yn debygol i filwyr y Brenin gychwyn cyn caniad y ceiliog. Ni allwn gredu fod ei neges i Gaerllion mor daer â hynny, neu efe a fuasai wedi anfon marchog ar frys neithiwr. Gofelwch am y ceffylau, ac yna deuwch i mewn i gael peth gorffwys.”

Gwag oedd bwthyn y cwchwr, ond yr oedd olion tân eto’n gwrido yng nghylch y cerrig a wasanaethai yn aelwyd. Yr oedd pentwr o danwydd sych wrth ei ymyl, ac cyn hir yr oedd tafod cysurus o fflam yn llithro i fyny trwy’r coed ac yn peri i’r mawn ddisgleirio’n goch. Buan yr oedd Ralf yn plyg-gysglyd yn y cynhesrwydd, tra’r oeddwn innau yn eistedd yn gwylio’r fflamau ac yn clustfeinio am ddychweliad y fferi.

Eithr nid sŵn cil yn crafu ar y graean a’m deffrôdd, ond cuad meddal a phell mintai o farchogion yn dyfod ar garlam ysgafn.

Cyn i'm llaw allu cyrraedd ysgwydd Ralf i'w ysgwyd yn effro, yr oedd ef ar ei draed eisoes.

“Yn fuan, fy arglwydd, os marchogwn yn gyflym ar hyd y traeth caregog — nid yw’r llanw yn llawn eto — ”

“Nage. Byddent yn ein clywed, ac ar ben hynny y mae’r ceffylau yn rhy flinedig. Pa mor bell i ffwrdd y dywedasech chwi eu bod?”

Mewn dwy gamlam yr oedd wrth y drws, ei ben ar ogwydd, yn gwrando. “Hanner milltir. Llai. Fe fyddant yma ymhen ychydig funudau. Beth yr ydych chwi am ei wneud? Ni allwn ymguddio. Fe welant y ceffylau, ac y mae’r wlad mor agored â map yn y tywod.”

Gwir oedd hyn. Y ffordd yr oedd y marchogion yn dyfod i fyny arni a redai’n syth o’r lan hyd at ben y grib. Ar y naill law a’r llall iddi gorweddai’r corsydd, yn disgleirio gan ddŵr ac yn wyn gan niwl. Y tu ôl i ni yr oedd yr aber yn ymestyn, yn loywi, ac yn taflu’n ôl olau’r lleuad.

“Yr hyn na elli di ddianc rhagddi, rhaid iti ei wynebu,” meddwn i. “Nage, nid felly”—wrth i law’r bachgen fynd at ei gleddyf—“nid yn erbyn gwŷr y Brenin, ac ni byddai gennym obaith yn y byd beth bynnag. Y mae ffordd well. Dos nôl y bagiau, a wnei di?”

Yr oeddwn eisoes yn tynnu oddi am danaf fy nhiwnig brwnt a charpiog. Taflodd ef olwg amheus arnaf, ond rhedodd i ufuddhau. “Ni chei ddianc â'r ffug wisg feddyg honno drachefn.”

Nid wyf yn bwriadu ceisio. Pan fo tynged yn gorfodi dy law, Ralf, ildia iddi. Y mae'n ymddangos y caf weld y Brenin yn gynt nag y bûm yn gobeithio.

“Yma? Ond yr ydych chwi — y mae ef — y Frenhines — ”

Bydd cyfrinach y Frenhines yn ddiogel. Bûm yn meddwl sut i ymdrin â hyn pe digwyddai. Fe adawn iddynt feddwl mai newydd ddyfod i’r de o Faridunum yr ydym, gan obeithio gweld y Brenin,

“Ond y llongwr? Os ymofynnant ag ef?”

Gallai fod yn lletchwith, ond rhaid fydd i ni fentro. Paham y gwnânt hwy, wedi'r cwbl? A hyd yn oed pe gwnânt, gallaf fi ymdrin â'r peth. Cred dynion unrhyw beth am swynwr y Brenin, Ralf, hyd yn oed y gallai efe groesi'r aber ar gwmwl, neu ei rhydio hi'n benlin mewn penllanw.

Tra oeddym yn ymddiddan, efe a ddadrwymodd un o’r codau cyfrwy, ac a dynnu ohono’r wisg dywyll weddus a’r esgidiau croen carw wedi eu pwytho a wisgaswn i’m cyfweliad â’r Frenhines; tra’r oeddwn innau’n plygu dros y bwced dŵr wrth y drws, ac yn golchi oddi ar fy wyneb a’m dwylo flinder y daith a drewdod cwt y dyn o’r gors. Pan orfydded tynged arnoch, meddwn wrth Ralf. Teimlwn fy ngwaed yn rhedeg yn gyflym ac yn ysgafn gan y gobaith mai’r ergyd hon—anfadwaith, fel y tybiasem—oedd efallai gyffyrddiad cyntaf oer a pheryglus llaw’r duw.

Pan ddeuai’r fintai i farchogaeth i fyny, gan atal gyda chlec a llithriad y graean o flaen cwt y fferiwr, yr oeddwn i’n sefyll yn eu disgwyl yn y drws agored, â golau’r tân o’m hôl, a golau llachar y lleuad yn dal y Ddraig frenhinol wrth fy ysgwydd.

Y tu ôl imi yn y cysgodion clywais Ralf yn mwmian yn ddiolchgar: Nid gwŷr Cernyw mohonynt. Ni fyddant yn fy adnabod.

Ond fe’m hadnabyddant fi, meddwn. Bathodyn Ynyr yw hwnnw. Cymry o Went ydynt.

Gŵr tal ydoedd y swyddog, â wyneb teneu fel hebog ac â chraith wen yn troelli cornel ei enau. Ni’th gofiais ef, ond yr oedd ef yn syllu, yn cyfarch â’i law, ac yn dywedyd: “Er mwyn y Gigfran ei hun! Pa fodd y daethoch chwi yma, syr?”

Rhaid imi gael ymddiddan â’r Brenin. Pa mor bell yw ei wersyll?

Tra bûm yn llefaru, aeth rhyw donnad o symudiad drwy’r fintai, y meirch yn aflonydd ac un yn codi’n sydyn ar ei ôl draed fel pe bai ei ffrwyn wedi ei dynnu’n rhy nerfus. Chwimiodd y swyddog ryw air dros ei ysgwydd, ac yna troes yn ôl ataf. Clywais ef yn llyncu cyn iddo fy ateb.

Tua wyth milltir oddi yma, syr.

Yr oedd rhywbeth mwy yma, meddyliais, na syndod wrth fy nghael yn y lle anghyfannedd hwn, a’r arswyd parchus yr oeddwn wedi arfer ei gyfarfod ymhlith dynion cyffredin. Teimlwn Ralf yn symud i fyny’n agos y tu ôl imi, hyd at fy ysgwydd. Dangosodd hanner golwg imi y ddisgleirdeb yn ei lygaid; dangoswch berygl i Ralf, ac yntau a ddeuai’n fyw.

Dywedodd y swyddog yn ddisymwth: “Wel, fy arglwydd, y mae hyn wedi arbed rhyw beth i ni. Yr oeddym ar y ffordd i Gaerllion. Yr oeddym dan orchymyn y Brenin i’ch canfod ac i’ch dwyn ger ei fron.”

Cefais glywed anadliad miniog Ralph. Yr oeddwn yn meddwl yn gyflym, trwy guro sydyn a chynhyrfus y galon. Eglurai hyn ymateb y milwyr; tybiasant fod yn rhaid i swynwr y Brenin feddu ar ragwybodaeth hudol o ewyllys y Brenin. Ar lefel symlach, rhoddai derfyn hefyd ar fater y fferiwr; os oedd y fintai hon yn osgordd i minnau, ni byddai arnynt yn awr angen croesi ar y fferi. Gallai Ralph brynu distawrwydd y dyn pan elwn i ymaith gyda’r milwyr. Ni fentrwn i gymryd y bachgen yn ôl o fewn cyrraedd anfodd Uthr.

Nid oedd dim drwg mewn pwyso’r pwynt adref. Dywedais yn siriol: “Felly yr wyf wedi arbed y daith i Fryn Myrddin i chwi. Yr wyf yn falch. Ymhle yr oedd y Brenin yn bwriadu fy nerbyn? Yn Firoconium? Ni thybiais mai ei fwriad ef oedd gorwedd yng Nghaerllion.”

“Nage yntau chwaith,” meddai’r gŵr. Gallwn glywed yr ymdrech i ymatal, ond yr oedd ei lais yn gryg, ac efe a gliriodd ei wddf. “Chwi—chwi a wyddasech fod y Brenin yn teithio tua’r gogledd i Viroconium?”

“Sut lai?” gofynnais iddo. O gornel fy llygad gwelais y dynion yn amneidio ac yn troi eu pennau ymysg ei gilydd, fel pe baent hwythau hefyd yn gofyn, Sut lai? “Ond yr oeddwn yn meddwl am gael gair ag ef cyn hynny. A roddodd ef lythyr i chwi i mi?”

“Nage, syr. Cyfarwyddiadau i'm hanfon â chwi ato ef, dyna’r cwbl.” Plygodd ymlaen yn y cyfrwy. “Tybiwn mai o achos y neges a ddaeth iddo noswaith ddoe o Gernyw yr oedd. Newyddion drwg, a gredaf, er na ddywedodd wrth neb beth oeddynt. Yr oedd yn ymddangos yn ddig. Yna rhoddodd efe’r gorchymyn i'm dwyn chwi.”

Disgwyliai, gan edrych i lawr arnaf fel pe bawn yn sicr o wybod cynnwys y neges.

Yr oeddwn i ond yn rhy ofnus fy mod wedi gwneud hynny. Yr oedd rhywun wedi ein hadnabod ni, neu wedi dyfalu, ac wedi anfon i hysbysu’r Brenin. Gallasai’r negesydd yn hawdd fod wedi mynd heibio i ni ar y ffordd. Felly, pa beth bynnag a oedd i ddigwydd rhwng Uthr a minnau, rhaid oedd i mi gael Ralf allan o berygl yn gyntaf. Ac er nad oeddwn yn ofni dros y Frenhines yn nwylo Uthr, yr oedd eraill — Maeve, Caw, Marcia, y plentyn ei hun... Yr oedd croen gwar fy ngwddf yn pigo ac yn codi fel un ci a aroglai berygl. Cymerais anadl hir i'm llonyddu fy hun, ac edrychais o'm hamgylch.

“A oes gennych geffyl sbâr? Y mae fy anifail i wedi blino, a rhaid ei arwain. Fe orffwys fy ngwas yma, ac fe â yn ôl gyda’r fferi ar doriad gwawr, i wneud parodrwydd i mi gartref. Diau y gwêl y Brenin fi wedi fy hebrwng yno pan fyddo fy musnes ag ef wedi ei orffen.”

Torrodd llais y swyddog, yn ymddiheurus ond yn bendant, ar draws sibrwd digllon Ralf o anghytuno. “Os gwelwch yn dda, syr, daw chwi’ch dau. Dyna oedd fy ngorchmynion. Y mae gennym geffylau. A farchogwn?”

Wrth iddo godi ei law, yr oedd y dynion eisoes yn symud ymlaen i’n hamgau. Nid oedd dim i’w wneud. Yr oedd ganddo ef ei orchmynion, a byddwn i’n mentro mwy drwy ymresymu nag wrth ufuddhau. Heblaw, gallai pob munud o oedi ddychwelyd y fferi. Ni chlywswn i ddim, eithr rhaid oedd i’r cymrawd fod wedi gweld ffaglau’r milwyr, ac fe allai hyd yn oed yn awr fod yn troi’n ôl yn ôl ei arfer.

Daeth marchogfilwr i fyny gyda’r ceffylau wrth gefn, a chymerodd ein hanifeiliaid ein hunain dan ei law. Marchogasom. Rhisgodd y swyddog orchymyn, a throes y fintai ar ei cholyn gan syrthio i’n holau.

Prin oeddym ddau gant o gamau o’r lan pan glywais, yn eglur y tu ôl i mi, sŵn gwaelod cwch yn rhwbio ar y graean. Ni thalai neb arall ddim sylw. Yr oedd y swyddog wrthi’n ddifrif yn adrodd wrthyf am y cyngor a gedwid yn y gogledd, ac o’r tu ôl i mi clywn lais Ralf, yn llawen a digrif, yn addo i’r milwyr, “gostrel o win eirin duon, y stwff gorau a flasasoch erioed. Rysáit fy meistr i. Dyna a rownt i chwi gyda’r dognau yn awr yng Nghaerllion, felly cewch weld beth a gollasoch. Dyna a ddaw o gludo negeseuon dros ddewin, yr hwn a ŵyr bopeth a ddigwyddodd cyn iddo hyd yn oed ddigwydd o gwbl...”

Yr oedd y Brenin yn ei wely pan gyrhaeddasom y gwersyll, ac fe’n lletywyd — a’n gwarchodwyd — mewn pabell heb fod ymhell oddi wrth ei babell ef. Ni ddywedasom ddim wrth ein gilydd na ellid ei glywed gan eraill. A phaham, perygl neu ddiffyg perygl, hwnnw oedd y llety mwyaf cyfforddus a gawsasem er pan adawsom y dafarn yng Nghamelford. Bu Ralf yn fuan ynghwsg, ond yr oeddwn i’n effro o hyd, yn syllu i’r tywyllwch gwag, yn gwrando ar y gwynt bychan a godasai, gan daflu dyrnau o law yn erbyn muriau’r babell, ac yn dweud wrthyf fy hun: “Rhaid iddo ddigwydd. Rhaid iddo ddigwydd. Anfonodd y duw y weledigaeth ataf fi. Rhoddwyd y plentyn i mi.” Eithr arhosodd y tywyllwch yn wag, a’r gwynt a ysgubai furiau’r babell ac yna’n cilio i’r distawrwydd, ac ni ddaeth dim.

Troais fy mhen ar ei glustog anesmwyth, a gwelais yn lleddf ddisgleirdeb llygaid Ralf, yn fy ngwylio. Ond troes ef drosodd heb lefaru, ac yn fuan llaciodd ei anadlu drachefn i gwsg.




9


Derbyniai’r Brenin fi ar fy mhen fy hun, yn fuan ar ôl y wawr.


Yr oedd ef yn arfog ac yn barod i’r ffordd, eithr yn bennoeth. Ei helm, a’i gylch aur amdani, a orweddai ar stôl wrth ochr ei gadair; a’i gleddyf a’i darian a safent wedi eu pwyso yn erbyn y gist a ddaliai allor deithiol Mithras, yr hon a gludai efe gydag ef bob amser. Yr oedd y babell wedi ei harddurno â chrwyn a llenni cain wedi eu gwehyddu, eithr yr oedd hi’n oeraidd, a cheryntau oerion yn ymlusgai i bob man. O’r tu allan y deuai seiniau’r fyddin yn torri gwersyll. Gallwn glywed chwip a chwif y safon Ddraig wrth y fynedfa.

Fe'm cyfarchodd yn fyr. Yr oedd ei wyneb o hyd yn dwyn y mynegiant llwm a gofiais, yn amddifad o gyfeillgarwch, ond ni allwn ganfod ynddo na dicter na gelyniaeth. Oer a mesur ei olwg, a bywiog ei lais.

Yr wyt ti a’th Weledigaeth wedi arbed ychydig drafferth imi, Fyrddin.

Plygais fy mhen. Pe na ofynnai efe ddim cwestiynau, nid oedd raid i mi ateb yr un. Deuthum at y pwnc. “Beth a fynni di gennyf?”

Y tro diwethaf y llefarem â’n gilydd, llym oeddwn wrthych. Ers hynny y bûm yn meddwl mai peth anheilwng, efallai, oedd hynny i frenin yr oeddech newydd wneud gwasanaeth iddo.

Yr oeddech yn chwerw wrth farwolaeth y Dug.

“Ond ynglŷn â hynny, ymladdodd yn erbyn ei Frenin. Beth bynnag oedd yr amgylchiadau, cododd gleddyf yn fy erbyn, ac efe a fu farw. Y mae wedi ei wneud, ac a aeth heibio. Nyni, chwi a minnau, a adawyd gyda’r dyfodol. Hyn sydd yn fy nghyffroi yn awr.”

Y plentyn, meddwn innau, gan gydsynio.

Culhai’r oedd y llygaid gleision. “Pwy a anfonodd y newydd i ti? Neu ai’r Awen-weledigaeth yw hyn o hyd?”

Ralf a ddygodd y newydd. Pan adawai ef eich llys, daeth ataf fi. Y mae yn fy ngwasanaethu yn awr.

Ystyriodd hynny am ennyd, ei aeliau’n tynnu ynghyd, ac yna’n llyfnhau drachefn pan na chafodd ddim drwg ynddo. Yr oeddwn innau’n ei wylio ef. Gŵr tal ydoedd, â gwallt a barf gochgoch, a chroen gwyn, gwridog ei liw, a wnâi iddo ymddangos yn iau na’i flynyddoedd. Ychydig dros flwyddyn yn unig oedd hi, mi dybiais, er pan fu farw fy nhad ac y codasai Wthyr faner y Pendragon. Yr oedd y frenhiniaeth wedi ei sefydlogi ef; gallwn weled disgyblaeth yn ei wyneb yn ogystal â’r llinellau a dynnasid yno gan angerdd a thymer, ac yr oedd y frenhiniaeth, ynghyd â’i fuddugoliaethau, yn ei wisgo fel clogyn.

Symudodd law, yn ddirmygus, ac mi wyddwn nad oedd ar Ralf mwyach i’w ofni ef. “Dywedais fod y gorffennol wedi mynd heibio, ond y mae un peth y mae’n rhaid imi ei ofyn i ti. Y noson honno yn Nhintagel pan genhedlwyd y plentyn hwn, gorchmynnais iti gadw draw oddi wrthyf a pheidio â’m poeni mwyach. A wyt yn cofio?”

Cofiaf.

“A chwithau a atebasoch na fyddech yn fy mhoeni mwyach, ac na byddai arnaf angen eich gwasanaeth drachefn. Ai rhagwelediad oedd hyn, ynteu dicter yn unig?”

Dywedais yn dawel: Pan leferais, y geiriau a ddaeth ataf a leferais. Tybiais mai rhagwelediad oeddynt. Yr holl eiriau a leferais a’r pethau a wneuthum drwy gydol y noson honno, cymerais hwy fel pe baent yn dyfod yn uniongyrchol oddi wrth y duwiau. Paham y gofynnwch? A anfonasoch amdanaf yn awr er mwyn gorchymyn gwasanaeth gennyf?

I ofyn hynny, yn hytrach.

“Fel proffwyd?”

Na. Fel perthynas.

Yna fe ddywedaf wrthych, fel cenedlwr, nad darogan a fu y noson honno, ac nad digofaint ydoedd chwaith, syr, ond galar yn unig. Yn galaru yr oeddwn am farwolaeth fy ngwas, ac am farwolaethau Gwrlais a’i gymdeithion. Eithr yn awr, megis y dywedwch, a aeth heibio a aeth. Os gallaf eich gwasanaethu, nid oes arnoch ond fy ngorchymyn.

Ond, meddyliais i, tra’r oeddwn yn disgwyl iddo ef lefaru, os nad prophwydoliaeth oedd hi, yna nid eiddo Duw oedd dim o’r noson honno, ac ni lefarodd Ef erioed wrthyf fi. Nage, yr oeddwn wedi dywedyd y gwir pan ddywedais na byddai ar Wthr angen fy ngwasanaeth; nid Wthr oedd yr hwn a wasanaethais y noson honno; nid Wthr mohono y byddwn yn ei wasanaethu yn awr. Cofiais eiriau’r Brenin arall, fy nhad: “Ti a minnau rhyngom, Myrddin, a wnawn frenin cyfryw nas gwelodd y byd erioed.” Y Brenin marw, a’r hwn nad oedd eto wedi ei eni, a roes orchymyn arnaf.

Pe buasai dim petrusder yn fy ystum i, ni sylwodd Wthr arno. Amneidiodd ef, yna gosododd ei benelin ar ei ben-glin a’i ên ar ei ddwrn, ac ymgollodd mewn myfyrdod am ennyd, a’i aeliau ynghŷn.

Y mae un peth arall a ddywedais y noson honno. Dywedais wrthych na chydnabyddwn y plentyn a genhedlid bryd hynny. Mewn dicter y lleferais bryd hynny, ond yn awr yn oer y llefaraf, wedi cymryd ystyriaeth a chyngor, ac fe ddywedaf wrthych, Fyrddin, fy mod eto o’r un fryd.

Yr oedd fel pe’n disgwyl ateb, ond distaw oeddwn innau. Aeth yn ei flaen, yn hanner digllon:

“Paid â’m camddeall. Nid wyf yn amau’r Frenhines. Yr wyf yn ei chredu hi pan ddywed wrthyf na orweddodd hi erioed gyda Gorlois wedi iddo ef ei dwyn hi i Lundain. Fy mhlentyn i yw’r plentyn, ie, ond ni all fod yn etifedd i mi, ac ni ellir ei fagu yn fy nhŷ. Os merch fydd y plentyn, yna ni waeth dim o hyn; ond os bachgen fydd ef, ffolineb fyddai ei fagu’n etifedd i’r Uchel Deyrnas, pan na byddai raid i ddynion ond cyfrif ar eu bysedd i ddywedyd mai Gorlois a’i cenhedlodd o’i wraig Eigyr, hanner mis cyn i’r Uchel Frenin ei phriodi hi.”

Edrychodd arnaf fi.

“Rhaid i ti wybod hyn cystal ag y gwn innau, Myrddin. Buost yn byw yn nhai brenhinoedd. Bydd rhai bob amser a amheuont ei enedigaeth; ac felly bydd rhai bob amser a geisiant ei lusgo ef oddi ar yr orsedd er mwyn dynion â ‘hawl gwell’; a Duw a ŵyr y bydd hawliadau yn ddigon toreithiog bob amser. A’r hawliadau gorau fydd hawliadau fy meibion eraill. Felly, hyd yn oed pe câi ei fagu wrth fy llys fel fy mhaban anghyfreithlon, peryglus yw’r plentyn. Gall geisio dod i’r frenhiniaeth trwy farwolaethau fy mhlant eraill. Er mwyn y Goleuni, nid peth anhysbys yw hyn. Ni oddefaf i'm tŷ fod yn faes brwydr. Rhaid imi fi fy hun genhedlu mab arall, etifedd diamheuol, wedi ei genhedlu mewn priodas er bodd i bob dyn, ac wedi ei fagu wrth fy ochr pan fydd y deyrnas wedi ei sefydlogi a rhyfeloedd y Sacsoniaid drosodd. A wyt yn derbyn hyn?”

Ti yw'r Brenin, Uthr, a thad y plentyn.

Prin ateb ydoedd, ond efe a amneidiodd megis pe bawn wedi cydsynio. “Y mae rhagor. Nid yn unig y mae’r plentyn hwn yn beryglus, eithr efe a ddioddef berygl ei hun. Os gall dynion ddywedyd nad oedd efe yn fab i mi, ond mai Gorlois a’i cenhedlodd ar Eigyr ei wraig, yna y mae’n canlyn mai efe yw gwir fab Dug Cernyw, ac iddo hawl ar gyfran y mab ieuengaf o’r tiroedd a ddel Cador yn ei feddiant, yn awr ac y myfi a’i cadarnheais ef yn Ddug yn lle ei dad. A welwch? Boed yn fab i frenin neu’n fab i ddug, y mae Cador dan rwym i fod yn elyn i’r plentyn, ac y mae rhai na byddent yn hir yn ei ganlyn.”

“A yw Cador yn ffyddlon iti?”

Yr wyf yn ymddiried ynddo ef, meddai ef, gan chwerthin yn fyr. Hyd yn hyn. Y mae'n ieuanc, ond yn ben-galed. Ef a fyn Gernyw, ac ni fyn efe beryglu dim a allai ei golli iddo — eto. Ond yn ddiweddarach, pwy a ŵyr? A phan fyddwyf fi wedi myned ymaith... Gadawodd y gair yn hongian. Na, nid Cador yw fy ngelyn, ond y mae eraill sydd felly.

“Pwy?”

Duw a ŵyr, ond pa frenin a fu erioed hebddynt? Hyd yn oed Ambrosius... y maent eto yn dywedyd iddo farw o wenwyn. Gwn i chwi ddywedyd wrthyf nad gwir oedd hyn, ond er hynny yr wyf yn peri i Ulfin flasu fy mwyd. Byth er pan gymerais Octa ac Eosa yn garcharorion, hwy fu canol ystorm i bob arweinydd anfoddlon a dybia y gall efe ganfod ei ffordd at goron megis un Gwrtheyrn — wedi ei chefnogi gan luoedd y Sacsoniaid, ac wedi ei thalu amdani â bywydau a thiroedd y Brythoniaid. Ond beth arall a allaf ei wneud? Eu gollwng yn rhydd, i godi'r Ffederiaid yn fy erbyn? Neu eu lladd, a rhoi i'w meibion yn yr Almaen achwyn i'w olchi ymaith mewn gwaed? Na, gwystlon i mi yw Octa a'i gefnder. Hebddynt, buasai Colgrim a Badulf yma ers talm, a buasai Arfordir y Sacsoniaid wedi torri ei derfynau ac yn ymylu erbyn hyn ar Fur Ambrosius. Fel y mae, amser yr wyf yn ei brynu. Oni allwch ddywedyd dim wrthyf, Myrddin? A glywsoch ddim, neu a welsoch?

Nid oedd ef yn gofyn am broffwydoliaeth; edrychai Wthr yn grom ac yn wyn ei olwg ar bethau’r Arallfyd, fel ci a wêl y gwynt. Ysgydwais fy mhen.

“O’ch gelynion? Dim, ond hyn: pan ddaeth Ralf ataf fi wedi iddo ymadael â’ch llys, ymosodwyd arno, a bu bron iddo gael ei ladd. Nid oedd arwyddlun ar y gwŷr. Efallai y tybiasant ef yn gennad i chwi, neu efallai i’r Frenhines. Milwyr o’r barics a chwiliasant y coedydd, ond ni chawsant yr un ol o honynt. Heblaw hynny, ni chlywais ddim. Ond byddwch sicr, os deuaf byth i wybod dim, mynegaf hynny i chwi.”

Rhoddodd nod byr, ac yna aeth ymlaen yn araf, gan ddewis ei eiriau. Yr oedd ei ddull yn fyrbwyll, bron yn anfoddog. O'm rhan fy hun, yr oedd fy meddwl yn troelli, ac yr oedd yn rhaid imi ymladd i gadw fy hun yn dawel ac yn ddiysgog. Yr oeddem yn awr yn dod at faes y frwydr, ond rhaid oedd iddi fod yn frwydr dra gwahanol i'r un a gynlluniaswn. “Ti a minnau,” meddai ef. Prin y buasai wedi anfon amdanaf oni bai fod rhyw ran imi yn nyfodol y plentyn.

Yr oedd ef yn troedio’r un tir ag a dramwyasem i ac Eigyr. “...felly gwelwch paham, os bachgen fydd y plentyn, ni all aros gyda mi; ac eto, os anfonaf ef ymaith, y mae yntau y tu hwnt i’m gallu i’w amddiffyn. Ond rhaid iddo gael amddiffyniad. Bastard ai peidio, fy mhlentyn i ydyw ef, a phlentyn y Frenhines hefyd; ac os na bydd gennym feibion eraill, rhaid fydd un dydd ei gyhoeddi’n etifedd i mi ar y Deyrnas Uchel.”

Troes ei law i fyny. “Gwelwch i ba fan y daw hyn â mi. Rhaid imi ei ymddiried i warcheidwad a’i cedwir ef yn ddiogel dros y blynyddoedd cyntaf o’i oes... o leiaf hyd oni setlir y deyrnas ddrylliedig hon ac y bydd yn ddiogel, ac yn nwylo cynghreiriaid cryfion a ffyddlon, ac etifeddion i mi a gyhoeddwyd yn gyfreithlon.”

Arhosai ef drachefn am fy nghydsyniad. Amneidiais innau, ac yna dywedais, yn ofalus niwtral: “Ai chwi a ddewisasoch y gwarcheidwad hwn?”

“Ie. Budec.”

Felly yr oedd y Frenhines wedi bod yn gywir, a gwneid y penderfyniad. Eto i gyd yr oedd efe wedi galw amdanaf. Mi a’m daliwn fy hun yn llonydd, ac a ddywedais, mor wastad fel y swniai’n ddifater: Yr oedd hynny’r dewis amlwg.

Symudodd yn ei gadair, a chlirio ei wddf. Gwelais, gyda pheth syndod, ei fod yn anesmwyth, yn nerfus hyd yn oed. Yr oedd hyd yn oed yn edrych yn hanner bodlon wrth i'm canmol ei ddewis. Sefydlodd y wybodaeth honno fi.

Sylweddolais fy mod wedi bod mor unfryd—mor lwyr ynghlwm wrth yr hyn a gredaswn oedd ffawd ysgogol fi a'r plentyn—fel yr oeddwn wedi gweld Wthr ar gam fel gelyn. Nid oedd ef mor bryderus â hynny: y gwir plaen oedd mai Wthr oedd arweinydd rhyfel, dan boen yn wastadol gan yr ymrafael o fewn ac o amgylch ei derfynau, yn llafurio'n enbyd yn erbyn amser i rwymo argae yma, mur môr draw, yn erbyn dyfroedd y llif yn cronni; ac iddo ef nid oedd yr helynt ynghylch y plentyn, er y gallai brofi un dydd o bwys bywydol, ar hyn o bryd fawr mwy na rhwystr ar ffordd materion mwy, rhyw beth yr oedd arno eisiau ei gael o'r ffordd a'i ddirprwyo i arall.

Yr oedd wedi llefaru heb emosiwn, ac yn wir wedi gosod y mater allan yn ddigon teg. Yr oedd yn bosibl ei fod wedi anfon amdanaf, yn ddiffuant, i geisio fy nghyngor, fel y byddai ei frawd yn arfer gwneud. Os felly... lleithiais fy ngwefusau sychion, a dysgais i mi fy hun wrando'n dawel, yn gynghorwr wrth ochr dyn dan orthrwm helynt.

Yr oedd ef yn llefaru drachefn, rhyw beth ynghylch llythyr. Y neges a ddaeth ddoe. Pwyntiai at y stôl wrth ei ochr, lle’r oedd y memrwn yn gorwedd, wedi crychu fel pe bai efe wedi ei daflu i lawr mewn digofaint. “A wyddasech chwi am hyn?”

Codais y llythyr i fyny a'i wastatáu. Byr ydoedd, neges o Lydaw, a anfonasid at y Brenin i Dintagel ac a ddygid yma ar ei ôl ef. Yr oedd y Brenin Budec wedi syrthio'n glaf o dwymyn, meddai, yn ystod yr haf. Yr oedd wedi ymddangos fel pe bai ar y ffordd i wella; yna, tua diwedd Awst, yr oedd wedi marw'n gwbl ddisymwth. Gorffennai'r llythyr â phrotestiadau o gyfeillgarwch ffurfiol oddi wrth y brenin newydd, Hoel, “cefnder a chynghreiriad ffyddlon” i Wthr...

Edrychais i fyny. Yr oedd Wthyr wedi pwyso’n ôl yn ei gadair, gan symud plyg o’r fantell ysgarlad dros ei fraich. Yr oedd popeth fel pe bai’n hollol llonydd. Y tu allan, yr oedd y gwynt wedi disgyn. O bell iawn y deuai synau’r gwersyll, yn wanllyd. Yr oedd gên Wthyr wedi suddo ar ei frest, ac yr oedd efe’n fy ngwylio â chymysgedd o bryder ac anesmwyth amynedd.

Yr oeddwn yn amhenodol. “Newyddion trwm yw hyn. Gŵr da a chyfaill da oedd Budec.”

Digon trwm, pe na bai efe wedi dryllio fy nghynlluniau. Yr oeddwn yn paratoi i anfon negeseuon hyd yn oed pan ddaeth y llythyr hwn. Yn awr ni allaf weled fy ffordd yn eglur. A ddywedasant wrthych fy mod yn myned i gyngor brenhinoedd yn Viroconium?

“Dywedodd Audagus wrthyf.” Audagus oedd y swyddog a’n hebryngai oddi ar y fferi.

Estynnodd law allan. “Yna gwelwch gymaint yr oeddwn yn dymuno troi o’r neilltu i ymdrin â hyn. Ond rhaid oedd ymdrin ag ef yn awr. Dyna paham y danfonais amdanoch.”

Tapiais y sêl â’m mynegfys. “Ni anfonwch y plentyn at Hoel, ynteu? Y mae ef yn tyngu mai efe yw eich cefnder ffyddlon a’ch cynghreiriad.”

“Ef a all fod yn gefnder ac yn gynghreiriad ffyddlon i mi, ond y mae hefyd yn —” defnyddiodd Wthr air a berthynai’n well i filwr nag i frenin mewn cyngor. “Ni chefais erioed hoffter ohono, na chwaith yntau ohonof finnau. O, gŵyr Mithras na fwriadodd efe byth niwed i unrhyw fab o’m heiddo, ond nid efe yw’r gŵr oedd ei dad, ac efallai na byddai’n abl i amddiffyn y bachgen rhag ei elynion cudd. Nage, ni anfonaf ef at Hywel. Ond i ba lys arall y gallaf ei anfon? Cyfrifwch hynny drosoch eich hun.”

Aeth dros ychydig enwau, pob un yn ŵr grymus, pob un yn frenin y gorweddai ei diroedd yn nehau’r wlad, y tu ôl i Fur Ambrosius. “Wel? A welwch fy anhawster? Os â ef at un o’r pendefigion neu’r mân frenhinoedd hyn yma yn y wlad ddiogel, gallai eto fod mewn perygl oddi wrth ŵr uchelgeisiol; neu, yn waeth byth, droi’n offeryn brad a gwrthryfel.”

“Felly?”

Felly yr wyf yn dyfod atat ti. Ti yw’r unig ŵr a all fy llywio rhwng y creigiau ymryson hyn. Ar y naill law, rhaid tyngu mai fy mhlentyn fy hun yw’r bachgen, a’i gydnabod felly, rhag ofn na bydd etifedd arall. Ar y llaw arall, rhaid ei gymryd ymaith allan o berygl, er ei fwyn ef ei hun ac er mwyn y deyrnas, a’i fagu mewn anwybodaeth o’i enedigaeth hyd oni ddaw’r amser pan anfonaf amdano.

Troes ei law dros ei lin, ac yna gofynnodd imi mor syml ag y gofynasai imi unwaith o’r blaen:
A elli di fy helpu?

Atebais innau iddo yr un mor syml. Y syndod, y chwyrlïad dryslyd o feddwl, a lonyddai’n ddisymwth i batrwm, fel dail lliwgar wedi eu chwythu i lawr yn dapestri ar y glaswellt pan syrthiai’r gwynt troellog yn llonydd. Wrth gwrs. Nid oes raid i chwi chwalu dim rhan o’ch teyrnas ar yr un o’r creigiau hyn. Gwrandewch, ac mi a ddywedaf wrthych pa fodd. Dywedasoch wrthyf eich bod wedi ‘cymryd cyngor.’ Y mae dynion eraill, gan hynny, yn gwybod am eich bwriad i anfon y bachgen at Fudec?

“Ie.”

A leferaist wrth neb am y llythyr hwn, ac am dy amheuon ynghylch Hoel?

“Nage.”

Da. Rhoddi allan a wnei fod dy fwriad yn aros fel gynt, ac y â’r bachgen i lys Hoel yng Nghaerrec. Ysgrifenni at Hoel gan ofyn hyn ganddo. Par i rywun wneuthur pob trefniant i anfon y bachgen gyda’i faethfesur a’i weision cyn gynted ag y caniatáo’r tywydd. Gwêl hefyd y rhoddir allan mai myfi fy hun a’i hebrwng yno.

Yr oedd ef yn gwgu, yn llawn bwriad, a gallwn weled gwrthwynebiad ar ei wyneb, ond ni wnaeth ddim. Ni ddywedodd ond hyn yn unig: “A?”

“Nesaf,” meddwn i, “rhaid imi fod yn Nintagel ar gyfer yr enedigaeth. Pwy yw ei meddyg hi?”

“Gandar.” Ymddengysai ei fod ar fin dweud rhywbeth pellach, ond yna newidiodd ei feddwl ac aros.

Da. Nid wyf yn awgrymu y dylwn i ei hebrwng hi. Gwenais. Yng ngoleuni’r hyn a awgrymaf, fe allai hynny beri cryn dipyn o sibrydion peryglus. Yn awr, a fyddwch chwi eich hun yno ar gyfer y gorweddiad?

Ceisiaf, ond y mae'n amheus.

Yna y byddaf finnau yno i dystio am eni’r plentyn, yn ogystal â Gandar a gwragedd y Frenhines, a phwy bynnag a elli di eu penodi. Os bachgen a fydd, anfonir y newydd atat ti drwy dân arwydd, a chyhoeddi y byddi di ef yn fab i ti gan y Frenhines, ac, oni bydd mab wedi ei genhedlu mewn priodas gyfreithlon, ef fydd dy etifedd hyd oni enir tywysog arall.

Cymerodd beth amser ynghylch hynny, gan wrincian, ac yn amlwg yn anfodlon ymrwymo ei hun. Eithr nid oedd ond canlyniad yr hyn a ddywedasai ef ei hun wrthyf fi. O’r diwedd amneidiodd, a llefarodd braidd yn drwm: “Da iawn. Gwir yw. Bastard ai peidio, efe yw fy etifedd nes imi gael un arall. Ewch ymlaen.”

Yn y cyfamser y Frenhines a erysai yn ei hystafell, ac unwaith y’i gwelid ef ac y tyngid llw iddo, fe ddygid y plentyn yn ôl i ystafelloedd y Frenhines ac fe’i cedwid yno, heb i neb ei weld ond Gandar a’r gwragedd. Gall Gandar drefnu hyn. Myfi fy hun a adawaf yn agored, trwy’r prif borth a thros y bont. Yna wedi iddi dywyllu af i lawr yn ddirgel at y porth bychan ar y clogwyn, i dderbyn y plentyn.

“A mynd ag ef i ble?”

I Frytania. Nage, arhoswch. Nid at Hoel, na thrwy’r llong y bydd pawb yn ei gwylio. Gadewch y rhan honno ohoni i minnau. Myfi a’i cymeraf ef at rywun a adwaenaf yn Frytania, ar ymyl teyrnas Hoel. Bydd yn ddiogel, ac yn derbyn gofal da. Cewch fy ngair amdano, Uthr.

Ysgydwodd ef hynny o’r neilltu fel pe na buasai raid i mi ei ddweud. Eisoes yr oedd yn edrych yn haws ei ysbryd, yn falch o gael ei ryddhau oddi wrth ofid a oedd, ymhlith pwysigion ofalon y deyrnas, yn ddi-nod ei wedd, ac—gan nad oedd y plentyn eto ond pwysau yng nghroth gwraig—yn afreal hefyd. “Rhaid fydd imi wybod i ba le yr ewch chwi ag ef.”

At fy meithryn fy hun, a’m magodd i a’r plant brenhinol eraill, yn ordderch ac yn gyfreithlon fel ei gilydd, yn y meithrinfeydd ym Maridunum. Moravik yw ei henw, a Llydaweges yw hi. Wedi’r anrhaith a wnaethpwyd gan Forthigern aeth adref at ei phobl. Priododd hi ers hynny. Tra fo’r plentyn wrth y fron, ni allaf fi ddychmygu gwell lle. Ni cheisir amdano mewn cartref mor isel ei stad. Fe’i gwarchodir, ond gwell na hynny, fe’i cuddir ac fe fydd yn anhysbys.

“A Hoel?”

Fe ŵyr ef. Rhaid iddo. Gadewch Hoel imi.

Oddi allan canai udgorn. Yr oedd yr haul yn cynyddu ei wres, a chynnes oedd y babell. Symudodd ef, ac estynnodd ei ysgwyddau, fel y gŵyr dyn ei wneud pan osodo ei arfwisg o’r neilltu. “A phan ddêl dynion i wybod nad yw’r plentyn ar y llong frenhinol, ond ei fod wedi diflannu? Beth a ddywedwn wrthynt?”

Y canys rhag ofn y Sacsoniaid yn y Môr Cul y danfonasid y tywysog, nid ar y llong frenhinol, eithr yn ddirgel, gyda Myrddin, i Frydain Leiaf.

“A phan geir nad yw ef yn llys Hoel?”

“Bydd Gandar a Marcia yn tyngu i hynny, imi gymryd y plentyn yn ddiogel. Beth a ddywedir ni allaf ddweud wrthych, ond nid oes neb a'm hamheua, nac ychwaith fod y plentyn yn saff tra fyddo dan fy noddfa. A gwyddoch chwi beth yw ystyr fy noddfa. Tybiaf y bydd dynion yn sôn am hudolion a diflaniadau, ac yn disgwyl i'r plentyn ail-ymddangos pan godir fy swynion.”

Dywedodd yn syml a diaddurn: “Mwy tebyg yw y dywedant i’r llong suddo a’r plentyn fod yn farw.”

Byddaf yno i'w wadu.

“Yr ydych yn golygu na arhoswch gyda’r bachgen?”

Ni chaniateir imi, nid eto. Adnabyddir fi.

“Pwy, ynteu, a fydd gydag ef? Fe ddywedaist y cedwid ef dan warchae.”

Am y tro cyntaf petrusais ennyd. Yna cyfarfûm â’i lygaid ef. “Ralf.”

Yr oedd ef yn edrych yn ddychrynedig, yna'n ddig, ac yna gwelais ef yn myfyrio'n ôl y tu hwnt i'w ddicter. Meddai'n araf: Ie. Yr oeddwn ar gyfeiliorn yno hefyd. Fe fydd ef yn ffyddlon.

Nid oes neb mwy gwir.

“Da iawn, yr wyf yn fodlon. Gwnewch ba drefniadau a fynnoch. Yn eich dwylo chwi y mae’r peth. Chwi, yn fwy na neb arall ym Mhrydain, a wyddoch pa fodd i’w amddiffyn ef.” Daeth ei ddwylo i lawr yn galed ar freichiau ei gadair. “Felly, y mae hynny wedi ei setlo. Cyn inni orymdeithio heddiw, anfonaf neges at y Frenhines i ddweud wrthi beth a benderfynais.”

Tybiais yn ddoeth ofyn: “A’i derbyn hi a wna? Nid peth hawdd yw i wraig ei oddef, hyd yn oed i frenhines.”

Fe ŵyr hi fy mhenderfyniad, a gwnâ hi fel y dywedaf fi. Y mae un peth, er hynny, lle câ hi ei ffordd ei hun; dymuna hi fedyddio’r plentyn yn Gristion.

Bwriais olwg frysiog at allor Mithras wrth fur y babell. “A thithau?”

Cydiodd ei ysgwyddau. “Pa ots sydd? Ni fydd ef byth yn Frenin. Ac pe bai felly, yna talai wasanaeth lle’r oedd yn rhaid iddo, yng ngŵydd y bobl.” Golwg galed, unionsyth. “Fel y gwnaeth fy mrawd.”

Os her oedd, mi’i gwrthodwn, gan ddywedyd yn unig: “A’r enw?”

Arthur.

Dieithr oedd yr enw i mi, eto daethai fel adlais o rywbeth a glywswn ymhell cyn hynny. Efallai fod gwaed Rhufeinig wedi bod yn nheulu Eigyr... yr Artorii; dyna fyddai ef. Eithr nid dyna oedd y fan lle clywswn yr enw...

“Mi ofalaf am hynny,” meddwn innau. “Ac yn awr, gyda’th ganiatâd, anfonaf lythyr at y Frenhines hefyd. Haws fydd iddi ddywedyd celwydd, o gael ei sicrhau o’m ffyddlondeb.”

Amneidiodd ef, yna cododd ar ei draed ac estynnodd am ei helm. Yr oedd ef yn gwenu, ysbryd oer o'r hen wên faleisus honno y buasai efe yn fy mhryfocio â hi pan oeddwn yn blentyn. “Peth rhyfedd yw hi, onid ê, Fyrddin y bastardiaid, imi allu llefaru mor hawdd am ymddiried corff fy mab fy hun, a genhedlwyd yn anghyfreithlon, i'r un dyn yn y deyrnas y mae ei hawl i'r orsedd yn well na'i hawl ef? Onid wyt yn deimladwy dy falch?”

“Nid yn y lleiaf. Ffŵl fyddet pe na wyddet erbyn hyn nad oes gennyf ddim uchelgais tuag at dy goron.”

“Peidiwch, ynteu, â dysgu dim i’m mab gau, a wnewch chwi?” Troes ei ben, gan weiddi am was, ac yna’n ôl ataf fi. “Ac na fydded dim o’ch hud melltigedig chwaith.”

“Os mab i chwi ydyw,” meddwn yn sych, “ni chymer ef yn rhy garedig at hud. Ni ddysgaf iddo ddim ond yr hyn y bydd arno angen ac y bydd hawl ganddo i’w wybod. Y mae gennych fy ngair ar hynny.”

Ar hynny yr ymadawsom. Ni fynnai Wthr mo’m hoffáu byth, na minnau yntau; eithr yr oedd rhyw barch oer rhyngom, wedi ei eni o’n gwaed cyffredin ac o’r cariad a’r gwasanaeth gwahanol a roesem ill dau i Ambrosiws. Dylaswn fod wedi gwybod fod efe a minnau wedi ein clymu yn hyn mor agos â dwy ochr yr un ddarn arian, ac y symudem gyda’n gilydd pa un a’i ewyllysiem ai peidio. Y duwiau a eisteddant uwchben y bwrdd, eithr dynion a symudir dan eu dwylo hwynt er y paru a’r lladd.

Dylaswn fod wedi gwybod; eithr yr oeddwn wedi ymgynefino gymaint â llais Duw yn y tân ac yn y sêr nes imi anghofio gwrando amdano yng nghynghorion dynion.

Yr oedd Ralf yn disgwyl, ar ei ben ei hun, yn y babell a gedwid. Pan ddywedais wrtho ganlyniad fy ymddiddan â’r Brenin, bu ef yn dawel am amser maith. Yna efe a ddywedodd: “Felly fe ddigwydd y cwbl, yn union fel y dywedaist y digwyddai. A ddisgwyliech chwi iddo ddyfod fel hyn? Pan ddaethpwyd â ni yma neithiwr, tybiais dy fod yn ofnus.”

Yr oeddwn, eithr nid yn y modd yr ydych chwi yn ei olygu.

Disgwyliwn y gofynnai efe pa fodd, ond yn rhyfedd, ymddangosai ei fod yn deall. Cochodd ei foch, ac ymroddodd yn brysur i ryw fanylyn o’r pacio. “Fy arglwydd, rhaid i mi ddywedyd wrthych...” Tagwyd ei lais. “Bûm yn dra chyfeiliornus amdanoch. Ar y cyntaf, myfi — am nad ydych ŵr rhyfel, tybiais — ”

Yr oeddyt yn tybied fy mod yn lwfr? Mi wn.

Cododd ei olwg yn sydyn. “Oeddech yn gwybod? Ac nid oedd ots gennych?” Yr oedd hyn, yn amlwg, bron cyn waethed â llwfrdra.

Gwenais. “Pan oeddwn yn blentyn ymhlith rhyfelwyr eginol, yr oeddwn wedi mynd yn gyfarwydd ag ef. Heblaw, ni buaswn erioed yn hollol sicr fy hun faint o ddewrder sydd gennyf.”

Edrychodd ar hynny, ac yna fe dorrodd allan: “Ond nid oes arnat ofn dim! Yr holl bethau a ddigwyddodd—y daith hon—buasid wedi tybied ein bod yn marchogaeth allan ar fore haf, yn lle mynd ar hyd llwybrau llawn o fwystfilod gwylltion ac alltudion. A phan gymerodd gwŷr y Brenin ni—er mai ef yw dy ewythr, nid yw hynny i ddywedyd na fuasit byth mewn perygl ganddo ef. Gŵyr pawb fod yn anffodus croesi’r Brenin. Ond tydi di ond a edrychit cyn oered â rhew, megis pe buasit yn disgwyl iddo wneud yr hyn a fynnech, yn union fel y gwna pawb! Ti, ofni? Nid oes arnat ofn dim sy’n wirioneddol.”

“Dyna’n union a olygaf,” meddais. “Nid wyf yn sicr faint o ddewrder sydd ei angen i wynebu gelynion dynol — y rhai a elwit gennych yn ‘wirioneddol’ — gan wybod na laddant mohonoch. Eithr y mae i ragwybodaeth ei dychrynfeydd ei hun, Ralf. Efallai na bydd marwolaeth yn llechu wrth y tro nesaf yn unig, ond pan ŵyr dyn yn fanwl pa bryd y daw, ac ym mha fodd... Nid yw hynny’n feddwl cysurus.”

Yr ydych, ynteu, yn gwybod?

Ie. O leiaf, credaf mai fy marwolaeth fy hun a welaf. Pa fodd bynnag, tywyllwch sydd yno, a beddrod caeedig.

Crynai efe. “Ie, gwelaf. Gwell gennyf ymladd yng ngolau dydd, hyd yn oed wrth feddwl y gallwn farw, efallai, yfory. O leiaf, ‘efallai yfory’ a fydd hi bob amser, byth ‘yn awr.’ A wisgwch chwi ysgidiau croen ewig i farchogaeth, fy arglwydd, neu a newidiwch hwynt yn awr?”

“Newidiwch hwy. Diolch i chwi.” Eisteddais ar stôl, ac estynais droed ato. Penliniodd ef i dynnu fy esgidiau oddi am fy nhraed. “Ralf, y mae peth arall y mae’n rhaid imi ei ddywedyd wrthych. Dywedais wrth y Brenin eich bod gyda mi, ac yr ewch chwi i Lydaw i warchod y plentyn.”

Edrychodd i fyny ar hynny, wedi ei daro’n llonydd. “Dywedasost hynny wrtho? Beth a ddywedodd ef?”

Eich bod yn ŵr cywir. Cytunodd ef, ac fe’ch cymeradwyodd.

Efe a eisteddai’n ôl ar ei sodlau, fy esgidiau yn ei ddwylo, gan syllu arnaf â cheg agored.

Y mae ef wedi cael amser i fyfyrio, Ralf, fel y dylai brenin fyfyrio. Y mae hefyd wedi cael amser — fel y gwna brenhinoedd — i dawelu ei gydwybod. Y mae ef yn awr yn gweld Gorlois fel gwrthryfelwr, a’r gorffennol fel peth wedi darfod. Os mynni ddychwelyd i’w wasanaeth ef, efe a’th dderbyn yn garedig, ac a rydd i ti le ymhlith ei wŷr arfog.

Ni atebodd ef, ond plygodd ymlaen drachefn ac ymroi i rwymo fy esgidiau. Yna cododd ar ei draed a thynnu’n ôl len y babell, gan alw ar ŵr i ddod â’r ceffylau ymlaen. “Ac brysiwch. Y mae fy arglwydd a minnau yn marchogaeth yn awr tua’r fferi.”

“Gwelwch chwi?” meddwn i. “Eich penderfyniad eich hun y tro hwn, wedi ei roddi’n rhydd. Ac eto pwy a all ddywedyd nad yw gymaint yn rhan o’r patrwm â ‘damwain’ marwolaeth Budec?”

Codais ar fy nhraed, gan estyn fy hun, a chwerthin a wneuthum. “Ar holl dduwiau’r byw, llawen wyf fod pethau o’r diwedd yn symud yn awr. A llawenach fyth, am y tro, o un peth yn fwy na dim arall.”

“Dy fod i ennill y plentyn mor hawdd?”

Och, hynny, wrth gwrs. Nage, dyna a olygwn mewn gwirionedd: yn awr o’r diwedd gallaf eillio ymaith y farf ddialledig hon.




10


Erbyn i Ralf a minnau gyrraedd Maridunum, yr oedd fy nghynlluniau, hyd y gellid eu llunio ar y cam hwnnw, wedi eu gwneud. Anfonais ef ar y llong nesaf i Lydaw, gyda llythyrau cydymdeimlad at Hoel, a chyda negeseuon i ychwanegu at eiddo’r Brenin. Un llythyr, a gludai Ralf yn agored, nid oedd ond yn ailadrodd cais y Brenin ar Hoel am roddi noddfa i’r baban yn ystod ei fabandod; ond yr oedd y llall, yr hwn yr oedd Ralf i’w gyflwyno’n ddirgel, yn sicrhau Hoel na roid baich gofal y plentyn arno ef, ac na ddeuem ni ychwaith ar y llong frenhinol nac ar yr amser a osodid yn ôl pob golwg. Deisyfais ei gymorth ef i Ralf ym mhob trefniant ynghylch y daith ddirgel dros y Nadolig a fwriadwn. Hoel, yn esmwyth ei anian ac yn ddiog wrth natur, ac heb fod yn rhy hoff o’i gefnder Wthr, a fyddai, mi wyddwn, mor ryddhadol ei feddwl nes y cynorthwyai Ralf a minnau ym mhob modd a wyddai efe.

Gan fod Ralf wedi mynd, mi euthum innau fy hun tua’r gogledd. Yr oedd yn amlwg na allwn adael y baban yn rhy hir yn Llydaw; gwasanaethai’r noddfa gyda Moravik am ysbaid, nes i chwilfrydedd dynion ddirwyn i ben, ond wedi hynny gallai fod yn beryglus. Llydaw oedd y lle—megis y dywedaswn wrth y Frenhines—y byddai gelynion Uthr yn edrych am y plentyn; a’r ffaith nad oedd y plentyn, ac na buasai erioed, yn y noddfa a gyhoeddasid yn gyhoeddus iddo yn llys Hoel, a allai beri iddynt gredu nad oedd y sôn am Lydaw ond llwybr camarweiniol. Gwneuthum yn sicr na arweiniai dim llwybr gwirioneddol mohonynt i bentref diarffordd Moravik. Ond nid oedd hyn yn ddiogel ond tra fyddai’r bachgen yn faban. Cyn gynted ag y tyfai ac y dechreuai fynd o gwmpas, gallai rhyw gwestiwn neu si ddod ar led. Gwyddwn mor hawdd y gallai hyn ddigwydd, ac i blentyn tŷ tlawd gael ei ofalu amdano a’i warchod fel y byddai raid yma, byddai’n hawdd iawn i ryw gwestiwn gychwyn si, ac i’r si hwnnw dyfu’n rhy fuan yn ddyfaliad o’r gwir.

Yn fwy na hyn, unwaith y diddyfnid y plentyn oddi wrth wragedd a’r feithrinfa, byddai’n rhaid ei hyfforddi, os nad fel tywysog ifanc, yna fel uchelwr ifanc a rhyfelwr. Yr oedd yn amlwg na allai Bryn Myrddin, ar ddim cyfrif, fod yn gartref iddo: rhaid oedd iddo gael cysur a diogelwch tŷ bonheddig o’i amgylch. Yn y diwedd yr oeddwn wedi meddwl am ŵr a fuasai’n gyfaill i’m tad, ac a adwaenwn innau’n dda. Ei enw ef oedd Ector, Iarll Galava wrth ei arddull, un o’r pendefigion a ymladdai dan y Brenin Coel o Reged, prif gynghreiriad Uthyr yn y gogledd.

Teyrnas fawr yw Rheged, yn ymestyn o asgwrn cefn mynyddig Prydain hyd at yr arfordir gorllewinol, ac o Fur Hadrian yn y gogledd i lawr yn eglur hyd wastadedd Deva. Saif Galava, a ddelid gan Ector dan Coel, ryw ddeg ar hugain o filltiroedd i mewn o’r môr, yng nghongl ogledd-orllewinol y deyrnas. Yma y mae rhandir gwyllt a mynyddig, oll yn fryniau a dyfroedd a choedwigoedd anial; yn wir, un o’r enwau a roddir arno yw’r Goedwig Wyllt. Saif castell Ector ar y tir gwastad ym mhen un o’r llynnoedd hirion sy’n llenwi’r dyffrynnoedd hyn. Bu yno gynt gaer Rufeinig, un o gadwyn ar hyd y ffordd filwrol a redai o Glannaventa ar yr arfordir i ymuno â’r brif ffordd o Luguvallium i Efrog. Rhwng Galava a phorthladd Glannaventa y gorwedd bryniau serth a bylchau gwylltion, hawdd eu hamddiffyn, ac i mewn i’r tir y mae gwlad Rheged ei hun, wedi ei gwarchod yn dda.

Pan oedd Wthr wedi sôn am fagu’r plentyn mewn rhyw gastell diogel, nid oedd ef wedi meddwl ond am y tiroedd cyfoethog, hen sefydlog o fewn Mur Ambrosius; eithr hyd yn oed heb ei ofnau ef ynghylch ffyddlondeb yr uchelwyr, buaswn i yn cyfrif y wlad honno’n beryglus; dyma’r union diroedd yr oedd y Sacsoniaid, wedi eu cau ar hyd yr Arfordir, yn eu chwennych uwchlaw popeth. Y tiroedd hyn, mi a dybiaswn, oedd y rhai y byddent yn ymladd drostynt yn gyntaf ac yn chwerwaf. Yn y gogledd, yng nghanol Rheged, lle na edrychai neb amdano ac y byddai’r Goedwig Wyllt ei hun yn ei warchod, gallai’r bachgen dyfu i fyny mor ddiogel ag y caniatâi Duw, ac mor rydd â charw.

Yr oedd Ector wedi priodi rai blynyddoedd ynghynt. Drusilla oedd enw ei wraig, o deulu Rhufeinig-Brydeinig o Efrog. Yr oedd ei thad, Faustus, wedi bod yn un o ynadon y ddinas a amddiffynasai’r ddinas yn erbyn Octa, mab Hengist, ac yn un o’r rhai a fuasai fwyaf taer yn cynghori pennaeth y Sacsoniaid i ildio’i hun i Ambrosius. Yr oedd Ector ei hun yn ymladd y pryd hynny ym myddin fy nhad. Yn Efrog y cyfarfuasai efe â Drusilla, ac y priodasai hi. Yr oedd y ddau yn Gristnogion, ac o bosibl dyna paham na fuasai eu llwybrau hwy a llwybrau Uthr yn croesi’n aml. Ond yr oeddwn i, ynghyd â’m tad, wedi bod yn nhŷ Faustus yn Efrog, ac yno yr oedd Ambrosius wedi cymryd rhan mewn llawer trafodaeth faith ynghylch setliad taleithiau’r gogledd.

Yr oedd y castell yng Ngalafa wedi ei ddiogelu’n gadarn, gan ei fod wedi ei godi ar safle’r hen gaer Rufeinig, a’r llyn o’i flaen, ac afon ddofn ar un llaw, a’r mynyddoedd gwylltion gerllaw. Ni ellid nesáu ato ond o’r dŵr agored, neu trwy un o fynedfeydd y cymoedd, y rhai oedd yn hawdd eu gwylio a’u hamddiffyn. Eithr nid oedd arno naws caer. Yr oedd coed yn tyfu’n agos ato, yn awr yn llawn cyfoeth yr hydref, ac yr oedd cychod allan a dynion yn pysgota lle’r oedd yr afon yn llifo’n ddofn a llonydd trwy ei gwastadeddau hesgog. Yr oedd y dolydd gwyrdd ym mhen y dyfroedd yn llawn gwartheg, ac yr oedd pentref yn orlawn dan furiau’r castell fel y buasai yn Nyddiau Heddwch Rhufain. Ddwy filltir lawn y tu hwnt i furiau’r castell yr oedd mynachlog, a chyn gynteded ydoedd y cymoedd fel, hyd yn oed i fyny ar yr uchelfannau uwchlaw llinell y coed, lle’r oedd y tir yn ymestyn yn noeth o bob dim ond glaswellt byr a cherrig, y gwelid y defaid rhyfedd bychain hynny o gnu glas a fridid yn Rheged, gyda rhyw fugailgen yn llawen wynebu’r bleiddiaid a’r llwynogod ffyrnig mynyddig dan nodded ffon ac un ci yn unig.

Teithiawn ar fy mhen fy hun, ac yn ddistaw. Er i’r farf gas fod wedi cilio, a chyda hi’r wisg gudd drwm, llwyddais i wneud y daith heb i neb sylwi arnaf na’m hadnabod, a deuthum i Galafa tua hwyr brynhawn ar ddiwrnod clir, egr o Hydref.

Safai’r pyrth mawr yn llydan agored, yn arwain i fuarth palmantog lle’r oedd dynion a bechgyn yn dadlwytho wagen o wellt. Safai’r ychen yn amyneddgar, yn cnoi eu cil; gerllaw iddynt yr oedd llanc yn dyfrio pâr o geffylau’n chwyslyd. Cyfarthai cŵn ac ymrysonent, ac ieir a bigai’n brysur ymysg y gwellt oedd wedi syrthio. Yr oedd coed yn y buarth, ac ar y naill ochr a’r llall i’r grisiau a esgynnai at y prif ddrws, yr oedd rhywun wedi plannu gwelyau o feligolds, a fflamai’n oren ac yn felyn yng ngolau hwyr yr haul. Edrychai’n debycach i fferm lewyrchus nag i gaer, ond trwy ddrws agored gallwn weled rhesi’r arfau newydd eu gloywi, ac o’r tu ôl i un o’r muriau uchel deuai gweiddi gorchmynion a thwrf gwrthdrawiad dynion ar ymarfer.

Prin yr oeddwn wedi oedi rhwng pyst y bwa pan oedd y porthor eisoes yn cau fy ffordd ac yn gofyn beth oedd fy neges. Rhoddais iddo fy mroets Ddraig, wedi ei lapio mewn cod bychan, a gorchmynnais iddo ei gymryd at ei arglwydd. Yn ôl y daeth ar frys at y porth o fewn ychydig funudau, a’r siambrlen, yn pwffian ar ei ôl, a’m tywysodd fi’n syth i ŵydd Iarll Ector.

Nid oedd Ector wedi newid nemor ddim. Gŵr o daldra canolig ydoedd, yn awr yn tyfu i oed canol; pe buasai fy nhad wedi byw, o’r un oedran y byddent erbyn hyn, meddyliais, ac felly yr oedd ef ryw ychydig dros ddeugain mlwydd oed. Yr oedd ganddo farf frown yn troi’n llwyd, a chroen brown â’r gwaed yn brigo’n iach oddi tano. Yr oedd ei wraig fwy na deng mlynedd yn iau; merch dal ydoedd hi, un urddasol ei phryd, eto yn ei hugeiniau, neilltuedig ac ychydig yn swil, ond â llygaid glas myglyd a roddai’r celwydd i’w dull oer a’i hiaith bell. Yr oedd golwg dyn bodlon ar Ector.

Fe’m derbyniai ef ar fy mhen fy hun, mewn ystafell fechan lle’r oedd gwaywffyn a bwâu wedi eu pentyrru yn erbyn y muriau, a’r aelwyd bedair yn ddwfn o gŵn hela ceirw. Yr oedd y tân wedi ei domenni cyn uched â choelcerth angladd, â boncyffion pinwydd yn ffaglu’n fflam, ac nid rhyfedd chwaith, canys cul oedd y ffenestri, heb wydr ynddynt ac yn agored i awel loyw Hydref, a’r gwynt yn cwyno fel rhyw gi arall yng nghortynnau’r bwâu a oedd wedi eu pentyrru yno.

Gafaelodd yn fy mreichiau mewn croeso arthol, gan ddisgleirio. “Merlinws Ambrosiws! Dyma hyfrydwch yn wir! Beth ydyw, dwy flynedd? Tair? Bu dŵr dan y bont, wir, a sêr wedi syrthio, er pan gyfarfuom ddiwethaf, onid e? Wel, croeso iti, croeso. Ni allaf feddwl am neb y byddwn yn fwy parod ei weld dan fy nho! Yr wyt wedi bod yn gwneud enw i ti dy hun, tydi? Y straeon a glywais a ddywedant lawer... Wel, wel, ond cei di adrodd y gwir wrthyf dy hun. Marwolaeth felys Duw, fachgen, yr wyt yn mynd yn debycach ato ef bob dydd! Yn deneuach, er hynny, yn deneuach. Yr wyt yn edrych fel pe na bait wedi gweld cig coch ers blwyddyn. Tyrd, eistedd wrth y tân yn awr, a gad imi anfon am swper cyn inni siarad.”

Yr oedd y swper yn enfawr ac yn rhagorol, ac efe a fuasai wedi fy ngwasanaethu ddeg gwaith drosodd. Bwytâi Ector ddigon i dri, a gwasgai arnaf i orffen y gweddill. Tra yr oeddym yn bwyta cyfnewidiasom newyddion. Clywsai efe am feichiogrwydd y Frenhines, a soniai am dano, eithr am y foment gadewais hynny heibio, a gofynnais iddo yn lle hynny beth a ddigwyddasai yn Firoconiwm. Yr oedd Ector wedi bod yng nghyngor y Brenin yno, ac nid oedd ond newydd ddychwelyd adref.

“Llwyddiant?” meddai ef, yn ateb i'm cwestiwn. “Anodd yw dywedyd. Yr oedd tyrfa dda yno. Coel o Reged, wrth gwrs, a phawb o'r tiroedd hyn” — enwai hanner dwsin o gymdogion — “heblaw Riocatus o Verterae, a anfonasai air i ddywedyd ei fod yn glaf.”

“Yr wyf yn casglu na chredasech hynny?”

“Pan gredaf i ddim a ddywed y siacal hwnnw,” meddai Ector yn rymus, “llyfwr poer wyf finnau hefyd. Ond yr oedd y bleiddiaid yno, bob un ohonynt, ac felly prin yr oedd y cigfrain hynny o ryw bwys.”

“Ystrad Clud?”

“O, oedd, yr oedd Caw yno. Gwyddoch fod y Pictiaid yn hanner gorllewinol ei dir wedi bod yn peri helynt — a phryd na fuont yn peri helynt, o ran hynny? Eithr er bod Caw ei hun o waed Pictaidd, cydweithia efe ag unrhyw gynllun a’i cynorthwya i gadw llywodraeth ar y diriogaeth wyllt honno o’i eiddo, ac felly yr oedd yn ffafriol iawn i syniad y cyngor. Cynorthwy efe, yr wyf yn sicr o hynny. A all efe lywodraethu’r fintai honno o feibion a genhedlodd, mater arall yw hynny. A wyddech chwi fod un ohonynt, Hywel, llencyn gwyllt a duwiolwg prin ddigon oed, fe dybasech, i godi gwaywffon, wedi treisio un o ferched Morien y gwanwyn diwethaf pan oedd hi ar ei ffordd i’r fynachlog y buasai ei thad wedi ei haddo iddi er pan aned hi? Cododd ei waywffon wrthi yn rhwydd ddigon; erbyn i’w thad gael y newyddion yr oedd hi dros y ffin gydag ef, ac nid mewn cyflwr i unrhyw fynachlog, pa mor eangfrydig bynnag.” Chwarddodd yn dawel. “Gwaeddodd Morien dreisio, wrth gwrs, ond yr oedd pawb yn chwerthin, felly gwnaeth y gorau ohoni. Bu raid i Ystrad Clud dalu, yn naturiol, ac efe a Morien a eisteddasant ar feinciau gyferbyn yn Viroconium, ac nid oedd Hywel yno o gwbl. Ah, wel, eto i gyd, cytunasant i gladdu eu gwahaniaethau. Llwyddodd y Brenin Wthr i drefnu hynny’n ddigon da, fel bod, rhwng Rheged ac Ystrad Clud, hanner y ffin ogleddol yn gadarn dros y Brenin.”

“A’r hanner arall?” gofynnais. “Beth am Lot?”

“Lot?” ffrochiai Ector. “Yr ymffrostiwr hwnnw! Tyngai ffyddlondeb i’r Diafol a Hecate ynghyd pe câi ychydig erwau ychwanegol iddo’i hun trwy hynny. Nid oes mwy o ofal ganddo dros Brydain nag sydd gan y ci hwnnw wrth yr aelwyd. Llai, yn wir; efe a’i genfaint gwyllt o frodyr yn eistedd ar eu craig oer hwy. Ymladd a wnânt pan fydd hynny er eu lles, a dim pellach.” Syrthiai’n ddistaw wedyn, gan gurlymu ar y tân, a gwthiai â’i droed y ci agosaf ato; dylyfai hwnnw’n foddlon, ac estynnai ei glustiau’n wastad. “Eithr y mae’n siarad yn loyw, ac efallai fy mod innau’n ei ddu-enwi. Y mae’r amseroedd yn newid, a hyd yn oed farbariaid megis Lot a ddylent allu gweld na bydd hi ddim ond Blwyddyn y Llifogydd drachefn, oni chlymwn ein hunain ynghyd dan lw cryf, a’i chadw.”

Nid at wir lifogydd y cyfeiriai, ond at flwyddyn y goresgyniad mawr gan mlynedd yn ôl, pan oedd y Pictiaid a’r Saeson, ynghyd â’r Gwyddyl o Iwerddon, yn tywallt dros Fur Hadrian ag echel a thân. Maximus a orchmynnai bryd hynny, yn Segontium. Ef a’u gyrrai hwy’n ôl ac a’u drylliai, ac a enillai i Brydain gyfnod o heddwch, ac iddo’i hun ymerodraeth a chwedl.

Dywedais: “Lothian yw allwedd yr amddiffynfa y mae Uthr yn ei threfnu, yn fwy byth na Rheged neu Ystrad Clud. Clywswn sôn—ni wn a yw’n wir?—fod Angliaid wedi ymsefydlu ar yr Alaunus, a bod nerth y Ffederatiaid Einglaidd i’r de o Efrog ar hyd yr Abus wedi dyblu er marwolaeth fy nhad?”

“Gwir yw hynny.” Trwm y llefarai ef. “Ac i’r de o Lothian nid oes ond Urien ar yr arfordir, ac yntau’n frân gigfran arall, yn pigo gweddillion Lot. Nage, efallai mai dyna un arall yr ydwyf yn gwneud cam ag ef. Y mae’n briod â chwaer Lot, wedi’r cwbl, ac felly fe fyddai’n sicr o grochlefain yn yr un modd. Wrth sôn am hynny — ”

“Yn siarad am beth?” gofynnais innau, wrth iddo ef oedi.

Priodas. Gwgu a wnaeth, ac yna dechreuai wenu. Oni bai ei bod mor beryglus o flin, byddai’n ddoniol. Gwyddit fod gan Wthr ferch anghyfreithlon, anghofiaf ei henw, rhaid ei bod tua saith neu wyth mlwydd oed?

Morgawse. Ie, mi gofiaf amdani. Ganed hi ym Mrythonia.

Yr oedd Morgaws yn llam oddiwrth Wthr, a gafas efe ar eneth ym Mrythain Leiaf a’i canlynasai ef i Frydain gan obeithio, dybygaf fi, am briodas, canys yr oedd hi o deulu da, ac yn unig wraig, hyd y gwyddid yn sicr y pryd hwnnw, a esgorodd blentyn iddo. (Buasai hi erioed yn destun syndod, a llawer iawn o ddyfalu dirgel a chyhoeddus ymhlith milwyr Wthr, pa fodd y llwyddasai ef i beidio â gadael rhes o fastardiaid ar ei ôl megis egin yn canlyn yr heuwr i lawr rhych. Ond yr eneth hon oedd, hyd y gwyddai’r byd, yr unig un. Ac mi a gredaf mai felly hefyd yr oedd hi hyd wybod Wthr ei hun. Dyn teg ydoedd ef, ac un hael, ac ni chawsai neb o enethion golled waeth na’i morwyndod trwyddo ef.) Yr oedd ef wedi cydnabod y plentyn, wedi cadw’r fam a’r ferch mewn un o’i dai, ac wedi i’r fam briodi arglwydd o’i deulu, yr oedd ef wedi cymryd y ferch i’w aelwyd ei hun. Gwelaswn hi unwaith neu ddwy ym Mrythain Leiaf, yn eneth denau wenfelyn â llygaid mawr a genau wedi plygu’n fychan.

A beth am Morgaws? gofynnais.

Yr oedd Uthr yn bwrw allan ei brofion ynghylch ei phriodi hi â Lot, pan ddeuai’r amser y byddai hi’n barod i’w gwelya.

Codais ael ato. “A pha beth a feddyliodd Lot am hynny?”

Eh, buasech wedi chwerthin pe gwelsech ef. Du cyn ddued â gwencïoden wrth y syniad fod mab anghyfreithlon Wthyr yn ddigon da, ond eto’n ofalus i gadw ei ymadrodd yn felys rhag ofn na chenid bellach ferch arall yn y gwely cywir, yn awr ag y mae’r Brenin wedi priodi. Bastardiaid—a’u cymheiriaid—oedd wedi etifeddu teyrnasoedd o’r blaen hefyd. Gan arbed eich presenoldeb, wrth gwrs.

“Yn ddiau. Ydy Lot yn codi ei olwg cyn uched â hynny, ynte?”

Rhoddodd amnaid byr. “Mor uchel â’r Uchel Deyrnas ei hun, gallwch gymryd fy ngair ar hynny.”

Treuliais hynny, a minnau’n gwgu. Ni chyfarfûm erioed â Lot; ar y pryd ni buasai ond prin yn hŷn na mi fy hun — rhywle yn niwedd ei arddegau cynnar — ac er iddo ymladd dan fy nhad, ni thrawsai ei lwybr ef a’m llwybr innau. “Felly y mae Wthr yn dymuno rhwymo Lodain wrtho, a Lot yn ewyllysgar i’w rwymo? Pa un ai er mwyn ei uchelgais ei hun ai peidio, y mae hynny’n sicr yn golygu y bydd Lot yn ymladd dros y Brenin Mawr pan ddêl yr amser? A Lodain yw ein prif amddiffynfa yn erbyn yr Eingl a’r goresgynwyr eraill o’r gogledd.”

“O, bydd yn ymladd, wir,” meddai Ector. “Onid yw’r Eingl yn cynnig iddo lwgrwobr well nag a wna Uthr.”

“A ydych yn ei olygu hynny?” dychrynais i. Yr oedd Ector, er ei holl ffyrdd garw a llafar, yn arsylwr craff; ac ychydig o ddynion a wyddai fwy am symudiadau cyfnewidiol grym ar hyd ein glannau.

Efallai fy mod yn ei osod hi ychydig yn rhy uchel. Ond o’m rhan i, y mae Lot yn ddiegwyddor ac yn uchelgeisiol, a dyna gyfuniad sy’n darogan perygl i unrhyw orarglwydd na allo’i dawelu.

“Sut y mae efe gyda Rheged?” Yr oeddwn yn meddwl am y plentyn a letyid yma, efallai yng Ngalafa, gyda Lot tua’r dwyrain i’r gogledd dros y Peninau.

“O, gyfeillion, gyfeillion. Cyn ddaethed gyfeillion â dau hela-filgi mawr, bob un â’i ddysgl lawn ei gig ei hun; na, nid yw eto’n fater i beri pryder, ac ni bydd efallai byth. Felly anghofiwch ef, ac yfwch i gyd.”

Yfai yntau’n helaeth ei hun, gosododd ei gwpan i lawr a sychodd ei enau. Yna gosododd arnaf lygad craff a chwilfrydig.

“Wel? Gwell i ti fwrw ati, fachgen. Ni ddaethost yr holl ffordd hon er mwyn swper da a sgwrs fyfyr â hen amaethwr. Dywed i mi pa fodd y gallaf wasanaethu mab Ambrosius?”

“Nai Ambrosius fydd yr hwn y byddi di’n ei wasanaethu,” meddwn innau, ac yna dywedais wrtho’r gweddill. Gwrandawodd arnaf hyd y diwedd mewn distawrwydd. Er ei holl gynhesrwydd a’i galondid, nid oedd dim byrbwyll na rhy frysiog ynglŷn ag Ector. Buasai’n swyddog oer ei feddwl a chyfrifgar; gŵr gwerthfawr ym mhob amgylchiad, o ymladdfa agored hyd at warchae hir a gofalus. Wedi cipolwg llym o syndod a chodiad yn yr aeliau pan soniais am benderfyniad y Brenin ac am fy ngwarcheidiaeth ar y plentyn, gwrandawai heb symud a heb dynnu ei lygaid oddi arnaf.

Pan oeddwn wedi gorffen, efe a gynhyrfodd. “Wel... dywedaf un peth i ddechrau, Myrddin; llawen a balch wyf dy fod wedi dyfod ataf fi. Gwyddost pa fodd y teimlwn ynghylch dy dad. Ac i ddywedyd y gwir wrthyt, hogyn” — efe a gliriodd ei wddf, a betrusodd, yna edrychodd ymaith i mewn i’r tân wrth lefaru — “bu’n dristwch ar fy nghalon erioed mai mab anghyfreithlon oeddyt ti dy hun. Ac y mae hynny rhyngom ni a’r pedair pared hyn, nid oes raid i mi ddywedyd hynny wrthyt. Nid fel pe bai Uthr wedi methu’n lân â bod yn Uchel Frenin — ”

Llawer saeth gwell nag a allaswn i erioed ei tharo, meddwn innau, gan wenu. Arferai fy nhad ddywedyd fod Uthr a minnau, rhyngom ill dau, yn rhannu rhywfaint o rinweddau brenin da. Breuddwyd annwyl iddo ef oedd y gallem, ryw ddydd, rhyngom, lunio un. A hwn yw hwnnw. Yna, wrth i’w ben godi, O, gwn yn iawn, baban heb ei eni eto. Eithr y mae’r rhan gyntaf oll eisoes wedi digwydd fel y gwyddwn y rhaid oedd iddi ddigwydd: plentyn wedi ei genhedlu gan Uthr ac wedi ei roi i mi i’w fagu. Gwn mai hwn yw’r un. Credaf y bydd ef yn gyfryw frenin ag na fu erioed gan y wlad dlawd hon o’r blaen, ac na cheir mo’i debyg byth eilwaith efallai.

“A yw dy sêr yn dweud hyn wrthyt?”

Ysgrifennwyd hynny yno, yn ddiau, a phwy a ysgrifenna ymhlith y sêr ond Duw?

Wel, Duw a ganiatâo mai felly y mae. Y mae amser yn dyfod, Fyrddin, efallai nid y flwyddyn nesaf, nac ymhen pum mlynedd, nac hyd yn oed ymhen deng mlynedd, ond y mae’n dyfod — pryd y daw Blwyddyn y Llifogydd drachefn, a gweddïer ar Dduw y byddo brenin yma y tro hwn i godi cleddyf Macsen yn ei erbyn.” Troes ei ben yn sydyn. “Beth yw hynny? Y sŵn hwnnw?”

Dim ond y gwynt yng nghortynnau’r bwa.

Tybiwn mai telyn oedd yn canu. Rhyfedd. Beth sydd, fachgen? Pam y'th olwg felly?

“Dim.”

Edrychodd arnaf yn amheus am ennyd yn hwy, yna rhoes rwgnach a thawodd, ac y tu ôl i ni yr oedd y suo hir yn ymestyn, cerddoriaeth oer, rhyw beth o’r awyr ei hun. Cofiais fel, pan oeddwn yn blentyn, y gorweddaswn yn gwylio’r sêr ac yn gwrando am y gerddoriaeth a wnâi hwy, meddid wrthyf, wrth iddynt symud. Rhaid mai fel hyn, meddyliais, y seiniai hi.

Yna y daeth gwas i mewn â boncyffion i ail-lenwi’r tân, a darfyddodd y sŵn. Pan aethai ef ymaith, a’r drws wedi cau ar ei ôl, llefarodd Ector drachefn mewn llais hollol wahanol.

“Da iawn, fe’i gwnaf, wrth gwrs, ac yn falch o hynny. Y mae arnat ti’n iawn; yn ystod yr ychydig flynyddoedd nesaf ni allaf weled y câi Uthr fawr o amser iddo, ac o ran hynny fe fyddai mewn trafferth mawr i gadw’r plentyn yn ddiogel. Buasai Dintagel wedi gwneud y tro, efallai, ond fel y dywedi di, y mae Cador yno...A ŵyr y Brenin dy fod wedi dyfod ataf fi?”

“Nage. Ac ni ddywedaf wrtho yntau chwaith, eto.”

“Yn wir?” Ystyriodd hynny am ennyd, gan wgu ychydig. “A dybiwch chwi y bydd ef yn fodlon ar hynny?”

“Efallai. Ni wn i. Nid oedd efe yn fy ngwasgu’n rhy galed ynghylch Llydaw. Yr wyf yn tybio mai yn awr hon y mae efe’n dymuno cyn lleied â phosibl i’w wneud ag ef ag sydd raid. A’r peth arall yw” — gwenais ychydig yn gam — “y mae cadoediad wedi ei gyhoeddi rhwng y Brenin a minnau, ond ni fyddwn i’n mentro llawer ar iddo aros felly; ac o’r golwg, o’r cof. Os wyf fi i gael dim i’w wneud â dysg y plentyn, yna gwell fyddai iddo fod gryn bellter oddi wrth yr Uchel Frenin.”

“Do, clywais innau hynny hefyd. Nid peth doeth byth yw cynorthwyo brenhinoedd i gyflawni dymuniad eu calon. A fydd y bachgen yn Gristion?”

Y mae’r Frenhines yn ei ddymuno, ac felly fe’i bedyddir yn Llydaw, os gallaf drefnu hynny. Arthur y gelwir ef.

Safwch chwi drosto ef?

Chwerthin a wneuthum. “Yr wyf yn credu fod y ffaith na'm bedyddiwyd i erioed fy hun yn fy ngwthio allan o'r ras.”

Dangosai ei ddannedd. “Anghofiais eich bod yn bagan. Wel, llawen wyf glywed am y bachgen. Buasai mymryn o helynt, onid e.”

“Dy wraig, sydd genych mewn golwg? A yw hi mor dduwiol â hynny?”

“Yn wir, druan fach,” meddai efe, “nid oes ganddi ddim arall er pan fu farw ein hail blentyn. Ni bydd rhagor, meddant hwy. A dweud y gwir, trugaredd Duw a fydd os cymerwn y bachgen hwn i’n tŷ; y mae fy mab Cai yn rhyw lwfrgi bach penboeth, er nad yw ond tair oed, a’r gwragedd sydd yn ei ddifetha ef. Da a fydd cael yr ail blentyn. Pa beth, ebech chwi, a oedd ei enw i fod? Arthur? Gadewch hyn gennyf fi, oni adewch, fel y mynegwyf y cwbl wrth Drusila? Er nad oes amheuaeth na bydd hithau cyn llawened â minnau i’w gael ef. Ac mi allaf ddywedyd wrthych ei bod yn ddigon tynn ei cheg, er mai gwraig ydyw. Diogel fydd ef gyda ni.”

Yr oeddwn yn sicr o hynny. Nid oes arnaf angen y sêr i'm dywedyd hynny. Ond pan ddechreuais ddiolch iddo, torrodd ar draws fy ngeiriau.

Wel, felly, dyna sydd wedi ei drefnu. Gallwn drafod y manylion yn nes ymlaen. Fe siaradaf â Drwsila heno. Arhoswch am ychydig, wrth gwrs?

“Diolch ichwi, ond nis gallaf — dim hwy nag a gymer i mi ac i'm ceffyl orffwyso. Rhaid yw imi fod yn Nhintagel drachefn ym mis Rhagfyr, a chyn hynny rhaid imi fod gartref pan ddaw Ralf yn ôl o Lydaw. Y mae llawer i’w drefnu.”

Trueni. Ond fe ddychwelwch. Mi edrychaf ymlaen at hynny.

Yr oedd ef yn gwenu’n llydan, gan annog y cŵn hela unwaith eto.

Mi fwynhaf eich gweld wedi’ch sefydlu yn athro i’r aelwyd, neu beth bynnag a dybiwch a rydd i chwi ryw hawl dros y bachgen. A mi gyfaddefaf y hoffwn weld Cei wedi ei siapio’n iawn. Efallai y bydd ef yn cofio’i foesau gyda chwi, os cred y gellir ei droi’n llyffant am anufuddhau i chwi.

“Ystlumod yw fy arbenigrwydd i,” meddais, gan wenu. “Da iawn ydych chwi, ac ni byddaf byth allan o’ch dyled. Eithr mi a gaf le o’m heiddo fy hun.”

Edrych, fachgen, nid oedd mab Ambrosius yn crwydro’r wlad yn chwilio am gartref tra oedd gennyf fi bedair mur a lle tân i’w gynnig iddo. Pam ddim yma?

Oherwydd mae'n bosibl y'm hadnabyddir, a lle bydd Merlyn dros yr ychydig flynyddoedd nesaf, yno y byddai dynion yn chwilio am Arthur yn agos ato. Nage, rhaid imi aros yn anhysbys. Y mae aelwyd cyn fawr â hon yn ormod o berygl, ac, er fy holl ddiolch i chwi, nid pedair mur bob amser yw'r lloches oreu i'r cyfryw ag wyf fi.

“Ah, ïe. Ogof, onid ê? Wel, y mae ychydig yma o amgylch, meddent wrthyf, os chwi a yrrwch y bleiddiaid allan yn gyntaf. Wel, chwi a wyddoch eich busnes eich hun. Ond dywedwch wrthyf, beth am y Frenhines? Ni ddywedasoch pa le y safai hi yn hyn oll? Pa wraig a oddefai i’w phlentyn cyntaf gael ei gymryd oddi ar y gwely lle y’i ganodd ef, ac ni cheisiai byth mo’i weled drachefn na’i hysbysu ei hun iddo?”

Anfonasai’r Frenhines ei hun amdanaf yn ddirgel, ac erfyniasai arnaf ei gymryd ef. Dioddefodd hi, gwn i, ond ewyllys y Brenin yw hyn, a gŵyr hithau mai mwy ydyw na mympwy a aned o ddigofaint; gwêl hi’r peryglon cystal ag yntau. A brenhines yw hi cyn bod yn wraig.

Ychwanegais innau, yn ofalus: Credaf nad yw’r Frenhines yn wraig i deulu, dim mwy nag yw Wthyr yn ŵr teulu. Gŵr a gwraig ydynt i’w gilydd, a thu allan i’w gwely y maent yn Frenin a Brenhines. Fe all y daw Ygrain, yn y dyfodol, i ryfeddu ac i ofyn cwestiynau; ond mater i’r dyfodol yw hynny. Am y tro, y mae hi’n fodlon ei ollwng ef ymaith.

Wedi hyn buom yn ymddiddan ymhell ymlaen i’r nos, gan drefnu hyd y gallem fanylion yr amser oedd o’n blaenau. Gadewid Arthur yn Llydaw nes y byddai’n dair neu bedair oed; yna, ar adeg ddiogel o’r flwyddyn, deuai Ralf ag ef drosodd o Lydaw i gartref Ector.

“A chwithau?” meddai Ector. “Ble y byddwch?”

Nid yn Llydaw, am yr un rheswm na allaf fi fyw yma. Diflannaf, Ector. Dyna ddawn sydd gan ddewiniaid. A phan ymddangosaf drachefn, fe fydd hynny rywle a ddeno lygaid dynion oddi wrth Lydaw a Galafa. Pan fy holodd ymhellach, mi a chwarddais, a gwrthodais ei oleuo.

A dweud y gwir, nid yw fy nghynlluniau eto wedi eu penderfynu’n llwyr. Yn awr, bûm yn eich cadw chwi oddi wrth eich gwely yn ddigon hir. Bydd eich gwraig yn synnu pa fath ŵr dirgel a fu gennych dan glo gydag ef yr holl oriau hyn. Gwnaf fy ymddiheuriadau pan’m cyflwynwch i hi yn y bore.

A gwnaf finnau fy ymddiheuriad fy hun yn awr, meddai ef, gan godi ar ei draed. Ond dyna un ymddiheuriad a wnaf yn llawen. Yr ydych yn colli llawer, wyddoch chwi, Myrddin — ond yna ni allwch wybod.

Mi a wn, meddwn i.

“Yd, ynteu? Yna rhaid eich bod yn tybied ei fod yn werth chweil, byw heb wragedd?”

I mi, ddoe.

“Wel, ynteu, tyrd yma tua’th wely oer,” meddai ef, ac efe a ddaliodd y drws i mi.




11


Ganwyd y bachgen ar noswyl y Nadolig, awr cyn hanner nos.

Ychydig cyn yr enedigaeth galwyd fi a’r ddau uchelwr a benodwyd yn dystion i ystafell y Frenhines, lle’r oedd Gandar yn gweini ynghyd â Marcia a gwragedd eraill o deulu’r Frenhines. Un o’r rhain oedd geneth o’r enw Branwen, a ddygasid i’w gwely yn ddiweddar o blentyn marw; hi a oedd i fod yn fam-fagu i’r plentyn.

Pan oedd popeth wedi ei gwblhau, y baban wedi ei olchi a’i rwymo, a’r Frenhines yn cysgu, cymerais fy nghaniatâd a marchogais allan o’r castell ac ar hyd y llwybr tua Dimilioc. Cyn gynted ag yr aeth goleuadau porthdy’r castell o’r golwg, troais fy ngheffyl o’r neilltu i lawr y llwybr serth i’r cwm sy’n rhedeg o’r caeau uchel uwch ben y pentir i lawr hyd y lan.

Adeiledir castell Dintagel ar bentir caregog, neu bron-ynys, clogwyn yn ymwthio i fyny o blith y moroedd erchyll, ac ni chyfunir hi â chlogwyni’r tir mawr ond trwy gul sarn. Ar y naill du i’r sarn hon a’r llall yr oedd y clogwyni’n syrthio’n syth i lawr i gilfachau bychain o graig a gro, wedi eu nythu dan y dibyn. O un o’r rhai hyn yr arweiniai llwybr cul a pheryglus, na ellid ei dramwyo ond ar drai’n cilio, i fyny wyneb y clogwyn hyd at borth bychan a osodwyd yng ngwreiddiau mur y castell. Hwn oedd y postern, mynedfa gudd y castell. Oddi mewn yr oedd grisgul o gerrig, cul, yn arwain i fyny at ddrws neilltuedig ystafelloedd brenhinol y llys.

Hanner ffordd i fyny’r grisiau serth yr oedd glaniad llydan, ac ystafell y gwylwyr. Yma yr oeddwn i aros, nes y bernid y plentyn yn ddigon cryf i’w ddwyn allan i oerfel y gaeaf. Nid oedd yno ddim gwylwyr: ers misoedd yr oedd y Brenin wedi peri selio’r drws bychan, ac yr oedd drws arall yr ystafell wylio, a roddai allan ar brif ran y castell, wedi ei furio i fyny. Eithr heno yr oedd y porth bychan wedi ei agor, ond nid oedd porthor yn ei gadw; Ulfin yn unig, gŵr y Brenin, a Valerius, ei gyfaill a’i swyddog ffyddlon, oedd yn aros yno i’m gollwng i mewn. Valerius a’m tywysodd i fyny i’r ystafell wylio, tra’r aeth Ulfin allan i lawr y llwybr i’r bae i gymryd fy march. Nid oedd Ralf gyda mi. Yr oedd ef wedi mynd i sicrhau fod y llong Frythonaidd yn aros fel yr addawsai, ac yr oedd hefyd i ddod â meirch, ac i wylio bob nos yn y bae islaw’r llwybr cudd.

Arhoswn am ddeuddydd a dwy noson. Yr oedd gwelygordd yn ystafell y gwylwyr, ac Ulfin ei hun a gynnasai dân i yrru ymaith oerfel segur a dibreswyl y lle; ac o dro i dro efe a ddeuai â bwyd a thanwydd, a newyddion oddi fry’r grisiau. Buasai ef yn fy ngwasanaethu pe caniaswn iddo; canys yr oedd yn ddiolchgar o hyd am ryw garedigrwydd a ddangosaswn iddo gynt, ac yr wyf fi’n tybied fod anfodd y Brenin wedi peri gofid iddo. Eithr anfonais ef yn ôl at ei orsaf wrth ddrws y Frenhines, a threuliais amser yr aros ar fy mhen fy hun.

Ar yr ochr arall i’r landin, yn mur allanol y castell ac gyferbyn â drws yr ystafell wylio, yr oedd drws arall yn arwain allan i lwyfan cul a gwastad, wedi ei amgylchynu hyd at uchder y canol gan ganllaw bylchog. Nid oedd unman o ffenestri’r castell yn edrych i lawr arno; ac oddi tano, rhwng mur y castell a’r môr, yr oedd llethr o laswellt yn disgyn i waered hyd at ymyl y clogwyni serth noeth. Yn yr haf byddai’r fangre’n fyw gan adar y môr yn nythu; eithr yn awr, yng nghanol y gaeaf, hi oedd yn foel ac yn grimp dan rew. O’r islaw, yn ddi-ball, deuai sug a sŵn distaw a tharan y môr gaeafol.

Bob dydd, ar doriad gwawr a machlud haul, cerddwn allan i’r llwyfan hwn i weld a oedd y tywydd wedi newid. Eithr am dri diwrnod ni bu newid o gwbl. Oer oedd yr awyr, ac islaw i mi prin y gellid gwahaniaethu’r glaswellt, yn llwyd gan rew gwyn, yn y niwl trwchus a ddaliai’r holl le yn orchuddiedig, o’r môr anweledig islaw’r clogwyni anweledig hyd at y pylfelyn gwanaf lle’r ymdrechai haul y gaeaf i glirio’r wybren. O dan y flanced o niwl yr oedd y môr yn dawel, mor dawel ag y byddo byth ar yr arfordir gwyllt hwnnw. Ac ar ganol pob nos, cyn cysgu, awn allan i’r tywyllwch rhewllyd ac edrych i fyny am y sêr. Ond nid oedd yno ond pall gwag y niwl.

Yna, ar y drydedd nos, daeth y gwynt. Gwynt bychan o’r gorllewin, a ymlusgai dros y murfylchau ac i mewn dan y drysau, ac a barai i’r fflamau grynu’n las o amgylch y boncyffion bedw. Sefais ar fy nhraed, yn gwrando. Yr oedd fy llaw ar glicied y drws pan glywais sŵn, yn y tawelwch, o ben y grisiau. Yr oedd drws ystafelloedd y Frenhines wedi agor a chau drachefn, yn dyner. Agorais y drws ac edrychais i fyny.

Yr oedd rhywun yn disgyn yn dawel i lawr y grisiau; gwraig, wedi ei hamdo mewn mantell, yn cario rhyw beth. Camais allan i’r landin, a’r goleuni o ddrws yr ystafell wylio a’m canlynai, goleuni tân a chysgod.

Marcia oedd hi. Gwelais y dagrau’n disgleirio ar ei bochau wrth iddi blygu ei phen dros yr hyn a orweddai yn ei breichiau. Plentyn, wedi ei lapio’n gynnes rhag noson y gaeaf. Hi a’m gwelodd innau, ac estynnodd ei baich ataf. “Gofalwch amdano,” meddai. “Gofalwch amdano, fel y mae Duw yn ei garu ef a chwithau.”

Cymerais y plentyn oddi arni. Y tu mewn i’r lapiadau gwlân, daliwn i olau symudol brethyn aur, “A’r arwydd?” gofynnais. Estynnodd hi fodrwy i mi. Yr oedd hi’n un a welaswn yn aml ar law Wthr, wedi ei gwneuthur o aur, yn amgáu maen o iasbis goch â chrib draig wedi ei cherfio’n fychan arno. Llithrais hi ar fy mys fy hun, a gwelais ei symudiad greddfol hi i wrthwynebu, wedi ei lonyddhau wrth iddi gofio pwy oeddwn.

Gwênnais. “Er ei gadw’n ddiogel yn unig. Fe’i rhoddwn o’r neilltu iddo ef.”

“Fy arglwydd dywysog...” Plygodd ei phen. Yna taflodd olwg sydyn dros ei hysgwydd tua’r man lle’r oedd y ferch Branwen, wedi ei chwflio a’i chlogynnu, yn disgyn i lawr y grisiau, ac Ulfin y tu ôl iddi yn cario pecyn â’i heiddo ynddo. Troes Marcia yn ôl ataf yn ebrwydd a gosododd law ar fy mraich. “Fe ddywedi wrthyf i ble yr wyt yn ei gymryd ef?” ymbil oedd, wedi ei sibrwd.

Ysgydwais fy mhen. “Mae’n ddrwg gennyf. Gwell yw na ddylai neb wybod.”

Yr oedd hi’n ddistaw, a’i gwefusau’n crynu. Yna uniaethodd ei hun.

“Da iawn. Ond a addawwch imi y bydd ef yn ddiogel? Nid fel gŵr yr wyf yn gofyn i chwi, nac yn oed fel tywysog. Yr wyf yn gofyn i chwi yn rhinwedd eich gallu. Fe fydd ef yn ddiogel?”

Felly ni ddywedasai Eigr ddim, hyd yn oed wrth Marcia. Nid oedd dyfaliad Marcia am yr hyn a oedd i ddod ond dyfaliad o hyd. Ond yn y dyddiau a oedd ger bron, deuai’r ddwy wraig hyn i deimlo’r angen chwerw am gyfrinach ei gilydd. Creulon fyddai gadael y Frenhines yn unigedig â’i gwybodaeth a’i gobeithion.

Nid gwir nad all merched gadw cyfrinachau. Lle bo cariad ganddynt, gellir ymddiried ynddynt hyd angau a thu hwnt, yn erbyn pob synnwyr a rheswm. Dyna eu gwendid, a’u nerth mawr.

Cyfarfûm â llygaid Marcia yn llawn am ennyd. “Brenin a fydd ef,” meddwn. “Fe'i gŵyr y Frenhines. Ond er mwyn y plentyn, ni ddywedi wrth neb arall.”

Plygodd hithau ei phen eilwaith, heb ateb gair. Yr oedd Ulfyn a Branwen wrth ein hochr. Plygodd Marcia ymlaen yn dyner, a thynnodd yn ôl blygiad o’r siôl oddi ar wyneb y plentyn. Yr oedd y baban yn cysgu. Yr amrannau, yn rhyfedd o lawn, a orweddent dros y llygaid caeedig fel cregyn gwelw. Yr oedd ar ei ben wlân trwchus o wallt tywyll. Plygodd Marcia i lawr a’i gusanu’n ysgafn ar ei ben. Cysgai ef ymlaen, heb darfu arno. Tynnodd hi blygiad y gwlân yn ôl i’w gysgodi, ac yna, â dwylo medrus ac addfwyn, gosododd y bwndel yn nes i’m breichiau. Felly. Dalia ei ben fel hyn. Byddi’n ofalus wrth fynd i lawr y llwybr?

Byddaf yn ofalus.

Agorodd ei genau i lefaru drachefn, yna ysgydwodd ei phen yn gyflym, a gwelais ddeigryn yn llithro dros ei grudd i syrthio ar siôl y plentyn. Yna troes ymaith yn ddisymwth, a dechreuodd ddringo’n ôl i fyny’r grisiau.

Cludwn y baban i lawr y llwybr cudd. Yr oedd Faleriws yn mynd o’n blaen, a’i gleddyf wedi ei noethi ac yn barod, ac o’m hôl i, gyda braich Wlffin yn gymorth iddi, deuai Branwen. Pan gyrhaeddasem y gwaelod ac y camasem ar y careg mân yn gratian, ymrithiodd cysgod Ralf allan o dywyllwch anferth y clogwyni, a chlywsom ei gyfarchiad buan, llawn rhyddhad, a sŵn carnau ar y traeth caregog.

Yr oedd ef wedi dod â mul i’r ferch, un galed a sicrfarn. Fe’i gosododd hi yn y cyfrwy, ac yna codais innau’r baban i fyny ati, a hithau’n ei blygu’n dynn ati yn nghynhesrwydd ei mantell. Neidiodd Ralf i gefn ei geffyl ei hun, a chymerodd awen y mul yn ei law. Myfi oedd i arwain y mul-pac.

Y tro hwn yr oeddwn yn bwriadu teithio dan wedd canwr crwydrol — canys y mae telynor yn rhydd o lysoedd brenhinoedd lle nad yw gwerthwr cyffuriau — ac yr oedd fy nhelyn wedi ei rwymo wrth gyfrwy’r mul. Rhoddodd Ulfin y rhaff-arweiniol imi, ac yna daliodd fy ngheffyl gwediog i mi; yr oedd yn ffres, ac yn awyddus i fod ar symud ac i gynhesu ei hun. Dywedais fy niolch a’m ffarwelion, ac yna cychwynnodd ef a Valerius yn ôl i fyny llwybr y clogwyn. Hwythau a selient y drws cefn drachefn o’u holau.

Troais ben fy ngheffyl i wynebu’r gwynt. Yr oedd Ralf a’r ferch eisoes wedi gyrru eu meirch tua’r lan. Gwelwn y siapiau llwm yn aros uwch fy mhen, yn disgwyl, ac hirgrwn gwelw wyneb Ralf wrth iddo droi’n ôl i’m gwylio. Yna estynnodd ei fraich allan, gan bwyntio.

Edrych!

Troais.

Yr oedd y niwl yn codi, gan dynnu’n ôl oddi wrth awyr loyw ddisglair. Yn wan, yn uchel uwchben penrhyn y castell, yr oedd lleuad oleuni niwlog yn ymddangos. Yna chwythwyd ymaith y cwmwl olaf, yn chwyddo o flaen gwynt y gorllewin fel hwyl yn hwylio tua Llydaw; ac yn ei hôl ef, yn fflamio drwy loywder y sêr llai, yr oedd y seren fawr yn ymddangos—honno a oleuasai nos farwolaeth Ambrosius—ac yn awr yr oedd yn llosgi’n ddiysgog yn y dwyrain dros enedigaeth Brenin y Nadolig.

Rhoesom ysgyrion i’n meirch a marchogasom tua’r llong.




12


Parhaodd y gwynt yn ffafriol dros Lydaw, ac fe ddaethom yng ngolwg yr Arfordir Gwyllt wrth doriad gwawr ar y pumed dydd. Yma ni byddai’r môr byth yn llonydd; a’r clogwyni, yn uchel ac yn beryglus, a godai’n dduon, gyda goleuni cynnar y bore y tu ôl iddynt a dannedd y môr yn cnoi’n wyn wrth eu sail; eithr unwaith o amgylch Penrhyn Vindanis fe wastatai’r tonnau ac y rhedent yn dawelach, ac mi allais hyd yn oed adael fy nghaban mewn pryd i wylio ein dyfodiad at y cei i’r de o Gerrec, yr hon a adeiladasai fy nhad a’r Brenin Budec flynyddoedd ynghynt, pan oedd llu’r goresgyniad yn cael ei gasglu yma.

Distaw oedd y bore, a mymryn o rew arno a niwl teneu yn perlogi’r meysydd. Gwastad yw’r wlad o amgylch fan hyn, maes a rhosdir yn ymestyn tua’r tir mewndirol lle yr ysgub y gwynt y glaswellt â halen, ac am filltiroedd ni thyf ond pinwydd a drain a frathwyd gan y gwynt. Nentydd main a droellient rhwng glannau serth o fwd i lawr tua’r baeau a’r cilfachau sydd yn brathu i mewn i’r arfordir ym mhob man, ac ar drai yr oedd y gwastatiroedd yn llawn o bysgod cregyn ac yn uchel o waedd adar hirgoes y glannau. Er ei holl olwg ddigalon hi, gwlad gyfoethog oedd hon, ac yr oedd wedi rhoi nodded nid yn unig i Ambrosius ac Wthyr pan lofruddiodd Gwrtheyrn eu brawd, y Brenin, ond hefyd i gannoedd eraill o alltudion a ffodd rhag Gwrtheyrn a bygythiad Arswyd y Sacsoniaid. Eisoes hyd yn oed bryd hynny cawsant rannau o’r wlad yn breswyliedig gan Frythoniaid Celtaidd Prydain. Pan oedd yr Ymerawdwr Macsen, ganrif ynghynt, wedi gorymdeithio ar Rufain, yr oedd y milwyr Prydeinig hynny a oroesodd ei orchfygiad ef wedi llusgo’n ôl, ar wasgar, i noddfa’r tir cyfeillgar hwn. Aeth rhai adref, ond arhosodd nifer fawr iawn i briodi ac ymsefydlu; o un teulu felly y disgynnai fy nghâr, y Brenin Hoel. Yr oedd y Prydeinwyr yn wir wedi ymsefydlu mewn cynifer nes bod dynion yn galw’r penrhyn yn Brydain hefyd, gan ei henwi’n Llydaw, megis yr adwaenid eu mamwlad hwy fel Prydain Fawr. Yr oedd yr iaith a leferid yma yn dal i fod yn amlwg yr un peth ag iaith cartref, ac yr oedd dynion yn addoli’r un duwiau, ond yr oedd atgofion duwiau hŷn eto’n amlwg yn dal y tir yn eu gafael, ac estron oedd y lle. Gwelais Branwen yn syllu allan dros ganllaw’r llong â llygaid mawr ac wyneb rhyfeddol o syn, a hyd yn oed Ralf, a deithiasai yma o’r blaen yn fy negesydd, oedd ag edrych o barchedig ofn arno wrth inni nesáu at y cei a gweld, y tu hwnt i’r cytiau a’r pentyrrau o gasgenni a byrnau, rengau cyntaf y meini hirion.

Y mae’r rhain yn ymylu ar gaeau Llydaw Leiaf, rheng ar ôl rheng, megis hen ryfelwyr llwydion yn aros, neu luoedd y meirw. Y maent wedi sefyll yno, medd dynion, er dechrau amser. Ni ŵyr neb paham, nac ym mha fodd y daethant yno. Eithr myfi a wyddwn ers talm mai cyfodi a wnaethpwyd hwy, nid gan gewri na duwiau nac hyd yn oed swynwyr, ond gan beirianwyr dynol nad yw eu celfyddyd ond yn byw ymlaen mewn cân. Y celfyddydau hyn a ddysgais, pan oeddwn yn fachgen yn trigo yn Llydaw, a dynion a’u gelwid yn hud. Hyd y gwn i, dichon mai gwir sydd ganddynt. Un peth sydd sicr, er mai dwylo dynion a gododd y meini, ac ers maith y maent yn llwch dan eu gwreiddiau, y duwiau a wasanaethed iddynt sydd eto yn rhodio yno. Pan euthum rhwng y meini liw nos, mi deimlais lygaid ar fy nghefn.

Ond yn awr yr oedd yr haul wedi codi, gan eurliwio wynebau’r gwenithfaen, a bwrw cysgodion y cerrig yn las ac yn groes ar draws y rhew. Eisoes yr oedd glan y cei yn brysur; certiau’n sefyll yn barod i’w llwytho, a gwŷr a bechgyn yn rhuthro yma a thraw ynghylch rhwymo a dadlwytho’r llong. Ni oedd yr unig deithwyr, ond ni roddai neb fwy na chipolwg ar y dieithriaid yn eu dillad gweddus, sobr; y cerddor â’r delyn ymhlith ei fagiau, a’i wraig a’i faban wrth ei ymyl, a’i was yn gweini arno. Yr oedd Ralf wedi codi’r baban o freichiau Branwen, ac yn ei chynnal hi wrth iddi gerdded yn ofalus i lawr y gangplank. Distaw a gwelw oedd hi, ac yn pwyso’n drwm arno. Gwelais, wrth iddo blygu drosti, mor sydyn, megis, yr oedd wedi tyfu o fachgen yn ŵr. Yn awr fe fyddai’n troi’n un ar bymtheg oed, ac er fod Branwen, o bosibl, flwyddyn yn hŷn nag ef, eto’n hawdd iawn y gellid cymryd Ralf yn ŵr iddi hi, yn hytrach na minnau. Edrychai’n egniol a llon, yn llithrig ei wedd fel ceiliog gwanwyn yn ei ddillad newydd taclus. Ef oedd yr unig un o’n cwmni, meddyliais yn sur, gan deimlo’r cei’n gogwyddo a siglo danaf fel pe bai’n dal yn ddec yn codi a disgyn, a oedd wedi gwrthsefyll y fordaith yn dda.

Yr oedd y hebryngiad a drefnasai ef yn disgwyl amdanynom. Nid yr hebryngiad o filwyr yr oedd y Brenin Hywel wedi dymuno ei ddarparu, ond yn unig gludfain mul i Franwen a’r plentyn, ynghyd â gyrwr mul ac un gŵr arall, yr hwn a ddygasai geffylau i Ralf ac i minnau. Daeth y gŵr hwn ymlaen yn awr i'm cyfarch. Wrth ei ystum a’i wedd y tybiaswn ef yn swyddog, ond nid oedd mewn gwisg filwrol, ac nid oedd dim i ddangos mai oddi wrth y Brenin y deuai’r hebryngiad. Ac, mae’n debyg, ni ddywedasid wrth y swyddog chwaith ddim amdanom ni, oddieithr y ffaith mai i’w harwain i’r dref yr oeddem, ac i’n lletya yno hyd oni anfonai’r Brenin amdanom.

Fe’m cyfarchodd yn gwrtais, ond heb y cwrteisi a berthynai i’w radd. “Yr ydych yn dda dyfod, syr. Y mae’r Brenin yn anfon ei gyfarchion, ac yr wyf fi yma i’ch hebrwng i’r dref. Hyderaf y cawsoch fordaith dda?”

“Felly y dywedant wrthyf,” meddwn i, “ond nid wyf fi na’r foneddiges yn dueddol o’u credu.”

Gwên a wnaeth. “Tybiwn i ei bod yn edrych ychydig yn wyrdd. Gwn yn dda fel y mae hi’n teimlo. Nid wyf fi fy hun yn rhyw un mawr at y môr. A chwi, syr? A ellwch chwi farchogaeth cyn belled â’r dref? Nid yw ond ychydig dros filltir.”

“Gallaf geisio,” meddwn i. Cyfnewidiasom gwrteision tra’r oedd Ralf yn cynorthwyo Branwen i mewn i’r gadair gludo ac yn tynnu’r llenni i gau allan oerfel y bore. Wrth iddi ymgartrefu i’r cynhesrwydd deffrôdd y baban a dechreuodd wylo. Yr oedd ganddo ysgyfaint rhagorol, yr oedd Arthur. Tybiaf imi grychu ychydig. Gwelais lewyrch o ddifyrrwch ar wyneb y swyddog, a dywedais yn sych:

A ydych yn briod?

“Ie, yn wir.”

Arferwn feddwl weithiau beth y gallwn fod yn ei golli. Yn awr yr wyf yn dechrau gwybod.

Chwarddodd wrth hynny. “Gall dyn ddianc bob amser. Dyna’r rheswm gorau a wn i dros fod yn filwr. A farchogwch, syr?”

Marchogem ef a minnau ochr yn ochr ar y ffordd i mewn i’r dref. Anheddiad gweddol fawr oedd Ceriog, yn hanner sifil ac yn hanner milwrol, â mur o’i hamgylch a ffos o’i chwmpas, wedi ei glystyru o amgylch bryn canolog lle y safai cadarnle’r Brenin. Gerllaw’r ramp a arweiniai i fyny at borth y castell yr oedd y tŷ lle y buasai fy nhad yn byw yn ystod blynyddoedd ei alltudiaeth, tra y byddai ef a’r Brenin Budec yn casglu ac yn hyfforddi’r fyddin a oresgynnodd Brydain i’w hadennill iddi hi, ei Brenin gyfreithlon.

Ac yn awr, efallai, yr oedd ei Brenin nesaf a mwy yma wrth fy ystlys, eto’n bloeddio’n egniol, wedi ei lapio’n dynn mewn cludwely, ac yn cael ei gario dros y bont bren a rychwantai’r ffos, ac i mewn drwy borth y dref.

Distaw oedd fy nghydymaith wrth fy ymyl. Y tu ôl i ni yr oedd y lleill yn marchogaeth yn hamddenol; yr oeddynt yn ymddiddan â’i gilydd, a sŵn eu lleisiau, a chlop miniog carnau’r ceffylau ar y cerrig, a thincian y ffrwynau, yn seinio’n uchel yn nhawelwch gwlyb a niwlog y wawr. Prin yr oedd y dref wedi deffro. Ceiliogod a genid o’r iardiau a’r tomenni; yma a thraw yr oedd drysau’n agor, a merched, â siolau amdanynt rhag yr oerfel, i’w gweld yn symud â phadelli neu freichiau llawn o gynnau tân i gychwyn gwaith y dydd.

Yr oeddwn yn falch o ddistawrwydd fy nghydymaith wrth imi edrych o’m hamgylch. Hyd yn oed yn y pum mlynedd er pan adawais ef, yr oedd y lle fel pe bai wedi newid yn llwyr. Tybiaf na all neb dynnu byddin sefydlog allan o dref lle y’i hadeiladwyd ac y’i hyfforddwyd ynddi ers blynyddoedd, heb adael ar ei hôl blisgyn gwag yn atseinio. Y fyddin, yn wir, a letyasid yn bennaf y tu allan i’r muriau, ac yr oedd y gwersylloedd ers talm wedi eu datgymalu ac wedi troi’n ôl yn dir pori. Eithr yn y dref, er bod milwyr y Brenin Budec ei hun yn aros, yr oedd y prysurdeb trefnus a’r awyrgylch hwnnw o fwriad a disgwyl a fuasai’n nodweddu’r lle yn oes fy nhad wedi darfod. Yn stryd y peirianwyr, lle y gwasanaethais fy mhrentisiaeth gyda Thremorinus, yr oedd ychydig weithdai ar agor ac eisoes yn clecian yn oriau cynnar y wawr, ond yr oedd yr awyrgylch o uchel amcan wedi cilio ynghyd â’r dyrfa a’r twrw, a rhyw beth bron yn debyg i ddiffeithwch wedi cymryd ei le. Yr oeddwn yn falch nad oedd y ffordd i’n llety yn mynd heibio i dŷ fy nhad.

Yr oeddem wedi ein lletya gyda phâr gweddus, a wnaeth i ni groeso; cludid Branwen a’r baban yn syth ymaith i ryw noddfa i wragedd, tra dangosid i minnau ystafell dda lle yr oedd tân yn fflamio ac ymborth bore wedi ei daenu’n aros wrth ei ymyl. Daeth gwas â’r bagiau i mewn, ac fe fuasai wedi aros i weini arnaf, ond anfonodd Ralf ef ymaith ac efe ei hun a wasanaethodd y pryd. Gofynnais iddo fwyta gyda mi, ac efe a wnaeth felly, yn llawen a bywiog megis pe bai’r wythnos ddiwethaf a rhagor wedi ei threulio ar wyliau; ac wedi inni orffen gofynnodd a oedd arnaf awydd myned allan i archwilio’r dref. Rhoddais ganiatâd iddo, ond dywedais y byddwn i yn aros o fewn drysau. Dyn cryf wyf fi, ac nid hawdd y blinaf; eithr y mae mwy na milltir ar dir sych a brecwast da yn angenrheidiol i chwalyd yr hen glafwch malu a’r lludded a ddaw yn sgil mordaith aeaf. Felly dywedais wrth Ralf yn unig am sicrhau fod Branwen a’r plentyn yn gyfforddus; ac, wedi iddo ef fyned, ymbaratoais i orffwys ac i ddisgwyl galwad y Brenin.

Daeth ar adeg cynnau’r lampau, a Ralf gydag ef, a’i lygaid yn llydain, a gwisg dros ei fraich o wlân meddal wedi ei gribo, wedi ei liwio’n las dywyll gyfoethog, a’i hymyl wedi ei frodio ag edafedd aur ac arian.

Anfonodd y Brenin hwn i chwi. A'i gwisgo a wnewch?

Yn sicr. Sarhad fyddai gwneud dim arall.

“Ond gwisg tywysog ydyw. Bydd pobl yn rhyfeddu pwy wyt ti.”

“Nid mantell tywysog mohoni, nac ydyw. Mantell anrhydedd canwr yw hi. Gwlad wareiddiedig yw hon, Ralf, megis fy ngwlad innau. Nid tywysogion a milwyr yn unig a gedwir mewn mawr barch yma. Pa bryd y derbyn y Brenin Hywel fi?”

“Ymhen awr, ebe ef. Derbynia ef chwi ar eich pen eich hun, cyn i chwi ganu yn y neuadd. Ar beth yr ydych yn chwerthin?”

“Y Brenin Hoel yn gyfrwys o angen. Nid oes ond un rhwystr ynglŷn â mynd yn gantor i lys Hoel; y mae ef, bid a fo, yn fyddar i dôn. Eithr fe dderbyn hyd yn oed brenin byddar i dôn gantor crwydrol, er mwyn cael ei newyddion. Felly y mae ef yn fy nerbyn i ar fy mhen fy hun. Ac yna, os myn y barwniaid yn ei neuadd fy nghlywed, nid rhaid iddo ef eistedd drwyddi.”

Anfonodd ef y delyn honno ymlaen, er hynny. Amneidiai Ralf at yr offeryn a safai dan orchudd gerllaw’r lamp.

Fe'i hanfonodd, ie, ond ni fu erioed yn eiddo iddo ef; eiddof fi fy hun ydyw.

Edrychodd arnaf mewn syndod. Yr oeddwn wedi llefaru'n fwy cryno a chaled nag a fwriadaswn. Drwy'r dydd yr oedd y delyn fud wedi sefyll yno, heb i neb gyffwrdd â hi, ac eto'n llefaru wrthyf am atgofion, am y rhan fwyaf, yn wir, o'r cwbl a gefais erioed o ddedwyddwch. Pan oeddwn yn fachgen yma yng Ngherrec, yn nhŷ fy nhad, byddwn yn ei chanu bron bob nos.

Ychwanegais: Delyn oedd hon a arferwn yma, flynyddoedd yn ôl. Rhaid mai tad Hoel a'i cadwasai i mi. Ni chredaf iddi gael ei chyffwrdd ers imi ei chanu ddiwethaf. Gwell imi roi cynnig arni cyn imi fynd. Dadorchuddiwch hi, a wnewch chwi?

Crafiad wrth y drws a ragrybuddiodd gaethwas â dŵr poeth yn stemio mewn ewer. Tra’r oeddwn yn ymolchi, ac yn cribo fy ngwallt, ac yna’n gadael i’r caethwas fy nghynorthwyo i wisgo’r wisg las foethus, yr oedd Ralf yn dadorchuddio’r delyn ac yn ei pharatoi’n barod.

Yr oedd yn fwy na’r un a ddygaswn gyda mi. Telyn benlin oedd honno, hawdd ei chludo; telyn ar ei thraed oedd hon, â chywair ehangach a sain a gyrhaeddai hyd at gonglau neuadd brenin. Mi a’i tiwniais yn ofalus, ac yna rhedais fy mysedd dros y tannau.

Cofio cariad ar ôl hir gwsg; troi drachefn at farddoniaeth ar ôl blwyddyn yn y farchnad, neu at ieuenctid ar ôl ymddiswyddo i henaint cysglyd ac ystwythaidd; cofio’r hyn y tybiasoch gynt y gallai bywyd ei gynnwys, ar ôl cyfrif a myfyrio â bysedd llaidlyd a chyfrwys ar yr hyn a gynigiodd; cerddoriaeth yw hyn, wedi ei gwneud ar ôl hir ddistawrwydd.

Y mae’r enaid yn plygu ei adenydd, ac, mor drwsgl ag unrhyw gyw aderyn, yn ceisio’r awyr drachefn. Teimlwn fy ffordd, gan ymbalfalu’n ôl drwy’r cordiau, tua’r angerdd a gysgai yno yn y delyn, gan chwilio ac arbrofi fel y mae dyn yn profi yn y tywyllwch y ddaear a adwaenai unwaith yng ngolau dydd. Sibrydion, pigiadau bychain o sain, clystyrau o nodau wedi eu llusgo’n sydyn. Crynai’r tannau, gan ddal goleuni’r tân, a llithrai’r cordiau hir faith i mewn i’r gân.


Yr oedd heliwr wrth dywyllwch y lleuad
Yr hwn a geisiai osod rhwyd aur yn y corsydd.
Rhwyd o aur, rhwyd drwm fel aur.
A’r llanw a ddeuai i mewn ac a foddai’r rhwyd,
Ei ddal yn anweledig, yn ddwfn, a’r heliwr yn aros,
Yn ymsythu gerllaw’r dŵr yn nhywyllwch y lloer.
Daethant, yr adar yn ymladd yn erbyn y tywyllwch,
Cant ar gant, byddin brenin.
Glaniasant ar y dŵr, llynges o longau,
O longau brenin, yn falch o arian, a’u mastiau’n arian,
Llongau chwimion, ffyrnig eu brwydr,
Yn nhywyllwch y lleuad yr oeddent yn tyrru at y dŵr.
Yr oedd y rhwyd yn drwm oddi tanynt, yn gudd,
yn disgwyl i’w dal.
Ond yno y gorweddai ef yn llonydd, y heliwr ieuanc, a’i ddwylo’n segur.
Heliwr, tyn dy rwyd i mewn. Dy blant
bwyta heno
A’th wraig a’th foliai di, yr heliwr cyfrwys.
Tynnai i mewn ei rwyd, y heliwr ieuanc,
ei dynnu'n dynn a chyflym.
Trwm oedd ef, ac efe a’i llusgai i’r lan, ymhlith y cyrs.
Yr oedd mor drwm ag aur, ond nid oedd dim yno ond dŵr.
Nid oedd ynddo ddim ond dŵr, yn drwm fel aur,
A phluen lwyd unig,
O adain gŵydd wyllt.
Yr oeddynt wedi myn’d ymaith, y llongau, y byddinoedd,
i dywyllwch y lleuad.
Ac yr oedd plant yr heliwr yn newynog,
a’i wraig a alarai.
Ond efe a gysgai, yn breuddwydio, gan ddal pluen yr wydd wyllt.


Yr oedd y Brenin Hoel yn ŵr mawr, trwchgorffol, yng nghanol ei dridegau. Yn ystod yr amser a dreuliaswn yng Nghaerrec — o’m deuddegfed flwyddyn hyd fy ail bymthegfed — ychydig iawn a welaswn i ohono. Buasai ef yn wr brwydr gwrol ac ymroddgar, tra nad oeddwn innau ond llanc, ac yn brysur wrth fy astudiaethau yn yr ysbyty a’r gweithdy. Ond yn ddiweddarach ymladdasai efe gyda byddinoedd fy nhad ym Mhrydain Fwyaf, ac yno y daethasem i adnabod ein gilydd ac i ymhoffi yn ei gilydd. Yr oedd yn ŵr o awyddau mawrion, ac, megis y bydd dynion o’r fath yn fynych, yn un hynaws ei natur ac yn dueddol i ddiogi. Er pan welais ef ddiwethaf, yr oedd wedi rhoi cnawd arno, ac yr oedd gwrid bywyd da ar ei wyneb, eto nid oedd gennyf amheuaeth na byddai mor gadarn a dewr ag erioed yn y maes.

Dechreuais drwy sôn am ei dad, y Brenin Budec, ac am y cyfnewidiadau a oedd wedi dyfod, a buom yn ymddiddan am ennyd ynghylch yr amseroedd a fu.

“Ah, ie, blynyddoedd da oedd y rheini.” Syllai ef, a’i ên ar ei ddwrn, i’r tân. Yr oedd wedi fy nerbyn yn ei ystafell breifat, ac wedi i win gael ei weini inni, yr oedd wedi gollwng y gweision ymaith. Yr oedd ei ddau gi helfa, a lunid ar geirw, yn gorwedd yn estynedig ar y crwyn wrth ei draed, eto’n breuddwydio am yr helfa a gawsent y diwrnod hwnnw. Safai ei waywffyn hela, newydd eu glanhau, yn erbyn y mur y tu ôl i’w gadair, a’u llafnau’n dal goleuni’r tân. Estynnodd y Brenin ei ysgwyddau anferth, ac a lefarodd yn hiraethus. “Tybed, pa bryd y daw blynyddoedd o’r fath drachefn?”

Yr ydych yn sôn am flynyddoedd yr ymladd?

Yr wyf yn sôn am flynyddoedd Ambrosius, Myrddin.

“Fe ddônt drachefn, gyda’th gymorth di yn awr.” Yr oedd ef yn edrych yn ddryslyd, yna’n syn, ac yn anesmwyth. Yr oeddwn i wedi llefaru’n ddigon plaen a phrosaig, ond yr oedd ef wedi dal y goblygiadau. Fel Wthyr, dyn ydoedd a hoffai i bob peth fod yn arferol, yn agored ac yn gyffredin. “Yr wyt yn golygu’r plentyn? Y bastard? Wedi’r cwbl a glywsom amdano, ai efe fydd yr un a ddaw i olynu Wthyr?”

Ie. Addawaf i chwi.

Yr oedd ef yn ffwdanu â’i gwpan, a’i lygaid yn llithro ymaith oddi wrth fy rhai i. “A, ie. Wel, cedwir ef yn ddiogel. Ond dywed wrthyf, paham y cyfrinachedd? Cefais lythyr oddi wrth Wthr yn gofyn yn ddigon agored imi ofalu am y bachgen. Ni allai Ralf ddweud llawer mwy wrthyf na’r hyn a oedd yn y llythyrau a ddygodd ef. Cynorthwyaf, yn wir, ym mhob modd a allaf, ond ni fynnwn ymryson â Wthr. Gwnaeth ei lythyr ataf yn bur eglur nad yw’r bachgen hwn ond ei etifedd ef yn niffyg hawliad gwell.”

“Gwir yw hynny. Paid ag ofni, nid wyf fi ychwaith yn dymuno ffrae rhyngot ti ac Wthyr. Ni theifl neb damaid gwerthfawr i lawr rhwng dau gi yn ymladd, a disgwyl iddo oroesi. Hyd oni byddo bachgen â’r hyn a alw Wthyr yn hawl well, y mae ef cyn brydered â minnau am gadw hwn yn ddiogel. Gŵyr ef beth yr wyf fi yn ei wneud, hyd at ryw bwynt.”

“Ah.” Taflodd olwg o’r naill lygad arnaf, wedi ei gyfareddu. Yr oeddwn wedi bod yn iawn amdano. Gallai fod yn ewyllysgar tuag at Brydain, eithr nid oedd ef uwchlaw rhoi tro ddirgel, ysgafn o gefn llaw, i Frenin Prydain. “Hyd at ba bwynt?”

Yr amser pan ddygwyd y baban oddi ar y fron, ac y byddai wedi tyfu ddigon i beri arno angen cwmni gwŷr ac i’w ddysgu yng nghrefftau dynion. Pedair blynedd, efallai, neu lai. Wedi hynny cymeraf ef yn ôl gennych, a rhaid fydd iddo fynd adref i Frydain. Os gofynn Uthr lle y mae, rhaid fydd dweud wrtho, ond hyd oni wna hynny—wel, nid oes dim angen mynd i’w geisio ef allan, nac oes? Myfi, yr wyf yn amau na hol Uthr chwi o gwbl. Tybiaf y byddai ef yn anghofio’r plentyn hwn pe gallai. Beth bynnag, os oes bai, eiddof fi ydyw. Gosododd ef y bachgen yn fy ngofal, i’w fagu megis y tybiwn yn oreu.

“Ond a fydd yn ddiogel ei gymryd yn ôl? Os yw Wthyr yn ei anfon yma yn awr oherwydd gelynion gartref, a ydych yn sicr y byddai’n well bryd hynny?”

Perygl yw hynny y bydd yn rhaid ei gymryd. Dymunaf fod yn agos at y plentyn wrth iddo dyfu. Ym Mhrydain y dylai hynny fod, ac am hynny rhaid iddo fod yn gudd. Amseroedd drwg sydd ar ddyfod, Hoel, i ni oll. Ni allaf eto weled beth a ddigwydd, y tu hwnt i’r ffeithiau hyn; fod gan y bachgen hwn — y bastard hwn, os mynni — elynion, mwy byth nag sydd gan Wthr. Bastard y gelwi ef; felly y gwna dynion eraill hefyd, dynion llawn uchelgais. Bydd ei elynion cyfrinachol yn fwy marwol hyd yn oed na’r Sacsoniaid. Felly rhaid ei guddio nes daw’r amser iddo gymryd y goron, ac yna rhaid iddo ei chymryd heb naws o amheuaeth, a chael ei ddyrchafu’n Frenin yng ngŵydd holl Brydain.

“ ‘Rhaid ei fod ef?’ Yr ydych wedi gweld pethau, felly?” Ond cyn i mi allu ateb cilio a wnaeth yn gyflym oddi wrth y tir dieithr hwnnw, a chlirio ei wddf. “Wel, mi a’i cadwaf ef yn ddiogel drosoch, cystal ag y gallaf. Dywedwch wrthyf yn unig beth a fynnoch. Gwyddoch eich busnes eich hun, fel erioed y gwyddoch. Mi ymddiriedaf ynoch chwi i’m cadw’n iawn gydag Wthyr.” Rhoddodd ei chwerthiniad mawr. “Cofiaf fel y byddai Ambrosius yn arfer dweud fod eich barn mewn materion polisi, hyd yn oed pan oeddech ond llencyn, yn werth deg o eiddo unrhyw ymerawdwr siambr-wely.”

Ni ddywedasai fy nhad, wrth gwrs, ddim o’r fath, ac o ran hynny prin y dywedasai hynny wrth Hoel, yr hwn oedd yntau ei hun ag enw gweddol fel carwr; ond cymerais ef fel y bwriadwyd, a diolchais iddo. Aeth yn ei flaen:

“Wel, dywedwch wrthyf beth a fynnoch. Cyfaddefaf fy mod mewn penbleth... Oni fydd yr elynion hyn yr ydych yn sôn amdanynt yn dyfalu ei fod ef yn Llydaw? Meddech chwi na wnaeth Wthyr ddim cyfrinach o’i gynlluniau, a phan ddaw’r amser i’r llong frenhinol hwylio, ac y gwelir nad ydych chwi na’r plentyn arni, oni thybiant hwy’n syml iddo gael ei anfon drosodd ynghynt, a chwilio amdano ef yn gyntaf yma yn Llydaw?”

Tebyg. Eithr erbyn hynny fe fyddai ef wedi ei waredu yn y lle a drefnaswn ar ei gyfer, ac nid rhyw fath o le fyddai hwnnw y meddyliai uchelwyr Wthr edrych ynddo. A minnau fy hun a fyddwn wedi mynd.

Pa le yw hwnnw? A ddylwn i wybod?

“Wrth gwrs. Pentref bychan ydyw ger eich terfyn, i’r gogledd, tua Lanascol.”

“Beth?” Cychwynnai mewn syndod, ac fe’i dangosai’n eglur. Symudai un o’r cŵn hela ac agorai un lygad. “I’r gogledd? Ar fin tir Gorlann? Nid yw Gorlann yn gyfaill i’r Ddraig.”

“Nac i minnau chwaith,” meddwn i. “Dyn balch ydyw, ac y mae hen elyniaeth rhwng ei dŷ ef a thŷ fy mam. Ond nid oes ganddo ffrae â chwi?”

“Nage, yn wir,” meddai Hoel yn daer, gyda’r parch a deimlai un gŵr rhyfel tuag at un arall.

“Felly y credwn. Felly nid oedd yn debygol y byddai Gorlan yn gwneud cyrchoedd i ymyl eich tiriogaeth. A phaham, pwy a ddychmygai y cuddiwn y plentyn mor agos ato ef? Fod gennyf holl Lydaw i’w dewis, ac eto y gadawn ef o fewn ergyd bwa i elyn Wthyr? Nage, bydd yn ddiogel. Pan adawaf ef, gwnaf hynny â meddwl tawel. Eithr nid yw hynny i ddywedyd nad wyf yn ddwfn yn eich dyled.” Gwenais arno. “Y mae hyd yn oed y sêr weithiau angen cymorth.”

“Llawen yw gennyf glywed hynny,” meddai Hoel yn arw. “Ni, frenhinoedd noeth, a hoffem feddwl fod gennym ninnau ein rhan i’w chwarae. Ond efallai y gallech chwi a’ch sêr ei gwneud ychydig yn haws i ni, onid e? Yn wir, yn yr holl goedwig fawr honno i’r gogledd oddi yma, rhaid bod mannau mwy diogel na cheg eithaf fy nhiroedd?”

Efallai; ond y mae felly fod gennyf dŷ diogel yno. Yr unig un person yn y ddwy Brydain a ŵyr yn union beth i’w wneud â’r plentyn dros y pedair blynedd nesaf, ac a’i gofala fel pe bai’n blentyn iddi ei hun.

“Hithau?”

Ie. Fy mamfaeth fy hun, Morafig. Llydaweges anedig yw hi, ac wedi i Faridunum gael ei hysbeilio yn rhyfel Camlach, hi a adawodd Ddeheudir Cymru ac a aeth adref. Tafarn a berthynai i’w thad hi i’r gogledd o fan hyn, mewn lle a elwid Coll. Gan ei fod ef wedi mynd yn rhy hen i weithio, gŵr o’r enw Brand a’i cedwai drosto. Yr oedd gwraig Brand wedi marw, ac yn fuan wedi i Forafig ddychwelyd adref, hi a Brand a briodasant, er mwyn cadw pethau’n iawn yng ngolwg Duw... ac, a minnau’n adnabod Morafig, nid am deitlau’r dafarn yn unig yr wyf yn sôn... Y maent hwy’n cadw’r lle o hyd. Rhaid eich bod wedi mynd heibio iddo, er na chredaf y buasech chwi byth yn aros yno — saif yn y fan lle y mae dwy ffrwd yn ymgynnull ac y mae pont yn eu croesi. Cyn-filwr o’ch plaid chwi yw Brand, ac ŵr da — ac, beth bynnag, gwna efe fel y gorchmynn Morafig iddo.” Gwenais. “Ni wyddwn i erioed am ŵr na wnâi hynny, oddieithr efallai fy hen daid.”

“Ie-e.” Eto i gyd yr oedd yn swnio’n amheus, “Adwaenaf y pentref, dyrnaid o gytiau wrth y bont, dyna’r cwbl... Fel y dywedwch, prin yw hwnnw le tebygol i hela etifedd Uchel Frenin. Ond tafarn? Onid yw hynny ynddo’i hun yn berygl? Gyda dynion — rhai Gorlan hefyd, gan mai amser cadoediad yw hi — yn dyfod ac yn myned oddi ar y ffordd?”

Felly, ni fydd neb yn holi na’th genhadon di na’m rhai innau. Fe arhosai fy ngŵr i, Ralf, yno i warchod y bachgen, ac fe fyddai raid iddo gadw’n gyfoes â’r newyddion, a danfon negesau atat ti o dro i dro, ac ataf finnau hefyd.

“Ie. Ie, gwelaf. A phan ewch â’r plentyn yno, beth fydd eich hanes?”

Ni feddyliai neb ddim yn fwy na hynny am delynor crwydrol yn arfer ei grefft ar daith. Ac yr oedd Morafig wedi taenu chwedl a esboniai ymddangosiad disymwth Ralf a’r baban a’i fam-fedydd. Y chwedl, pe holai neb amdani, fyddai mai nith Morafig oedd y ferch, Branwen, a anesai blentyn i’w meistr draw ym Mhrydain. Ei meistres a’i bwriodd allan o’r tŷ, ac nid oedd ganddi unman arall i droi, eithr rhoddodd y gŵr arian iddi am y fordaith i dŷ ei modryb yn Llydaw, a thalodd i’r canwr crwydrol a’i was ei hebrwng. Ac yna y gwas i’r canwr, yn y cyfamser, a benderfynai adael ei feistr ac aros gyda’r ferch.

A’r canwr ei hun? Pa hyd y trigwch chwi yno?

Dim ond cyn hired ag y gallai canwr teithiol aros; yna symudaf ymlaen, ac fe'm anghofir. Erbyn i neb hyd yn oed feddwl edrych ymhellach am blentyn Wthr, pa fodd y gallant ef ei gael? Ni ŵyr neb y ferch, ac nid yw'r baban ond baban. Y mae gan bob tŷ yn y wlad un neu ragor i'w dangos.

Amneidiodd ef, gan droi’r peth hwn a’r llall yn ei feddwl, ac fe ofynnodd ragor o gwestiynau. O’r diwedd cyfaddefodd: Bydd, mae’n debyg, yn ddigon da. Beth a fynnwch i mi ei wneud?

A oes gennych wylwyr yn y teyrnasoedd sy’n gorymdeithio gyda’ch un chwi?

Chwarddodd yn fyr. “Ysbiwyr? Pwy ni chawsai?”

“Yna fe glywch yn eithaf buan os bydd unrhyw arwydd o helynt o gyfeiriad Gorlan neu neb arall. Ac os medrwch drefnu rhyw gysylltiad cyflym a chyfrinachol â Ralf, pe bai raid — ?”

“Hawdd. Ymddiriedwch ynof fi. Unrhyw beth a allaf ei wneud, heb gyfrif rhyfel yn erbyn Gorlan...” Rhoes ei chwerthin dwfn drachefn. “Ehe, Myrddin, da yw eich gweld chwi. Pa hyd y gallwch aros?”

Af â’r bachgen tua’r gogledd yfory, ac, gyda’ch caniatâd, af heb hebryngwr. Dychwelaf cyn gynted ag y gwelaf fod popeth yn ddiogel. Ond ni ddeuaf yma drachefn. Gellid disgwyl i chwi dderbyn canwr crwydrol unwaith, ond nid yn wir ei annog.

Na, ar Dduw!

Gwêniais. “Os erys y tywydd hwn fel hyn, Hoel, a allai’r llong aros amdanaf am ychydig ddyddiau?”

Cyhyd ag y mynnoch. I ba le yr ydych yn bwriadu mynd?

Marseilles yn gyntaf, yna dros y tir i Rufain. Wedi hynny, tua’r dwyrain.

Edrychai efe yn syn. “Chwi? Wel, dyna ddechreuad! Bûm erioed yn meddwl amdanoch fel petaech mor sefydlog â’ch bryniau niwlog eich hunain. Beth a roes hynny yn eich pen?”

Ni wn i. O ble y daw syniadau? Rhaid imi fynd ar goll am ychydig flynyddoedd, hyd oni bydd ar y plentyn fy angen, ac ymddangosai mai hyn oedd y ffordd. Heblaw, yr oedd rhywbeth a glywais. Ni ddywedais wrtho mai’r gwynt yn unig a fu yn y tannau bwa. Yr oedd wedi dod i'm meddwl yn ddiweddar weld rhai o’r gwledydd y dysgais amdanynt pan oeddwn fachgen.

Buom yn ymddiddan eto am beth amser. Addawais anfon llythyrau'n ôl gyda newyddion o brifddinasoedd y dwyrain; ac, hyd y gallwn, rhoddais iddo gyfeiriadau galw y buasai ef yn anfon atynt ei newyddion ei hun a newyddion Ralf ynghylch Arthur.

Pallodd y tân, ac efe a lefodd yn floeddus am was. Wedi i’r gŵr ddyfod a myned —

“Bydd yn rhaid i chwi fynd cyn hir i ganu yn y neuadd,” meddai Hoel. “Felly, os yw popeth yn glir rhyngom, gadawn hi felly, onid e?” Plygai efe yn ôl yn ei gadair. Cododd un o’r milgwn ar ei draed a gwthio yn erbyn ei ben-glin, gan geisio cariad. Uwch ben y pen llyfn disgleiriai llygaid y Brenin gan ddifyrrwch. “Wel yn awr, y mae’n dal arnoch i roi imi’r newyddion o Brydain. A’r peth cyntaf a elli ei wneud yw adrodd wrthyf y stori fewnol am yr hyn a ddigwyddodd naw mis yn ôl.”

Os chwi, yn eich tro, a ddywedwch wrthyf beth yw’r hanes cyhoeddus.

Chwarddodd ef. “O, yr hen straeon cyffredin a ddilynant di mor agos â’th glogyn yn chwifio yn y gwynt. Hudoliaethau, dreigiau’n ehedeg, dynion yn cael eu cludo drwy’r awyr a thrwy furiau, yn anweledig. Synnaf, Myrddin, dy fod yn cymryd y drafferth i ddyfod ar long fel gŵr cyffredin, pan fo’th stumog yn dy wasanaethu mor wael. Tyrd, yn awr, y stori.”

Yr oedd hi’n hwyr iawn pan ddychwelais i’n llety. Yr oedd Ralf yn disgwyl, yn hanner cysgu yn y gadair wrth y tân yn fy ystafell. Neidiodd ar ei draed pan welodd fi, a chymerodd y delyn oddi wrthyf.

A yw popeth yn iawn?

Ie. Awn tua’r gogledd yn y bore. Na, diolch, dim gwin. Yfais gyda’r Brenin, a gwnaethant i mi yfed drachefn yn y neuadd.

Gad im gymryd eich clogyn. Yr ydych yn edrych yn flinedig. A fu raid i chwi ganu iddynt?

“Yn sicr.” Estynnais lond llaw o ddarnau arian ac aur, a phin gemog. “Peth dymunol yw meddwl, onid ê, y gall rhywun ennill ei fara mor urddasol? Oddi wrth y Brenin y daeth y gem, llwgrwobr i'm hatal rhag canu, neu oni bai am hynny fe'm câsant yno hyd yn awr. Dywedais wrthych mai gwlad ddiwylliedig oedd hon. Ie, gorchuddiwch y delyn fawr. Fe gymeraf y llall gyda mi yfory.” Yna, wrth iddo ufuddhau imi: “Beth am Franwen a'r baban?”

Aeth i’w gwely dair awr yn ôl. Y mae hi’n gorwedd gyda’r merched. Ymddengys eu bod yn dra bodlon cael baban i ofalu amdano. Gorffennodd ar nodyn o syndod a barodd i mi chwerthin.

A beidiodd efe â chrio?

Nid am awr nac am ddwy. Nid oeddynt hwy, ychwaith, fel pe baent yn malio dim am hynny.

Wel, diau y bydd ef yn dechrau eto gyda chaniad y ceiliog, pan gyfydwn hwy. Yn awr ewch i'ch gwely a chysgwch tra alloch. Cychwynnwn gyda'r goleuni cyntaf.




13


Y mae ffordd yn arwain bron yn union i’r gogledd allan o dref Caerrec, yr hen ffordd Rufeinig sy’n rhedeg yn syth fel tafliad gwaywffon dros y glaswelltir noeth, hallt. Filltir allan o’r dref, y tu hwnt i’r orsaf bost adfeiliedig, gellid gweld y goedwig o’ch blaen fel ton lanw araf yn nesáu i lyncu’r gwastadeddau halen. Yr oedd hon yn ehangder anferth o goetir, dwfn a gwyllt. Y ffordd a drywanai’n syth iddo, gan anelu at yr afon fawr a dorrai’r wlad o’r dwyrain i’r gorllewin. Pan ddaliai’r Rhufeiniaid Gâl, yr oedd caer ac anheddiad y tu draw i’r afon, a’r ffordd a godwyd i’w gwasanaethu; eithr yn awr yr afon a nodai derfyn teyrnas Hoel, a’r gaer oedd un o gadarnleoedd Gorlan. Ni redai awdurdod y naill frenin na’r llall ymhell i mewn i’r goedwig, a estynnai dros filltiroedd di-rif o fryniau, gan orchuddio canol garw penrhyn Llydaw. Pa draffig bynnag a fyddai, cedwid wrth y ffordd; ni wasanaethid y tir gwyllt ond gan lwybrau’r llosgwyr golosg a’r coedwyr a dynion a symudai’n ddirgel y tu allan i’r gyfraith. Yn yr amser yr wyf yn ysgrifennu amdano gelwid y lle yn Goedwig y Perygl, a’r gred oedd ei bod dan rwym hud ac yn llawn ysbrydion. Unwaith y gadewid y ffordd a mentro i’r llwybrau a droellai drwy’r coed cydbleth, gellid teithio am ddyddiau a phrin gweld yr haul.

Pan oedd fy nhad yn dal awdurdod yn Llydaw dan y Brenin Budec, yr oedd ei filwyr yn cadw trefn hyd yn oed yn y goedwig, cyn belled â’r afon lle’r oedd tir y Brenin Budec yn darfod ac eiddo’r Brenin Gorlan yn dechrau. Yr oeddynt wedi torri’r coed ymhell yn ôl ar y naill ochr a’r llall i’r ffordd, ac wedi agor peth ar y llwybrau eilradd, ond yr oedd hynny wedi ei esgeuluso, ac erbyn hyn yr oedd y coed ifainc a’r llwyni wedi gwasgu i mewn. Ers meityn yr oedd wyneb palmantog y ffordd wedi ei ddryllio gan y gaeaf, ac yma a thraw yr oedd yn briwio ymaith yn ddarnau o fwd caled fel haearn, a fyddai, mewn tywydd gwlyb, yn gors ddiwaelod.

Aethom ni ar ein hynt ar ddiwrnod llwyd ac oer, a rhyw flas ysgafn o halen ar y gwynt. Eithr er i’r gwynt chwythu’n llaith o gyfeiriad y môr, ni ddygai ef law yn ei ganlyn, ac yr oedd y daith yn ddigon teg. Safai’r coed anferth ar y naill law a’r llall fel colofnau o fetel, gan ddal pwysau awyr isel a llwyd uwch ein pennau.

Marchogem mewn distawrwydd, ac wedi rhyw ychydig filltiroedd gorfyddai tyfiant trwchus yr is-goedwig, yn ymagos mor dynn atom, inni, hyd yn oed ar y ffordd hon, farchogaeth un ar ôl y llall. Myfi oedd ar y blaen, a Branwen ar fy ôl, a Ralf yn y cefn yn arwain y mul-pac. Yr oeddwn wedi bod yn ymwybodol am yr awr gyntaf, neu ychydig rhagor, o densiwn Ralf, o’r modd y troai ei ben o’r naill ochr i’r llall wrth iddo wylio a gwrando; eithr ni welsom ac ni chlywsom ddim ond bywyd tawel gaeafol y goedwig; llwynog, pâr o iyrchod, ac unwaith gysgodffurf a allasai fod yn flaidd yn llithro ymaith ymhlith y coed. Dim arall; dim sŵn ceffylau, dim arwydd o ddynion.

Ni ddangosodd Branwen un awgrym o ofn. Pan edrychwn yn ôl, gwelwn hi bob amser yn ddigynnwrf, yn eistedd yn ddiymdrech ar gefn y ful gain ei charnau, â llonyddwch diysgog heb na mymryn o anesmwythyd ynddo.

Ychydig a ddywedais am Frânwen, oblegid rhaid im gyffesu mai ychydig iawn a gofiaf amdani. Wrth edrych yn ôl yn awr dros rychwant y blynyddoedd, ni welaf ond pen brown wedi ei blygu dros y baban a gludai, boch gron a llygaid gostyngedig, a llais swil. Merch dawel ydoedd, ac er ei bod yn siarad yn ddigon rhwydd â Ralf, anaml iawn y byddai’n troi gair ataf fi o’i gwirfodd ei hun, gan ei bod mewn arswyd bron o’m blaen, fel tywysog ac fel hudolwr fel ei gilydd. Nid ymddangosai fel pe bai ganddi’r lleiaf syniad am ddim perygl na pheryglon yn ein taith, ac ni chynhyrfai hi ychwaith—fel y byddai’r rhan fwyaf o ferched wedi eu cynhyrfu—gan gyffro teithio dramor i wlad newydd.

Nid o ymddiried ynof fi nac yn Ralf y deuai ei thawelwch annistrywiol; daethum i weled ei bod yn addfwyn ac ufudd hyd at bwynt gwiriondeb, a bod ei hymroddiad i’r baban mor lwyr nes peri iddi fod yn ddall i bob peth arall. O’r fath wraig ydoedd nad oes iddi fywyd ond wrth esgor a magu plant, ac oni bai am Arthur, yr wyf yn sicr y byddai wedi dioddef yn dost wrth golled ei phlentyn ei hun. Fel yr oedd hi, ymddangosai fel pe bai wedi anghofio hyn, ac yr oedd yn treulio’r oriau mewn rhyw fodlonrwydd breuddwydiol a oedd yn union yr hyn oedd ei angen ar Arthur i wneud anesmwythderau’r daith yn oddefadwy.

Tua chanol dydd yr oeddym yn ddwfn yn y goedwig. Cydblethai’r canghennau’n drwchus uwch ein pennau, ac yn yr haf buasent wedi cau allan yr awyr fel tarian dynn, ond uwchlaw brigau noeth y gaeaf gallem weled pwynt golau gwelw a chuddiedig lle’r oedd yr haul yn ymdrechu i dorri drwodd. Edrychwn am fan cysgodol lle y gallem adael y ffordd heb ddangos gormod o olion, ac yn fuan, yn union fel y deffroes y baban ac y dechreuodd griddfan, gwelais fwlch yn yr isdyfiant a throais fy march o’r neilltu.

Yr oedd llwybr yno, cul a throellog, eithr yng ngwynfyd tenau’r gaeaf yr oedd yn draedadwy. Arweiniai i mewn i’r goedwig am ryw gan cam neu fwy cyn ymrannu ohono, un llwybr yn mynd ymlaen yn ddyfnach ymhlith y coed, a’r llall—dim ond troedfa carw, mewn gwirionedd—yn troelli’n serth i fyny i grwydro godre craig-bigyn. Dilynasom y droedfa garw.

Hon a ymlwybrai’n ofalus drwy glogfeini wedi syrthio, wedi eu gorchuddio yma a thraw â thwf o redyn meirw rhydlyd, ac yna arweiniai i fyny o amgylch llecyn o goed pinwydd, ac a ddiflannai i laswellt cannaidd llannerch fechan uwchlaw’r graig. Yma, mewn pant, deuai’r haul â gwres gwan iawn. Disgynasom oddi ar ein meirch, a myfi a ledais glwt cyfrwy yn y man mwyaf cysgodol i’r ferch, tra’r oedd Ralf yn rhwymo’r ceffylau islaw’r pinwydd ac yn taflu porthiant iddynt o’r rhwydi gwair. Yna eisteddasom i fwyta.

Eisteddwn ar fin y pant, fy nghefn yn erbyn coeden, mewn man yr oeddwn yn gallu gweld y prif lwybr yn rhedeg islaw’r graig. Arhosai Ralf gyda Branwen. Buasai’n amser maith er pan dorasem ein pryd bore, ac yr oedd newyn arnom oll. Yr oedd y baban, yn wir, wedi dechrau bloeddio’n iach wrth i’r mul grafangu i fyny’r llwybr serth. Yn awr cafodd ei waeddi eu mygu yn erbyn bron y ferch, a syrthiodd yn ddistaw, gan sugno’n ddiwyd.

Yr oedd y goedwig yn dawel iawn. Gorweddai’r rhan fwyaf o’r creaduriaid gwylltion yn llonydd ganol dydd. Yr unig beth a symudai oedd brân gigfran, a ddisgynnodd gan guro’i hadenydd yn drwm i lawr ar binwydden uwch ein pennau, ac a ddechreuodd garnu. Gorffennodd y ceffylau eu porthiant ac yna pentyrrai cysgadrwydd arnynt, eu cluniau’n llac, eu pennau’n isel. Yr oedd y baban yn dal i sugno, ond yn arafach, gan huno’n raddol i gwsg llaethog. Pwysais yn ôl yn erbyn boncyff y goeden. Gallwn glywed Branwen yn grwgnach wrth Ralf. Dywedodd ef rywbeth, a chlywais hithau’n chwerthin; yna, trwy siffrwd y ddau lais ieuanc, deuthum ar draws sain arall, bell. Ceffylau, ar drot.

Ar fy ngair tawodd y bachgen a’r ferch yn ddisymwth. Yr oedd Ralf ar ei draed cyn pen dim, ac ar ei liniau wrth fy ymyl i wylio’r llwybr islaw. Arwyddais ar Franwen i aros lle’r oedd. Nid oedd raid i mi boeni; yr oedd hi wedi troi golwg ryfeddus atom, yna fe lithrodd yr hican ar y baban, a daliodd ef wrth ei hysgwydd, gan ei batio, a’i holl sylw unwaith eto arno ef. Yr oedd Ralf a minnau ar ein gliniau ar ymyl y llannerch, yn gwylio’r llwybr islaw.

Nid anifeiliaid y coed-ddynion mohonynt, y meirch hynny — yr oedd dau ohonynt, yn ôl y sŵn — na’r rhes araf a berthynai i’r llosgwyr golosg. Marchau’n trotio, yng Nghoedwig y Perygl, ni olygai ond un peth, helynt. A theithwyr a gludai, fel yr oeddym ninnau, aur er cynhaliaeth y baban, oedd ysglyfaeth i unrhyw alltudion a dynion anfoddog. Wedi ein llesteirio fel yr oeddym gan Branwen ac Arthur, yr oedd ymladd a ffoi fel ei gilydd yn amhosibl. Ac nid hawdd oedd, gyda’r baban, gadw’n ddistaw a gadael i berygl fynd heibio mor agos. Yr oeddwn wedi ei gwneud yn eglur i Ralf mai beth bynnag a ddigwyddai, yr oedd i aros gyda’r ferch ac, ar yr arwydd lleiaf o berygl, ei adael hi i minnau ddyfeisio rhyw ffordd i dynnu’r perygl ymaith. Yr oedd Ralf wedi gwrthwynebu, bron gwrthryfela, ac yna o’r diwedd weld doethineb hynny a thyngu ufuddhau.

Felly yn awr, pan sibrydais, “Dim ond dau, fe dybiaf. Oni ddônt i fyny’r ffordd hon, ni chânt olwg arnom. Dos at y meirch. Ac er mwyn Duw, dywed wrth y ferch am gadw’r baban yn ddistaw,” ni wnaeth efe ond amneidio, gan ymdoddi’n ôl oddi wrth fy ystlys. Plygodd i lawr i sibryd wrth Franwen, a gwelais innau hithau’n amneidio’n dawel, gan symud y plentyn at ei bron arall. Llithrodd Ralf fel cysgod ymhlith y pinwydd lle safai’r meirch. Arhoswn, gan wylio’r llwybr.

Yr oedd y marchogion yn nesáu. Nid oedd sŵn arall i’w glywed ond y frân, o hyd yn crawcian yn uchel yn y binwydden. Yna y’u gwelais hwy. Dau geffyl, yn trotian un ar ôl y llall; creaduriaid tlawd, o frid trwm ac heb eu porthi ond yn wael, yn ôl eu golwg, yn ddiofal pa fodd y rhoddent eu traed, ac yn gorfod cael eu tynnu i fyny gan eu marchogion melltigedig wrth bob twll neu wreiddyn a groesai’r llwybr. Hawdd oedd tybied mai gwŷr alltud oeddynt. Yr oeddynt mor ddigwmpas â’u hanifeiliaid, ac yn edrych yn hanner gwyllt, a pheryglus. Yr oeddent wedi eu gwisgo yn yr hyn a ymddangosai yn hen wisgoedd milwrol, ac ar fraich un ohonynt yr oedd bathodyn budr, wedi ei rwygo ymaith yn hanner. Efe a ymddangosai yn eiddo i Orlan. Yr hwn oedd yn marchogaeth yn y cefn a farchogai’n ddiofal, yn llipa yn y cyfrwy fel pe bai’n hanner meddw, ond yr oedd y gŵr o’i flaen yn effro a miniog, fel y dysg gwŷr o’r fath fod; ei ben yn symud o naill du i’r llall fel pen ci ar drywydd. Daliai fwa yn barod yn ei law. Trwy ledr pydredig y wain wrth ei glun gwelais y gyllell hir, wedi ei llyfnhau hyd at bwynt lladd.

Yr oeddynt bron odid tanof. Yr oeddynt yn myned heibio. Ni buasai wedi dyfod un sŵn oddi wrth y baban, nac oddi wrth ein meirch ni, wedi eu cuddio ymysg y pinwydd. Y gigfran yn unig, yn mantoli’n uchel yn heulwen y dydd, a geryddai’n swnllyd.

Gwelais y cymrawd â’r bwa yn codi ei ben. Dywedodd rywbeth dros ei ysgwydd, mewn acen drwchus na allwn ei deall. Gwenodd yn lletchwith, gan ddangos rhes o ddannedd pydredig; yna cododd ei fwa, rhwymodd saeth wrtho, ac anfonodd hi’n suo i’r pinwydden. Trawodd hi. Neidiodd y frân i fyny oddi ar y gangen gan wichian, ac yna syrthiodd, wedi ei thrywanu drwyddi. Glaniodd o fewn dau gam i Franwen a’r plentyn, fflapio a wnâi am eiliad neu ddwy, ac yna gorweddodd yn llonydd.

Wrth imi neidio’n ôl a rhedeg tua’r pinwydd, clywais y ddau ŵr yn chwerthin. Yn awr deuai’r saethydd i nôl ei saeth. Eisoes gallwn ei glywed ef yn gorfodi ei fwystfil drwy’r isdyfiant. Codais y saeth, y frân a’r cwbl, a’i thaflu allan dros ymyl y pant. Glaniodd hi i lawr ymhlith y clogfeini. O’r llwybr ni allasai’r gŵr fod wedi gweld i ba le y syrthiodd yr aderyn; yr oedd siawns y credai ei bod wedi hedfan yno ar led adain, ac na farchogai ymhellach. Gwelais lygaid Branwen, wedi eu synnu ac yn llawn rhyfeddod, wrth imi redeg heibio iddi. Ond ni symudodd hithau, a’r baban oedd yn cysgu wrth ei bron. Rhoddais iddi arwydd a fwriadwyd i gyfleu tawelwch calon, cymeradwyaeth, a rhybudd oll ar unwaith, ac rhedais at fy meirch.

Yr oedd Ralf yn dal y bwystfilod yn llonydd, eu pennau ynghyd, gan orchuddio eu llygaid a’u ffroenau â’i glog. Oedais wrth ei ymyl, yn gwrando. Yr oedd yr alltudiaid yn nesáu. Ni buasent wedi gweld y frân; daethant ymlaen heb aros, gan anelu tua’r pinwydd.

Cipiais awenau fy march melyngoch oddi wrth Ralf, a throais hi er mwyn marchogaeth. Yr oedd y ceffyl yn troelli, gan sathru’r coesynnau sychion a dryllio brigau. Clywais y twrw sydyn a’r sathr fel yr oedd y lladron yn llusgo’u hanifeiliaid i sefyllfa. Dywedodd un ohonynt, “Gwrandewch!” yn Llydaweg, a dyna grafiad metel wrth i arfau ddyfod allan â sisial. Yr oeddwn eisoes yn y cyfrwy. Yr oedd fy nghleddyf fy hun allan. Tynnais ben y march melyngoch o gwmpas, ac yr oeddwn wedi agor fy ngenau i weiddi pan glywais floedd arall o’r llwybr, ac yna’r un llais yn gwaeddi, “Edrychwch! Edrychwch draw!” a chododd fy ngheffyl yn ôl yn llym ar ei garnau ôl wrth i rywbeth dorri allan o’r llwyni wrth fy ochr a mynd heibio mor agos nes y bu bron iddo gyffwrdd â’m coes.

Hyddes oedd hi, yn wyn yn erbyn coedwig y gaeaf. Hi a ruthrai drwy’r pinwydd fel ysbryd, a llamai ar hyd crib y pant lle’r oeddem ni wedi gorwedd, ac a safai am ennyd yn weladwy ar yr ymyl, yna diflannai i lawr y llethr serth, yn llawn clogfeini, yn syth i lwybr y ddau alltud.

Clywais waeddiadau buddugoliaeth oddi isod, clec chwip, a’r dyrnod sydyn hwnnw a’r ffwdan carnau wrth i’r dynion dynnu eu ceffylau’n ôl i’r llwybr a’u fflangellu i garlamu. Yr oeddynt yn rhoi galwadau helfa. Neidiais o’r cyfrwy, taflais awenau’r ceffyl melyn-goch at Ralf, a rhedais yn ôl i’m man uwchlaw’r graig. Cyrhaeddais ef mewn pryd i weld y ddau ohonynt yn mynd yn ôl ar eu llawn frys y ffordd y daethent. O’u blaen hwy, i’w gweld yn aneglur am ennyd, fel rhwyf o niwl drwy’r coed noeth, yr oedd yr hyddes wen yn ffoi. Yna yr oedd y chwerthin, y bloeddiau hela, taran ceffylau dan orthrwm, yn atseinio wrth blymio’n ôl drwy’r goedwig, ac yna darfyddent.




14


Yr afon a nodai derfyn teyrnas Hoel a lifai’n union drwy galon y goedwig. Mewn mannau torrai geunant dwfn rhwng glannau coediog yn crogi uwchben, ac ym mhobman yng nghanolbarth y goedwig yr oedd y tir wedi ei fritho gan ddyffrynnoedd bychain gwylltion lle’r ymdroellai neu’r disgynnai’r nentydd llednant i’r brif afon. Ond yr oedd man, bron yng nghanol y goedwig, lle’r oedd dyffryn yr afon yn lletach ac yn dynerach, gan ffurfio pant gwyrdd lle’r oedd dynion wedi aredig y meysydd, ac ymhen blynyddoedd wedi torri’r goedwig yn ôl er mwyn gwneud tir pori o amgylch y fangre fechan a elwid Coll, yr hyn a olygai yn Llydaweg y Lle Cuddiedig. Yma buasai, yn yr oesau a fu, wersyll tramwy Rhufeinig ar y ffordd o Gerrig i Lanasgol. Y cwbl a oedd yn aros o hwnnw bellach oedd yr amlinell bedryalog lle’r oedd y ffos wreiddiol wedi ei thorri wrth ymyl y llednant. Yma yr oedd y pentref. Ar ddwy ystlys iddo gwnaethai’r nant amddiffynfa naturiol, neu ffos; ac am y gweddill, yr oedd y ffos Rufeinig wedi ei chlirio a’i lledu, a’i llenwi â dŵr. O fewn hon yr oedd cloddiau serth amddiffynnol, â phalisadau’n eu coroni. Pont gerrig ydoedd yn oes y Rhufeiniaid; safai’r pyst o hyd, ac yr oedd planciau yn awr wedi eu gosod drostynt. Er fod y pentref yn gorwedd yn agos i derfyn Gorlan, ni ellid ei gyrraedd oddi yno ond drwy’r culfor cul a dorrasid gan yr afon, ac yno yr oedd y ffordd wedi adfeilio bron yn ôl i’r llwybr creigiog gwreiddiol a ddefnyddiasai bleiddiaid a dynion gwyllt cyn i’r Rhufeiniaid erioed ddyfod. Da y’i henwyd Coll.

Safai tafarn Brand ychydig o fewn i’r porth. Nid oedd prif stryd y pentref ond rhyw lôn fudr, wedi ei lloriau’n anwastad â cherrig crynion. Saifai’r dafarn ryw ychydig yn ôl oddi wrthi, ar y ddeheulaw. Adeilad isel ydoedd, wedi ei godi’n fras o gerrig, a’r morter wedi ei daenu’n ddiofal i’r bylchau. Nid oedd yr adeiladau bychain o amgylch y buarth ond rhyw gytiau plethwaith, wedi eu taenu â llaid. Yr oedd y to newydd ei doi â gwellt, â gwaith cyrs da a thynn yn cael ei ddal i lawr gan rwyd o raff, wedi ei phwyso â meini trymion. Yr oedd y drws yn agored, fel y dylai drws tafarn fod, â llen drom o grwyn wedi ei chrogi ar draws yr agoriad i gadw’r tywydd allan. Trwy dwll y simnai ar un pen yr esgynnai colofn drwsgl o fwg, yn arogli o fawn.

Cyrhaeddasom gyda’r hwyr pan oedd y pyrth yn cau. Ym mhobman, yn gymysg ag ysmyg y mawn, deuai arogleuon swper yn coginio. Ychydig o bobl oedd i’w gweled; galwyd y plant i mewn ers talm maith, ac yr oedd y gwŷr gartref wrth eu swper. Dim ond ambell gi a’i wedd yn llwgu a ymlusgai yma a thraw; hen wraig a frysiai heibio â siôl wedi ei dal dros ei hwyneb ac iâr yn sgrechian dan ei braich arall; dyn a arweiniai iau o ychen blinedig ar hyd y stryd. Gallwn glywed tincian einion gof heb fod nepell, ac arogli mwg llym carnau wedi eu llosgi.

Edrychai Ralf ar y dafarn yn amheus. “Yr oedd yn edrych yn well ym mis Hydref, ar ddiwrnod heulog. Nid rhyw lawer o le ydyw, nac ydyw?”

Goreu oll, meddwn i. Ni ddaw neb i chwilio mewn lle fel hwn am fab Brenin Prydain. Ewch i mewn yn awr a chwaraewch eich rhan, tra y daliaf fi’r meirch.

Gwthiodd y llen o’r neilltu ac aeth i mewn. Cynorthwyais Franwen i ddisgyn oddi ar ei march, a’i gosod ar un o’r meinciau wrth ymyl y drws. Deffrôdd y baban, a dechreuodd gwyno’n dawel, eithr bron ar unwaith y daeth Ralf allan drachefn, a dyn mawr, cryf ei gorff, a bachgen ar ei ôl. Rhaid mai Brand ei hun ydoedd; buasai yn ŵr rhyfel gynt ac eto yr oedd yn dwyn ei hun fel un, a gwelais wythïen grychlyd hen glwyf ar draws cefn un llaw.

Fe arafodd, yn ansicr pa fodd i'm cyfarch. Dywedais innau'n frysiog: Byddwch chwi, bid siŵr, yn dafarnwr? Emrys y canwr ydwyf fi, yr hwn oedd i ddwyn nith eich gwraig gyda ni, ynghyd â'r baban. Yr ydych yn ein disgwyl, mi gredaf?

Cliriodd ei wddf. “Yn wir, yn wir. Y mae croeso cynnes iawn i chwi. Y mae fy ngwraig wedi bod yn chwilio amdanoch yr wythnos hon a aeth heibio.” Gwelodd y bachgen yn syllu, ac ychwanegodd yn llym: “Am beth yr ydych yn disgwyl? Ewch â’r ceffylau o amgylch i’r cefn.”

Neidiodd y bachgen ymaith i ufuddhau. A Brand, gan blygu ei ben wrthyf ac amlygu drws y dafarn ag ystum a oedd hanner gwahoddiad, hanner saliwt, a ddywedodd: Dewch i mewn, dewch i mewn. Y mae swper ar y tân. Yna, yn betrus: Cwmni garw iawn a gawn yma, ond efallai —

Yr wyf yn gyfarwydd â chwmni garw, meddwn yn dawel, ac aethum o’i flaen ef drwy’r drws.

Nid oedd hwn yn adeg o’r flwyddyn i lawer o fynd a dod ar y ffyrdd, ac felly nid oedd y lle yn orlawn. Yr oedd rhyw hanner dwsin o ddynion yno, i’w gweld yn aneglur mewn ystafell nas goleuid ond gan un gannwyll wêr a’r goleuni o’r tân mawn. Distawodd y siarad wrth inni fyned i mewn, a gwelais y golygon a fwriid ar y delyn a gludwn, a’r sibrwd a redai o gwmpas. Ni roes neb gymaint ag edrych ar y ferch a gludai’r baban. Dywedodd Brand, ychydig yn rhy frysiog; “Ymlaen trwodd acw. Y drws pellaf hwnnw, tu ôl i’r tân.” Yna caeodd y drws ar ein holau, ac yno yn yr ystafell gefn safai Moravik, ei dyrnau ar ei chluniau, yn aros i’n cyfarch.

Fel pawb arall na welir mohonyn nhw ers dyddiau plentyndod, yr oedd hi wedi crebachu. Pan welais hi ddiwethaf, bachgen deuddeng mlwydd oed oeddwn i, ac yn dal i’m hoed. Hyd yn oed bryd hynny yr oedd hi’n ymddangos lawer mwy na minnau, creadur o gorff mawr a llais awdurdodol, wedi ei hamgylchynu gan yr awyrgylch hwnnw o awdurdod a phenderfyniadau anffaeledig a adewid ar ôl o’r feithrinfa. Yn awr ni ddeuai hi’n uwch na’m hasgwrn coler, ond yr oedd y corff mawr a’r llais yn aros ganddi o hyd, ac — fel yr oeddwn i i gael gwybod — yr awdurdod hefyd. Er i mi droi allan yn fab ffafredig i Uchel Frenin holl Frydain, eto i gyd, yn amlwg iawn, myfi o hyd oedd y bachgen bach penrhydd o’i meithrinfa gyntaf.

Nodweddiadol oedd ei geiriau cyntaf. “A dyma hi’n amser braf o’r nos i gyrraedd, a’r pyrth bron wedi cau! Gallasit fod allan yn y goedwig honno drwy’r nos, ac ychydig o ddim a fyddai ohonot erbyn y bore, rhwng y bleiddiaid, a phethau gwaeth fyth sy’n byw draw yno. A lleithder hefyd, fe dybiwn i — saint melys a sêr y nefoedd a’n cadwo, edrych ar dy glogyn! Tyn ef i ffwrdd y funud hon, a thyrd at y tân. Y mae swper da’n coginio, yn arbennig i ti. Mi gofiaf yr holl bethau a fynni, ac ni feddyliais byth y gwelwn di’n eistedd wrth fy mwrdd i eto, Ifanc Ferlín, nid ar ôl y noson honno pan losgodd y lle o’th amgylch, ac nid oedd dim i’w gael ohonot yn y bore ond ychydig esgyrn llosgedig yn dy ystafell.”

Yna’n sydyn hi a ddaeth ymlaen ar frys ac a’m cydiodd. Yr oedd dagrau ar ei hwyneb. “Och, Ferlín, fach Ferlín, ond da yw dy weld di eto.”

A thithau, Forafic. Fe’i cofleidiais. Tyngaf eich bod yn rhaid eich bod wedi mynd yn ieuengach o flwyddyn i flwyddyn er pan adawaist Faridunum. Ac yn awr yr ydych yn fy ngosod dan eich dyled drachefn, chwi a’ch gŵr da yma. Ni’s anghofiaf, ac ni wna’r Brenin yntau chwaith. Yn awr, hwn yw Ralf, fy nghydymaith, a hon — gan dynnu’r ferch ymlaen — yw Branwen, gyda’r plentyn.

Eho, y baban! Boed i’r Dduwies dda ein gwaredu ni oll! Wrth eich gweld chwi, Myrddin, yr oeddwn wedi ei anghofio ef yn lân! Tyrd yn nes at y tân, eneth, paid â sefyll draw acw yn y gwyntyll. Tyrd at y tân, a gad imi ei weld ef... Eho, yr oen bach, yr oen tlws...”

Cyffyrddodd Brand â’m braich, gan wenu’n lydan. Ac yn awr, wedi iddi ei weld ef, fe anghofia bopeth arall, fy arglwydd. Yn ffodus, fe gafodd y swper yn barod i chwi cyn iddi ddal golwg ar y baban. Eisteddwch yma. Mi’ch gwasanaethaf fy hun.

Yr oedd Morafig wedi gwneud stiw dafad toreithiog, boddlawn ac yn boeth iawn. Cystal hyd yn oed ag unrhyw beth a geiwn ni yng Nghymru yw cig dafad y gwastadeddau hallt ym Mrythonia. Yr oedd twmplenni gyda’r stiw, a bara newydd da, yn boeth o’r ffwrn.

Daeth Brand â jwg o win coch, llawer iawn gwell na dim a allwn ni ei wneud gartref. Yr oedd ef yn gweini arnom tra’r oedd Morafig yn ymgadw’n brysur gyda Branwen a’r baban, yr oedd ei gwynfan bellach wedi torri’n wylofain egniol, ac ni thawelid ef ond gan fron Branwen. Yr oedd y tân yn fflamio ac yn clecian, yr ystafell yn gynnes ac yn drewi o fwyd da a gwin, a golau’r tân yn olrhain siâp boch y ferch, a phen y baban.

Deuthum yn ymwybodol fod rhywun yn fy ngwylio, a throais fy mhen i weld llygaid Ralf ar fy wyneb. Agorodd ef ei enau fel pe bai am lefaru, ond yn y fan honno gwnaeth rhyw dwrf o’r ystafell allanol beri i Brand osod y jwg gwin i lawr ar y bwrdd, ymddiheuro’n gyflym wrthyf fi, a brysio allan. Gadawodd ef y drws ychydig yn gilagored. Y tu hwnt iddo gallwn glywed lleisiau wedi eu codi mewn yr hyn a swniai fel darbwyllo neu ymrafael. Atebodd Brand, yn dawel, ond parhaodd y tŵrf.

Daeth ef yn ôl i mewn i’r ystafell, a golwg bryderus arno, a chaeodd y drws ar ei ôl. “Fy arglwydd, y mae rhai y tu allan a’ch gwelsant yn dyfod i mewn, ac a welsant fod gennych delyn gyda chwi. Yn awr, wel, nid yw ond peth naturiol, fy arglwydd, eu bod yn dymuno cân. Mi geisiais eu perswadio i beidio, a dywedais eich bod yn flinedig, ac wedi dyfod o bell ffordd, ond mynnasant er hynny. Dywedasant y talent am eich swper rhyngddynt, pe bai’r gân yn un dda.”

“Wel,” meddais i, “pam na adelech iddynt?”

Agorodd ei enau’n lled. “Ond—canu iddynt hwy? Chwi?”

Onid ydych yn clywed dim ym Mrythonia? meddwn wrtho. Yr wyf fi, yn wir, yn gantores. Ac ni byddai hynny y tro cyntaf imi ennill fy nhâl.

O’i lle gerllaw Branwen wrth y tân, cododd Morafic ei golygon yn ebrwydd. “Wele ddechreuad newydd! Am ddiodau a’r cyfryw y gwyddwn, wedi eu dysgu gan yr hen feudwy hwnnw uwchlaw’r felin, ac yn wir hud a lledrith hyd yn oed—” gan wneud arwydd y groes arni ei hun. “Ond cerddoriaeth? Pwy a’th dysgodd?”

Y nodau a ddysgodd y Frenhines Olwen i mi, meddwn innau, gan ychwanegu wrth Brand, Gwraig fy nhaid oedd honno, merch o Gymru, yn canu fel ehedydd. Ac wedyn, pan oeddwn yma ym Mrythonia gyda Ambrosius, myfi a ddysgais gan feistr. Dichon ichwi ei glywed ef, efallai? Hen ganwr dall oedd efe, a fuasai’n teithio ac yn gwneud cerdd ym mhob gwlad yn y byd.

Amneidiodd Brand fel pe bai’n adnabod y gŵr y soniais amdano, ond edrychodd Morafic arnaf yn amheus, gan dwtian a siglo ei phen. Tybiaf nad oes neb a fagai fachgen o’i fabandod, ac nas gwelai ef wedyn ers ei ddeuddegfed flwyddyn, byth yn meddwl y gallai fod yn feistr ar ddim. Gwenais arnynt. “Pam na b’ai? Chwaraeais gerbron y Brenin Hywel, draw acw yng Ngherrec. Nid ei fod ef yn rhyw farnwr o lawer, ond clywodd Ralf fi hefyd. Gofynnwch iddo, os tybiwch na allaf ennill fy swper.”

meddai Brand yn amheus; Ond ni fynnwch ganu i'r cyfryw rai â hwy, fy arglwydd?

Pam lai? Y mae minstrel crwydrol yn canu lle y câr ei gyflogi i ganu. A dyna beth ydwyf fi, tra fyddwyf yn Lloegr Leiaf. Codais ar fy nhraed. Ralf, dos â’r delyn ataf. Gorffen y gwin dy hun, ac yna dos i’th wely. Paid ag aros amdanaf.

Euthum allan i ystafell gyhoeddus y dafarn. Yr oedd hon erbyn hyn wedi llenwi; tua ugain o wŷr oedd yno, yn wasgedig yng nghynhesrwydd myglyd yr ystafell. Pan euthum i mewn, codai gwaeddion o “Y canwr, y canwr!” a “Chwedl, chwedl!”

“Gwnewch le i mi, gan hynny, bobl dda,” meddwn innau. Gadawyd stôl i mi yn wag gerllaw’r tân, a thywalltodd rhywun gwpan o win i mi. Eisteddais innau i lawr a dechreuais gyweirio’r delyn. Distawasant oll, gan edrych arnaf.

Pobl syml oeddynt hwy, a phobl o’r fath a hoffai chwedlau rhyfeddodau. Pan ofynnais iddynt beth a fynnent ganddaf, hwy a ofynnasant am hwn o chwedl a’r llall, am dduwiau a brwydrau a hudoliaethau; felly yn y diwedd — a’m meddwl, fe dybiaf, ar y plentyn yn cysgu yn yr ystafell nesaf — rhoddais iddynt hanes Breuddwyd Macsen.

Cymaint o chwedl hud yw hon ag unrhyw un o’r lleill, er mai Magnus Maximus, cadlywydd Rhufain, yw ei harwr, ac yntau’n ddigon gwirioneddol. Y Celtiaid a’i gelwant Macsen Wledig, a chwedl Breuddwyd Macsen a anwyd yng nghymoedd canu Dyfed a Phowys, lle y mae pob gŵr yn hawlio Tywysog Macsen yn eiddo iddo’i hun, a’r straeon wedi mynd o enau i enau nes, pe bai Maximus ei hun yn ymddangos i ddywedyd y gwir amdanynt, na chredai neb ef.

Hanes hir yw’r Freuddwyd, ac y mae gan bob canwr ei fersiwn ei hun ohoni. Hwn yw’r un a genais y noson honno:

Aeth Macsen, Ymerawdwr Rhufain, i hela; a phan oedd efe wedi blino yng ngwres y dydd, gorweddai i gysgu ar lannau’r afon fawr sydd yn llifo tua Rhufain, a breuddwydiai freuddwyd.

Breuddwydiodd efe ei fod yn teithio ar hyd yr afon tua’i tharddell, ac yn dyfod at y mynydd uchaf yn y byd; ac oddi yno efe a ddilynai afon arall deg ei llif drwy’r caeau bras a’r coetiroedd llydain nes cyrraedd ceg yr afon, ac yno wrth ei cheg yr oedd dinas o dyredau a chestyll wedi ei gorlwytho o amgylch porthladd teg. Ac yn y porthladd hwnnw yr oedd llong o aur ac arian heb un dyn ar ei bwrdd, eithr â’i holl hwyliau wedi eu gosod ac yn crynu wrth y gwynt o’r dwyrain. Croesodd bont-fwrdd wedi ei gwneud o asgwrn gwyn morfil, a’r llong a hwyliodd.

Ac yn fuan, wedi machlud haul a machlud haul, efe a ddaeth i’r ynys decaf yn holl fyd; ac, wedi gadael y llong, efe a dramwyodd yr ynys o fôr i fôr. Ac yno ar y traeth gorllewinol efe a welodd ynys yn agos draw tros gulfor cul. Ac ar y lan nesaf, lle’r oedd efe yn sefyll, yr oedd castell teg, a’i borth yn agored.

Yna Macsen a aeth i mewn i’r castell, ac efe a gafodd ei hun mewn neuadd fawr, a cholofnau aur ynddi, a’r muriau’n ddisglair gan aur ac arian a meini gwerthfawr. Yn y neuadd honno yr oedd dau lanc yn eistedd yn chwarae gwyddbwyll ar fwrdd arian; ac yn agos atynt hen ŵr mewn cadair ifori yn cerfio gwŷr gwyddbwyll iddynt o grisial. Eithr nid oedd gan Facsen lygaid i’r holl odidogrwydd hwn. Harddach nag arian nac ifori na meini gwerthfawr oedd morwyn, a oedd yn eistedd yn llonydd megis brenhines yn ei chadair aur. Y foment y gwelodd yr Ymerawdwr hi, efe a’i carodd; ac, wedi ei chodi hi i fyny, efe a’i cofleidiodd ac a erfyniodd arni fod yn wraig iddo. Eithr yn union foment y cofleidio efe a ddeffrôdd, ac a gafodd ei hun yn y dyffryn y tu allan i Rufain, a’i gymdeithion yn ei wylio.

Yna Macsen a neidiodd ar ei draed ac a adroddodd ei freuddwyd; a chenhadau a anfonid ar hyd a lled y byd, i geisio’r wlad a dramwyasai efe, a’r castell lle trigai’r forwyn deg. Ac wedi llawer mis, ac ugain taith gelwyddog, un gŵr a’u cafodd hwy, ac a ddaeth adref i hysbysu ei arglwydd.

Yr ynys, harddaf yn yr holl fyd, oedd Prydain, a’r castell gerllaw’r môr gorllewinol oedd Caer Seint, wrth Segontiwm, a’r ynys dros y culfor disglair oedd Môn, ynys y derwyddon. Felly y teithiodd Macsen i Brydain, ac a gafodd bopeth yn union fel y’i breuddwydiasai, ac a erfyniodd am law’r forwyn gan ei thad a’i brodyr, ac a’i gwnaeth yn Ymerodres iddo.

Ei henw hi oedd Elen, a hi a esgorodd i Facsen ddau fab ac un ferch, ac er ei hanrhydedd hi efe a gododd dair caer, yn Segontiwm, Caerllion a Maridunum, yr hon a elwid Caerfyrddin er anrhydedd i dduw y mannau uchel.

Yna, am i Facsen a arhosai ym Mhrydain ac a anghofiasai Rufain, hwy a wnaethant ymerawdwr newydd yn Rhufain, yr hwn a osododd ei faner ar y muriau ac a heriodd Facsen. Felly Facsen a gododd lu o'r Brytaniaid, ac, ag Elen a'i dau frawd wrth ei ochr, a gychwynnodd tua Rhufain; ac efe a orchfygodd Rufain. Wedi hynny efe a arhosai yn Rhufain, ac ni welodd Prydain ef mwyach, eithr dau frawd Elen a ddygasant luoedd y Brytaniaid yn ôl i'w cartrefi, ac hyd y dydd hwn y mae had Facsen Wledig yn teyrnasu ym Mhrydain.

Pan oeddwn wedi darfod, a’r nodyn olaf wedi suo ymaith i ddim yn llonyddwch myglyd yr ystafell, cododd rhuad o gymeradwyaeth, cwppanau’n taro ar y byrddau, a lleisiau garw yn galw am ragor o gerddoriaeth, a rhagor o win. Pwysid cwppaned arall arnaf, ac wrth imi yfed a gorffwys cyn canu drachefn, troai’r dynion yn ôl at ymddiddan rhyngddynt eu hunain, ond yn dawel, rhag iddynt aflonyddu ar feddyliau’r canwr.

Da oedd na allent ddyfalu pwy oeddynt; yr oeddwn yn meddwl beth a wnaethent pe gwyddent fod epil olaf a diweddaraf Macsimws yn gorwedd ynghwsg yr ochr draw i’r mur. Canys yr oedd y rhan hon o’r chwedl, o leiaf, yn wir, sef bod teulu fy nhad yn disgyn yn uniongyrchol o briodas Macsimws â’r dywysoges Gymreig Elen. Gweddill y chwedl, megis pob chwedl o’r fath, a oedd ryw fath ar ystumiad breuddwydiol ar y gwirionedd; fel pe bai artist, wrth ail-gydosod mosaig drylliedig o ychydig ddarnau treuliedig ac afreolaidd, yn ailadeiladu’r llun yn ei liwiau newydd ei hun, yn loyw ac yn ddisgleiriog, a yma ac acw y darnau o’r hen lun gwir yn dangos yn eglur.

Y ffeithiau oedd hyn. Maximus, Sbaenwr wrth eni, a fuasai’n arwain y byddinoedd ym Mhrydain dan ei gadfridog Theodosius mewn amser pan oedd y Sacsoniaid a’r Pictiaid yn yspeilio’r arfordiroedd yn ddi-baid, ac yr oedd talaith Rufeinig Prydain fel pe bai ar chwalu tua’i chwymp. Rhyngddynt hwy adferent Fur Hadrian, ac a’i dalient; a Maximus ei hun a ailgododd ac a osododd warchodlu yn y gaer fawr yn Segontium yng Nghymru, ac a’i gwnaeth yn bencadlys iddo. Dyma’r lle a elwir Caer Seint gan y Brythoniaid; hon yw “y castell teg” o’r Freuddwyd, ac yma y mae’n rhaid mai yma y cyfarfu Maximus â’i Elen Gymreig, ac y’i priododd hi.

Yna yn y flwyddyn honno a elwid gan Ector yn Flwyddyn y Llifogydd, Maximus oedd—er i’w elynion wadu’r clod iddo—yr hwn a yrrai’r Sacsoniaid yn ôl ar ôl misoedd o ymladd chwerw, ac a sefydlai daleithiau Ystrad Clud a Manaw Gododdin, yn daleithiau clustog, dan gysgod y rhai y gallai pobl Prydain—ei bobl ef—fyw mewn heddwch. Eisoes yn “Dywysog Macsen” i bobl Cymru, cyhoeddid ef yn Ymerawdwr gan ei filwyr, ac felly y gallasai fod wedi aros, oni bai am y digwyddiadau hynny sy’n hysbys i bawb, y rhai a’i dug dros y môr i ddial llofruddiaeth ei hen gadfridog, ac wedi hynny i orymdeithio ar Rufain ei hun.

Ni ddychwelodd byth; yma eto y mae’r Freuddwyd yn wir; eithr nid am iddo orchfygu Rhufain ac aros i’w llywodraethu. Gorchfygid ef yno, ac yn ddiweddarach dienyddid ef; ac er i rai o luoedd y Brython a aethasent gydag ef ddychwelyd adref ac ymrwymo i’w weddw a’i feibion, yr oedd y tangnefedd byr wedi darfod. A Maximus yn farw, daeth y Llif drachefn, a’r tro hwn nid oedd cleddyf i’w atal.

Nid rhyfedd, yn y blynyddoedd tywyll a ddilynai, y dylai’r darn byr hwnnw o heddwch buddugoliaethus Macsen ymddangos i ddynion fel oes goll mor euraid ag unrhyw un a genid gan y beirdd. Nid rhyfedd i chwedl “Macsen yr Amddiffynnydd” dyfu a thyfu nes yr amgylchynnai ei allu y ddaear, ac yn eu hamseroedd tywyll y llefarai dynion amdano fel am waredwr a anfonasid gan Dduw...

Dychwelai fy meddyliau at y baban a gysgai yn y gwellt. Codais y delyn drachefn, a phan ddistawsasant er fy mwyn, canais iddynt gân arall:


Ganwyd bachgen,
Brenin gaeaf.
Cyn y mis du
Ganwyd ef,
A ffoesai yn y mis tywyll
I geisio noddfa
Gyda’r tlodion.
Fe ddaw ef
Gyda’r gwanwyn
Yn y mis gwyrdd
A’r mis euraid
A disglair
Bydd y llosgfa
O'i seren.


“A phaham a enillasoch eich swper?” gofynnodd Morafic.

Digon i’w yfed, a thair ceiniog gopr. Gosodais hwy ar y bwrdd, a rhoddais y cwd lledr oedd yn dal aur y Brenin wrth eu hymyl. Dyna am eich gofal o’r plentyn. Mi anfonaf fwy pan fo angen. Ni edifarhewch am hyn, chwi a Brand. Magasoch frenhinoedd o’r fron o’r blaen, Moravik, ond ni fu erioed frenin o’r fath ag y bydd hwn.

“Beth a wnaf fi â brenhinoedd? Nid yw hwnnw ond plentyn tlws, na ddylasid byth ei osod ar y fath daith yn y fath dywydd. Dylasai fod gartref yn ei feithrinfa ei hun, a chewch chwi ddywedyd hynny wrth eich Brenin Wthr oddi wrthyf fi! Aur, yn wir!” Ond yr oedd y cwd lledr wedi darfod i ryw gadarnle o’i sgert, a’r darnau arian gydag ef.

“A yw ef wedi dioddef dim niwed ar y daith?” gofynnais yn ebrwydd.

Dim un y gallaf fi ei weld. Dyna fachgen da, cryf, ac y mae mor debyg o lwyddo â’r un o’m plant innau. Yn ei wely y mae ef yn awr, a’r ddau beth ifanc hynny gydag ef, y plant tlodion, felly cadwch eich llais yn isel a gadewch iddynt gysgu.

Gorweddai Branwen a’r plentyn ar baled yng nghornel bellaf yr ystafell, ymhell oddi wrth y tân. Yr oedd eu gwely hwy dan rediad o risiau garw pren a arweiniai i fyny at lwyfan, megis rhyw lofft fechan o’r fath a ddefnyddir i wair yn stablau brenhinoedd. Yn wir yr oedd gwair wedi ei bentyrru yno, ac yr oedd ein hanifeiliaid ni wedi eu harwain i mewn o’r iard gefn, ac wedi hynny wedi eu rhwymo yn awr dan y llofft. Asyn, a dybiwn i mai eiddo Brand ei hun ydoedd, safai gerllaw iddynt yn y gwellt.

Brand a ddygodd eich rhai chwi i mewn, meddai Morafic. Nid oes fawr o le, ond ni feiddiai eu gadael hwy allan yn y beudy. Gallai rhywun adnabod y surgoch hwnnw o’ch eiddoch chwi, â’r talcen gwyn arno, mai eiddo’r Brenin Hoel ei hun ydyw, ac yna fe ofynnid cwestiynau na byddai’n rhy hawdd eu hateb. Fe’ch rhoddais chwi i fyny’r grisiau, a’r bachgen hefyd. Nid dyna, efallai, yr hyn y buoch yn gyfarwydd ag ef, ond y mae’n feddal, ac y mae’n lân.

Bydd yn iawn. Ond paid â'm hanfon i'm gwely eto, erfyniaf, Moravik. A gaf aros ar fy nhraed a siarad â thi?

Hm. Eich anfon i'r gwely, yn wir! Oes, yr oeddech chwi bob amser yn edrych yn addfwyn ac yn siarad yn feddal, a chwithau'n gwneud yn union fel y mynnasech ar hyd yr amser...

Eisteddodd hi i lawr ger y tân, gan led-fwrw ei sgertiau o'i hamgylch, ac amneidiodd tua stôl.

Wel, yn awr, eisteddwch, a gadewch imi edrych arnoch. Trugarog Dduw, ac wele newid! Pwy a fuasai erioed wedi meddwl, draw yn Maridunum, a phrin carpyn gweddus yn eiddoch, y troech allan yn fab i'r Uchel Frenin ei hun, ac yn feddyg ac yn gantor... ac ni ŵyr y saint melus ond beth arall hefyd!

“Dewin, yr ydych yn ei olygu?”

Wel, ni'm synnodd hynny fi erioed, o'r modd y clywais eich bod chwi wedi bod yn rhedeg ymaith at yr hen ŵr ym Mryn Myrddin.

Gwnaeth hi arwydd y groes dros ei hun, a chau a wnaeth ei llaw am swynogl wrth ei gwddf. Yr oeddwn wedi ei weld yn disgleirio yng ngolau'r tân; prin yr oedd yn arwydd Cristnogol. Felly yr oedd Morafic eto'n ei hamgáu ei hun â phob math o dalismanau a allai eu cael. Yn hyn yr oedd hi'n debyg i'r rhan fwyaf o'r bobl a fagwyd yn y Goedwig Beryglus, gyda'i chwedlau am hen ysbrydleoedd, a phethau a welid yn y cyfnos ac a glywid yn y gwynt.

Amneidiodd hi arnaf fi.

Ie, bachgen od oeddech chwi erioed, gyda'ch ffyrdd unig, a'r pethau a ddywedech. Gormod a wyddech bob amser, do. Tybiais mai trwy wrando wrth ddrysau yr oedd hynny, ond ymddengys fy mod yn y cam. Proffwyd y Brenin, meddant wrthyf, yw'r enw a roddir arnoch yn awr. A'r helyntion a glywais amdanynt, os yw hanner ohonynt i'w credu, ac yr wyf yn amau nad ydynt ddim... Wel yn awr, dywedwch wrthyf. Dywedwch bopeth wrthyf.

Yr oedd y tân wedi llosgi’n isel, bron yn lludw. Yr oedd distawrwydd yn awr o’r ystafell nesaf; yr yfawyr naill ai wedi mynd adref, neu wedi ymgartrefu i gysgu. Yr oedd Brand wedi dringo’r ysgol awr yn ôl, ac yn chwyrnu’n dawel wrth ochr Ralf. Yn y gongl wrth ymyl y bwystfilod hunllefus, yr oedd Branwen a’r plentyn yn cysgu, heb symud dim.

“A’r awr yma wele’r dechreuad newydd hwn,” meddai Morafic yn dawel. “Y baban hwn yma, yr ydych yn dweud wrthyf mai mab yr Uchel Frenin yw ef, Uthr ei hun, ac yntau heb ei gydnabod. Paham y mae’n rhaid i chwi gymryd arnoch eich hun i ofalu amdano? Buaswn wedi tybio fod eraill y gallai efe ofyn iddynt, ac a allai wneud hynny’n haws.”

Ni allaf ateb dros y Brenin Wthr, meddwn, ond amdanaf fy hun, gallech ddywedyd mai ymddiried a adawyd i mi gan fy nhad, a chan y duwiau, oedd y plentyn.

“Y duwiau?” gofynnai hithau’n llym. “Pa siarad yw hwn i ŵr da Cristnogol?”

Yr ydych yn anghofio, ni'm bedyddiwyd erioed.

“Na, ddim hyd yn hyn eto? Do, mi gofiaf na fynnai’r hen Frenin mo hynny o gwbl. Wel, nid dim o’m gofal i yw hynny bellach, ond eich un chwi eich hun. Ond y plentyn hwn yma, a fedyddiwyd ef?”

Na. Ni fu amser. Os mynni, bedyddier ef.

“ ‘Os mynnwch chwi’? Pa fodd yw hynny o ymadrodd? Pa ‘dduwiau’ oeddych yn sôn amdanynt yn awr fan hyn?”

Prin wybod. Hwy—efe—a’i dengys ei hun yn ei amser da ei hun. Yn y cyfamser bedyddiwch y bachgen, Morafik. Pan adawo Lydaw, rhaid yw ei fagu mewn aelwyd Gristnogol.

Yr oedd hi’n fodlon. Cyn gynted ag y bo modd. Fe’i gwelaf yn iawn gerbron yr annwyl Arglwydd a’i saint, ymddiriedwch ynof fi am hynny. Ac yr wyf wedi crogi swyn y berfain uwch ei grud, a sicrhau dywedyd y naw gweddi. Dywed y ferch mai Arthur yw ei enw. Pa fath enw yw hwnnw?

Artos, meddech chwi, a ddywedasech, meddwn wrthi. Enw yw hwn sy’n golygu Arth yn y Geltaeg. Ond na alwch ef wrth yr enw hwnnw yma. Rhoeswch iddo ryw enw arall y gallwch ei arfer, ac anghofiwch y llall.

“Emrys, ynteu? Ah, tybiais y gwnaethai hynny i chwi wenu. Bûm erioed yn gobeithio y byddai un dydd blentyn y gallwn ei alw ar eich ôl.”

“Nage, ar ôl fy nhad Ambrosius, fel y’m gelwid i.” Troais y enwau drosodd wrthyf fy hun, yn Lladin ac yna yn yr hen dafod Celtaidd. “Artorius Ambrosius, olaf y Rhufeiniaid... Artos Emrys, cyntaf y Brythoniaid...” Yna’n uchel wrth Forafic, gan wenu: “Ie, gelwch ef felly. Unwaith, gynt o bell, mi ragfynegais hynny, ddyfodiad yr Arth, brenin o’r enw Arthur, a wnâi wau ynghyd y gorffennol a’r dyfodol. Yr oeddwn wedi anghofio, hyd yn awr, ymhle y clywswn yr enw o’r blaen. Bedyddiwch ef felly.”

Bu hi’n dawel am ychydig funudau. Gwelais ei llygaid chwim yn chwilio fy wyneb.

“Yn eich ymddiried i, meddasech chwi. Brenin na bu ei fath o’r blaen. Fe fydd ef yn Frenin, gan hynny? A dyngwch chwi y bydd ef yn Frenin?”

Yna, yn ddisymwth: “Pam yr ydych yn edrych fel yna, Myrddin? Gwelais chwi’n edrych yr un modd ychydig yn ôl pan roddodd y ferch y plentyn wrth ei bron. Beth yw’r peth?”

Nis gwn i... meddwn yn araf, a’m llygaid ar loywaf olaf y tân lle’r oedd y boncyffion llosgedig yn geudwll o amgylch ogof goch. Morafic, mi wneuthum yr hyn a wneuthum am mai Duw — pa bynnag dduw ydyw — a’m gyrrodd i’w wneud. O’r tywyllwch y dywedodd wrthyf y byddai’r plentyn a genhedlodd Wthr ar Eigyrain y noson honno yn Dyndagel yn Frenin holl Brydain, yn fawr, yn gyrru’r Sacsoniaid oddi ar ein glannau ac yn gwau ein gwlad dlawd yn un gyfan gadarn. Ni wneuthum i ddim o’m hewyllys fy hun, ond er hyn yn unig, fel na suddai Prydain i’r tywyllwch. Daeth hyn ataf yn gyflawn, allan o’r distawrwydd a’r tân, ac fel sicrwydd. Yna am gyfnod ni welwn ddim ac ni chlywn ddim, ac yr oeddwn yn synnu a oeddwn, yn fy nghariad at fy nhad a gwlad fy nhad, wedi fy arwain ar gyfeiliorn, ac wedi gweld gweledigaeth lle nad oedd dim ond gobaith a dymuniad. Ond yn awr, wele, y mae yno, yn gorwedd, yn union fel y dywedodd y duw wrthyf. Edrychais arni. Nis gwn a allaf beri i chwi ddeall, Morafic. Gweledigaethau a phroffwydoliaethau, duwiau a sêr a lleisiau’n llefaru yn y nos... pethau a welir yn niwlog yn y fflamau ac yn y sêr, ond yn wirioneddol fel poen yn y gwaed, ac yn tyllu’r ymennydd fel iâ. Ond yn awr... Oedais drachefn. ...yn awr nid llais duw na gweledigaeth mohono mwyach, ond plentyn bychan dynol ag ysgyfaint cryfion, baban fel unrhyw faban arall, sy’n wylo, ac yn sugno llaeth, ac yn gwlychu ei ddillad rhwymo. Nid yw gweledigaethau dyn yn cymryd hyn i gyfrif.

Dynion sy’n cael gweledigaethau, meddai Morafig. Merched sy’n dwyn y plant i’w cyflawni hwy. Dyna’r gwahaniaeth. Ac ynglŷn â hwnnw draw, ychwanegodd hi, gan amneidio tua’r gongl, cawn weled yr hyn a welir. Os bydd byw ganddo — ac onid oes le iddo fyw, y mae’n ddigon cryf? — os bydd byw ganddo, y mae ganddo siawns dda i fod yn Frenin. Y cwbl a allwn ni ei wneud yn awr yw sicrhau y daw’n ŵr. Gwnaf innau fy rhan fel y gwnaethoch chwithau eich rhan. Y gweddill sydd yn llaw’r daionus Dduw.

Gwenais wrthi. Ymddangosai fod ei synnwyr cyffredin cadarn wedi codi baich trwm iawn oddi arnaf. “Yr ydych yn iawn. Ffŵl oeddwn i erioed am amau. Beth bynnag a ddêl, fe ddaw.”

Yna cysgwch ar hynny.

Ie. Af i i'r gwely yn awr. Y mae gennych ddyn da yno, Morafik. Y mae'n llawen gennyf o'r herwydd.

Rhyngom ni, fachgen, fe gadwn dy Frenin bychan yn ddiogel.

“Yr wyf yn sicr o hynny,” meddwn i; ac wedi inni ymddiddan ychydig yn hwy, dringais y grisiau i’r gwely.

Y noson honno breuddwydiais. Yr oeddwn yn sefyll mewn cae a adwaenwn ger tref Ceraint Hoel. Lle o sancteiddrwydd gynt ydoedd, lle unwaith y buasai duw yn rhodio ac y gwelswn ef. Yn fy mreuddwyd gwyddwn fy mod wedi dod yno yn y gobaith o’i weled drachefn.

Ond gwag oedd y nos. Y cwbl a symudai oedd y gwynt. Uchel uwchben yr ymgrymai'r nef, yn loyw gan sêr difater. Ar draws ei chromen ddu, yn feddal drwy lewyrch y sêr ffyrnicaf, gorweddai'r hir lwybr goleuni a elwant y Galaeth. Nid oedd un cwmwl. O'm hamgylch ymestynnai'r cae, yn union fel y'i cofiwn ef, wedi ei frathu gan y gwynt a'i hau gan halen y môr, â choed drain noethion yn crymu ar hyd y glannau, ac, yn unig yng nghanol y maes, un maen anferth. Cerddais tua'r maen. Yn y goleuni gwasgaredig a roddai'r sêr ni fwriwn gysgod, ac nid oedd cysgod wrth y maen ychwaith. Dim ond y gwynt llwyd yn pylu'r gwellt, ac y tu ôl i'r maen lithriad gwan y sêr, yr hwn nid symudiad oedd, ond anadlu'r nefoedd.

Eto yr oedd y nos yn wag. Saethai fy meddyliau i fyny i gragen y distawrwydd, ac fe ddisgynnent yn ôl yn lluddedig. Yr oeddwn yn ceisio, â phob gronyn o gelfyddyd a nerth yr oeddwn wedi ymladd a dioddef drostynt, adgofio'r duw yr oedd ei law wedi bod drosof y pryd hwnnw, ac yr oedd ei oleuni wedi fy arwain. Gweddïais yn uchel, ond ni chlywais sŵn. Gelwais ar fy hud, fy rhodd o lygaid a meddwl a elwid gan ddynion y Golwg, ond ni ddaeth dim. Gwag oedd y nos, ac yr oeddwn innau'n methu. Methai hyd yn oed fy ngolwg dynol, y nos a goleuni'r sêr yn toddi'n aneglurwch, megis rhywbeth a welid trwy ddŵr rhedegog...

Yr oedd yr wybren ei hun yn symud. Safai’r ddaear yn llonydd, ond yr oedd y nefoedd eu hunain yn symud. Ymdynnai’r Galaeth ynghyd ac ymgulhai’n golofn o oleuni, ac yna safai’n rhewedig yn llonydd fel nant yng ngafael y gaeaf. Colofn o rew — nage, llafn ydoedd, yn gorwedd ar draws yr wybren megis cleddyf brenin, a’r tlysau mawr yn fflamio yn y carn. Gwelais emrallt, topas, saffiriau, y rhai sydd yn nhafod cleddyfau yn golygu grym a llawenydd a chyfiawnder a marwolaeth lân.

Am amser maith y gorweddai’r cleddyf yno’n llonydd, megis arf newydd ei loywi, yn disgwyl am y llaw a’i cyfyd ac a’i chwifia. Yna, o hono’i hun, y symudodd. Nid fel y codir arf mewn brwydr, nac mewn seremoni, na mewn camp. Eithr fel y llithra llafn adref i’w amgaead y llithrodd ef, mor dyner, i lawr tua’r maen hir, gan ddisgyn iddo fel y llithra cleddyf i orffwys yn ei wain.

Yna nid oedd dim ond y maes gwag a’r gwynt yn chwibanu, a charreg lwyd yn sefyll.

Deffroais i dywyllwch ystafell y dafarn, ac i un seren, fechan a llachar, yn ymddangos trwy fwlch uwchben y trawstiau. Oddi tanof yr oedd yr anifeiliaid yn anadlu anadl beraidd, tra o’m hamgylch yr oedd chwyrnu a chynhyrfiadau’r cysgwyr ym mhob man. Yr oedd arogl cynnes ceffylau a mwg mawn a gwair a stiw cig dafad yn llenwi’r lle.

Gorweddwn yn llonydd, yn wastad ar fy nghefn, gan edrych ar y seren fechan. Prin yr ystyriwn y freuddwyd. Yn annelwig, cofiais y bu sôn am gleddyf, ac yn awr y freuddwyd hon... Ond gadewais iddi fynd heibio i mi. Fe ddeuai. Fe'm dangosid. Yr oedd Duw yn ôl gyda mi; ni fuasai amser wedi celwydda. Ac ymhen awr neu ddwy, bore fyddai hi.




LLYFR II — YR YMCHWILIAD



1


Yr oedd y duwiau, pob un ohonynt, yn sicr wedi hen arfer â chabledd. Cablëdd yw hyd yn oed amau eu hamcanion; a rhyfeddu, fel y gwneuthum i, pwy oeddynt hwy, neu a oeddynt hyd yn oed yn bod, cablëdd ynddo’i hun yw hynny. Yn awr gwyddwn fod fy nuw wedi dychwelyd ataf, fod ei fwriad ar waith; ac er nad oeddwn eto’n gweld dim yn eglur, gwyddwn y byddai ei law drosof pan ddeuai’r amser priodol, ac y’m tywysid, y’m gyrid, y’m dangosid — ni fynnai hynny ddim pa un o’r rheini a fyddai, nac ym mha wedd y deuai efe. Fe ddangosai hynny i mi hefyd. Eithr nid eto. Eiddof fi fy hun oedd y dydd hwn. Yr oedd breuddwydion y nos wedi darfod gyda’r sêr a’u lluniasai. Y bore hwn nid oedd y gwynt ond gwynt, a golau’r haul ond goleuni.

Ni chredaf imi hyd yn oed edrych yn ôl. Nid oedd arnaf ofn dros Ralf na’r plentyn. Peth anghyfforddus, efallai, yw meddu ar y Golwg; eithr y mae rhagwybodaeth trychineb yn rhyddhau’r sawl sydd ganddo ef oddi wrth fân bryderon pob dydd. Nid yw dyn a welodd ei henaint ei hun a’i ddiwedd chwerw yn ofni’r hyn a all ddod arno yn ddwy ar hugain oed. Nid oedd arnaf amheuon ynghylch fy niogelwch fy hun, na diogelwch y bachgen y gwelais ei gleddyf ef—ddwywaith bellach—wedi ei dynnu ac yn disgleirio. Felly yr oeddwn yn rhydd i arswyd dim gwaeth na’r fordaith nesaf, yr hon a’m dygai, mewn poen ond yn fyw, i borthladd Massilia ar y Môr Mewndirol, ac a’m glaniai yno ar ddiwrnod llachar o Chwefror, y cyfryw un ag y buasem ni ym Mhrydain yn ei alw’n haf.

Wedi cyrraedd yno, ni feddai hi ddim pwys pwy a’m gwelai ac a ddywedai iddo gyfarfod â mi. Pe sonnid ar led fod y Tywysog Myrddin wedi ei weled yn Ne Gâl, neu yn yr Eidal, yna efallai y byddai gelynion Wthyr yn fy ngwylio am dymor, gan obeithio cael rhyw arwydd i arwain at y tywysog coll. Yn y diwedd fe roent heibio iddi ac yn chwilio yn rhywle arall, ond erbyn hynny byddai’r trywydd wedi oeri. Yng Ngherrec byddai ymweliad y canwr anamlwg wedi ei anghofio, a Ralf, yn ddistaw ddienw yn nhafarn y goedwig, a allai ddyfod a myned yn ddi-ofn rhwng Coll a chastell Cerrec, gan ddwyn newyddion am gynnydd y plentyn i Hoel, i’w trosglwyddo ef ymlaen i mi. Felly, wedi glanio ym Masilia, ac wedi dod ato i’m hun ar ôl y fordaith, mi a ddechreuais wneud paratoadau agored ar gyfer fy nhaith tua’r dwyrain.

Heb unrhyw angen y tro hwn am guddwisg, teithiais mewn cysur, os nad mewn dull tywysogaidd. Ni thrafferthai ymddangosiadau mohonyf erioed; dyn a luniai ei eiddo ei hun; ond yr oedd gennyf gyfeillion i ymweld â hwy, ac os na allwn eu hanrhydeddu, o leiaf ni raid oedd imi eu cywilyddio. Felly llogais was corff, a phrynais geffylau a mulod clud a chaethwas i ofalu amdanynt, ac ymdeithiais tua’m cyrchfan gyntaf, sef Rhufain.

Yr oedd y ffordd allan o Fasalia yn rhuban syth, haul-guroedig o lwch gwyn yn ymestyn ar hyd y lan, lle’r oedd y pentrefi a godasid gan gyn-filwyr Cesar yn crymu ymysg eu llwyni olewydd a’u gwinllannoedd, a gedwid mor ofalus. Cychwynasom ar godiad haul, a chysgodion ein meirch yn hirion o’n hôl. Yr oedd gwlith eto ar y ffordd, ac arogl tail a chypresau pupurog a mwg y tanau cynnar yn yr awyr. Yr oedd ceiliogod yn canu, a chŵn drygionus yn rhedeg allan gan gyfarth wrth sodlau ein meirch. Y tu cefn i mi yr oedd y ddau was yn ymddiddan, yn isel eu lleisiau, rhag ymyrryd â mi. Yr oeddynt yn ymddangos yn ddynion gweddus; yr oedd y rhyddfab, Gaius, wedi gweld gwasanaeth o’r blaen, a daethai ataf yn dra chanmolledig. Mab i farchnatwr meirch o Sisili oedd y llall, Stilicho, un a dwyllasai ei hun i ddyled ac a werthasai ei fab i’w thalu. Llanc tenau, bywiog oedd Stilicho, â llygad llawen ac ysbrydion na ellid eu diffodd. Difrifol a medrus oedd Gaius, ac yn fwy ymwybodol o’m hurddas nag y bûm i erioed fy hun. Pan ddarganfu fy mod o statws brenhinol, fe wisgodd arno ryw awyr o bwysigrwydd urddasol a’m diddanai innau, ac a frawychodd Stilicho i ddistawrwydd am bron ugain munud. Credaf mai wedi hynny y defnyddid hynny’n ddi-baid naill ai’n fygythiad neu’n lwgrwobr i ennill gwasanaeth. Yn wir, pa fodd bynnag y gweithredai’r ddau hynny, yr oeddwn i gael fy hunan yn darganfod fod fy nhaith bron yn wyrth o esmwythdra a chysur.

Yn awr, wrth i'm ceffyl godi ei glustiau at haul y bore, teimlais fy ysbryd yn codi i gyfarfod â'r disgleirdeb cynyddol. Yr oedd megis pe bai gofidiau ac amheuon y flwyddyn a aethai heibio yn ffrydio'n ôl oddi wrthyf fel cysgod fy meirch. Wrth imi gychwyn tua'r dwyrain gyda'm cwmni bychan, yr oeddwn am y tro cyntaf erioed yn rhydd; yn rhydd oddi wrth y byd oedd o'm blaen, ac yn rhydd oddi wrth y rhwymedigaethau oedd ar fy ôl. Hyd y foment hon yr oeddwn wedi byw bob amser tua rhyw nod; yr oeddwn wedi ceisio am fy nhad ac yna wedi ei wasanaethu, ac wedi ei farwolaeth ef yr oeddwn wedi aros mewn galar nes y gallai, gydag Arthur, fy ngwasanaeth ddechrau unwaith eto. Yn awr yr oedd rhan gyntaf fy ngwaith wedi ei chwblhau; yr oedd y bachgen yn ddiogel ac, hyd y gellid ymddiried yn fy nuwiau a'm sêr, felly yr arhosai. Yr oeddwn eto'n ieuanc, ac yn wynebu'r haul, ac, galwer hynny'n unigedd neu'n rhyddid, yr oedd gennyf fyd newydd o'm blaen, a rhychwant o amser o'm blaen hefyd, pan allwn o'r diwedd deithio trwy'r tiroedd hynny y'm dysgwyd gymaint amdanynt pan oeddwn yn fachgen, ac y buaswn ers maith yn hiraethu am eu gweld.

Felly ymhen amser deuthum i Rufain, a cherddwn ar y bryniau gwyrdd rhwng y cypreswydd, a siaradais â gŵr a fuasai wedi adnabod fy nhad pan oedd efe o’r oedran yr oeddwn innau yn awr. Lletyais yn ei dŷ ef, a rhyfeddu yr oeddwn pa fodd y buaswn erioed wedi tybied tŷ fy nhad yng Ngherrec yn balas, neu weld Llundain yn ddinas fawr, neu hyd yn oed yn ddinas o gwbl.

Yna o Rufain i Gorinth, a thros dir drwy ddyffrynnoedd yr Argolid, lle’r oedd geifr yn pori ar fryniau cras yr haf, a phobl yn trigo, yn fwy gwyllt na hwynt hwythau, yng nghanol adfeilion dinasoedd a adeiladasid gan gewri. Yma o’r diwedd gwelais gerrig mwy byth na’r rhai yn Nawns y Cewri, wedi eu codi a’u gosod yn union fel y dywedasai’r caneuon wrthyf; ac wrth imi deithio ymhellach tua’r dwyrain gwelais wledydd mwy gwag fyth, â meini cewri yn sefyll yng ngolau haul yr anialwch, a dynion a drigai mor syml ag y mae bleiddiaid crwydrol yn byw mewn paciau, ond a wnâi ganeuon mor hawdd â’r adar, ac mor ryfeddol â’r sêr yn symud yn eu rhodau.

Yn wir, gwyddant fwy am symudiadau’r sêr nag unrhyw ddynion eraill; tybiaf fi fod eu byd wedi ei lunio o fannau gweigion yr anialwch a’r nef. Treuliais wyth mis gyda gŵr ger Sardis, ym Maeonia, a fedrai gyfrif hyd drwch blewyn, a chyda’i gymorth ef buaswn wedi codi Dawns y Cewri mewn hanner yr amser pe buasai hi ddwywaith mor fawr. Chwe mis arall a dreuliais ar arfordir Mysia, ger Pergamum, mewn ysbyty mawr lle y deuai dynion claf yn heidiau i geisio meddyginiaeth, y cyfoethog a’r tlawd fel ei gilydd. Cefais yno lawer peth a oedd yn newydd i mi yng nghelfyddyd iacháu; ym Mhergamum defnyddiant gerddoriaeth ynghyd â’r cyffuriau i iacháu meddwl dyn drwy freuddwydion, ac wedi hynny ei gorff ef. Yn wir rhaid mai’r duw a’m harweiniodd pan anfonodd fi i ddysgu cerddoriaeth pan oeddwn yn blentyn.

A thrwy’r holl amser, ar hyd fy holl deithiau, dysgais damaidiau o ieithoedd dieithr, a chlywais ganeuon newydd a cherddoriaeth newydd, a gwelais dduwiau dieithr yn cael eu haddoli, rhai mewn mannau sanctaidd, a rhai mewn dulliau y byddem ni yn eu galw’n aflan. Nid yw byth yn ddoeth troi o’r neilltu oddi wrth wybodaeth, pa fodd bynnag y delo’r wybodaeth honno.

Trwy’r holl amser hwn yr oeddwn yn gorffwys, yn ddiysgog a diogel, yn y sicrwydd fod y plentyn, draw acw yng Nghoedwig Beryglus Llydaw, yn tyfu ac yn ffynnu mewn diogelwch.

Deuai negeseuon oddi wrth Ralf o dro i dro, wedi eu hanfon gan y Brenin Hoel i’m disgwyl mewn rhai porthladdoedd a drefnasid ymlaen llaw. Fel hyn y dysgais fod Ygraine, cyn gynted ag y gallesid, yn feichiog drachefn. Yn ei hamser priodol esgorodd ar ferch, ac enw ar honno oedd Morgian. Erbyn i mi eu darllen, yr oedd y llythyrau, wrth gwrs, ers meith amser wedi mynd yn hen; ond cyn belled ag yr oedd y bachgen Arthur yn y cwestiwn, yr oedd gennyf fi fy hun ffynhonnell agosach a mwy uniongyrchol o gysur. Bûm yn gwylio, yn y modd sydd gennyf fi, yn y tân.

Mewn padell dân a gyneuai yn erbyn oerni hwyrnos Rufeinig y gwelais i gyntaf Ralf yn gwneud y daith drwy’r goedwig i lys Hoel. Teithiai ar ei ben ei hun, heb i neb sylwi arno; a phan gychwynai drachefn yn y tywyllwch niwlog i anelu tua chartref, ni ddilynid ef. Yn nyfnderoedd y goedwig collais ef, ond yn ddiweddarach chwythwyd y mwg o’r neilltu i ddangos i mi ei geffyl yn ddiogel yn y stabl, a Branwen yn gwenu yn yr iard heulog, a’r baban yn ei breichiau. Sawl gwaith wedyn y gwyliais daith Ralf, ond bob amser ymddangosai mwg neu dywyllwch yn ymgasglu ac yn gorwedd fel niwl ar hyd yr afon, fel na allwn weld y dafarn, na’i ddilyn ef drwy’r drws. Fel pe câi’r lle ei warchod, hyd yn oed rhagof finnau. Clywais ei ddywedyd fod Coedwig Beryglus Llydaw yn dir dan swyn; gallaf gadarnhau mai gwir yw hynny. Amheuaf a allasai unrhyw hud lai grymus na’m hud i ysbïo drwy fur y niwl a guddiai’r dafarn. Cipolygon a gefais, dim mwy na hynny, o bryd i’w gilydd. Unwaith, am ennyd ddisylw, gwelais y baban yn chwarae yng nghanol torllwyth o gŵn bach yn yr iard, tra oedd yr ast yn llyfu ei wyneb ef a Brand yn sefyll gerllaw, yn gwenu’n llydan, nes i Moravik ruthro allan o’i chegin gan ei geryddu, cipio’r plentyn i fyny, sychu ei wyneb â’i ffedog, a diflannu ag ef i mewn i’r tŷ. Dro arall gwelais ef wedi ei glwydo’n uchel ar geffyl Ralf tra oedd hwnnw yn yfed wrth y cafn, ac unwaith eto yn eistedd ar flaen y cyfrwy o flaen Ralf, yn gafael yn y mwng â’r ddwy law tra’r oedd yr anifail yn trotian i lawr hyd ymyl yr afon. Ni welais ef byth yn agos, nac ychwaith yn eglur, ond gwelais ddigon i wybod ei fod yn ffynnu ac yn tyfu’n gryf.

Yna, pan oedd efe yn bedair blwydd oed, daeth yr amser pan oedd Ralf i’w gymryd ef o nawdd y Goedwig ac i geisio nawdd Iarll Ector.

Y nos y cododd ei long hwyliau o Fôr Bychan Morbihan, yr oeddwn i yn gorwedd dan awyr ddu Syria, lle yr oedd y sêr fel pe baent yn llosgi ddwywaith mor fawr a thanbaid â sêr fy ngwlad fy hun. Tân bugail oedd y tân a wyliwn, wedi ei gynnau yn erbyn y bleiddiaid a’r llewod mynydd, ac efe a roesai i mi ei letygarwch pan oedd fy ngweision a minnau wedi ein dal gan y nos wrth groesi’r uchelfannau uwchlaw Berytus. Yr oedd y tân wedi ei bentyrru’n uchel â choed wedi eu sychu gan y gwynt, ac yn fflamio’n ffyrnig yn erbyn y nos. Rhywle y tu hwnt iddo gallwn glywed Stilicho yn ymddiddan, ac yna rwgnach garw’r bugail, a chwerthin a dawelwyd gan leisiau difrifol Gaius, nes i ruo a chlebran y tân eu boddi. Yna daeth y lluniau, yn dameidiog ar y cyntaf, ond mor eglur a bywiog â’r gweledigaethau a gefais yn fachgen yn yr ogof grisial. Gwyliwn yr holl daith, golygfa wrth olygfa, mewn un weledigaeth nos, fel y gall rhywun freuddwydio oes gyfan rhwng nos a bore...

Dyma oedd fy ngolwg eglur cyntaf ar Ralf er pan oeddwn wedi ymwahanu wrtho yn Llydaw. Prin yr adwaenwn ef. Dyn ieuanc tal ydoedd yn awr, a golwg ymladdwr arno, ac awyr o benderfyniad a chyfrifoldeb a roddai bwys arno ac a’i gweddai’n dda. Yr oeddwn wedi gadael i ddoethineb Hoel ac yntau benderfynu a fyddai angen osgordd arfog ai peidio i hebrwng ei “wraig a’i blentyn” ef i’r llong: yn y diwedd dewisasant y ffordd ddiogel, er yr oedd yn amlwg mai eiddom ni o hyd oedd y gyfrinach. Yr oedd Hoel wedi dyfeisio y dylid anfon llwyth wagen o nwyddau drwy’r goedwig dan osgordd hanner dwsin o filwyr meirch; a phan gychwynnai honno’n ôl tua Cherrig a’r cei lle’r oedd y llong yn gorwedd, pa beth a allasai fod yn fwy naturiol na bod y gŵr ieuanc a’i deulu yn teithio’n ôl i Gerrig gyda’r llwyth dychwelyd — ni welais i erioed beth oedd yn y bêls hynny wedi eu rhwymo â chortynnau — gan ddefnyddio ei nawdd iddynt eu hunain? Yr oedd Branwen yn marchogaeth yn y wagen, ac felly, yn y diwedd, yr oedd Arthur hefyd. Yr oedd yn ymddangos i mi fel pe bai eisoes wedi tyfu y tu hwnt i ofal merched; treuliasai ei holl amser gyda’r milwyr meirch, ac fe gymerai awdurdod Ralf i beri iddo farchogaeth yn gudd yn y wagen gyda Branwen, yn hytrach nag ar fwa’r cyfrwy ym mhen yr osgordd. Wedi i’r fintai fechan gyrraedd y llong ac ymfwrddio’n ddiogel, pedwar o’r fintai a gymerasant long ynghyd â Ralf, yn ôl pob golwg yn hebrwng y bêls gwerthfawr hynny i’w cyrchfan. Felly yr hwyliodd y llong ymaith. Disgleiriai’r golau ar y môr tanllyd, ac yr oedd gan y llong fechan hwyliau cochion a ymledent yn erbyn wybren awelon yr machlud, nes iddynt grebachu a diflannu’n fychan yn y tân chwythol.

Mewn fflamddyrchafiad y wawr, efallai heb oleuni ond fflamau Syria, y glaniodd y llong yng Nglannafenta. Gwelwn y rhaffau yn cael eu gwneud yn dynn, a’r fintai yn croesi’r bontlong i’w cyfarfod gan Ector ei hun, yn frown ei groen ac yn wên ar ei wyneb, gyda llu o wyr yn llawn arfau. Ni charient arwyddlun. Yr oeddynt wedi dwyn cerbyd i’r llwyth, ond cyn gynted ag y buont yn glir o’r dref gadawyd y cerbyd i ddilyn ar eu hôl, tra y dygwyd allan ohono gludfa i Franwen ac Arthur; ac yna marchogaeth a wnâi’r fintai cyn gynted ag y gellid tua Galafa, i fyny’r ffordd filwrol trwy’r mynyddoedd sydd rhwng castell Ector a’r môr.

Y mae’r ffordd yn dringo trwy ddau fwlch serth, a rhyngddynt ddyffryn isel yn llawn cors a gwlypdir, a liferir drwyddo draw hyd yn hwyr yn y gwanwyn. Drwg yw’r ffordd, wedi ei thorri gan dymhestloedd a llifeiriant ac eira’r gaeaf; ac mewn mannau lle’r oedd ochrau’r bryniau wedi llithro yn amser llifogydd, y mae’r ffordd wedi diflannu, a’r cwbl sydd ar ôl ohoni yw ysbrydion yr hen lwybrau a fu yno cyn dyfod y Rhufeiniaid. Gwlad wyllt a ffordd wyllt, eto taith union ar ddiwrnod o Fai i fintai o wyr da eu harfau. Edrychwn arnynt yn trotian ymlaen, y gludfa yn siglo rhwng ei mulod cryfion, trwy wawr dan oleuni fflamau a dydd tanbaid, nes yn ddisymwth, gyda’r hwyr, y rholiodd y niwl i lawr yn dywyll o ben y bwlch, a gwelwn ynddo loywder cleddyfau a ysgrifennai berygl.

Yr oedd cwmni Ector yn tincian i lawr o’r ail gopa, gan arafu i gerddediad wrth fan serth lle’r oedd y creigiau’n gwasgu at ymyl y ffordd. Oddi yma nid oedd ond disgyniad byr i lawr i ddyffryn llydan yr afon ac i’r ffordd dda wastad tua phen y dyfroedd lle saif y castell. Yn y pellter, dan oleuni’r hwyr o hyd, yr oedd y coed mawrion a’r perllannau blodeuog a gwyrddlas dyner y tiroedd amaeth. Ond i fyny yn y bwlch ymhlith y creigiau llwydion a’r niwl tonnog yr oedd hi’n dywyll, a’r meirch yn llithro ac yn baglu ar lethr serth o rwbel lle’r oedd llifeiriant yn gyrru ar draws y llwybr a’r ffordd wedi syrthio ymaith i wely’r dŵr. Rhaid fod rhuthr y dyfroedd yn gorchuddio pob sŵn arall a allasent ei wneud. Ni welodd neb, yn aneglur y tu ôl i’r niwl, y gwŷr eraill yn aros, ar gefn ceffylau ac mewn arfau.

Yr Iarll Ector oedd ar flaen y fintai, ac yn ei chanol hi, wedi ei hamgylchu, yr elor gludadwy a siglo ac ysgytiodd rhwng ei mulod, a Ralf yn marchogaeth yn agos wrth ei hymyl. Yr oeddynt yn nesáu at y cynllwyn; yr oeddynt wrth ei ymyl. Gwelais ben Ector yn troi'n sydyn, ac yna fealiodd ei geffyl mor ddisymwth nes i'r anifail geisio codi ar ei draed ôl ac, yn lle hynny, blymio ymlaen, gan lithro ar y graean mân, tra fflachiai cleddyf Ector allan ac y codai ei fraich. Y marchogion, gan amgylchynu'r elor hyd y medrent ar y llethr brysio, a safasant i ymladd. Ar foment y gwrthdrawiad, y floedd ymosod, gwelais yr hyn nad oedd neb o'r fintai, yn ôl pob golwg, eto wedi ei weld, sef cysgodion eraill yn marchogaeth i lawr o'r niwl y tu hwnt i'r creigiau.

Credaf imi weiddi. Ni wneuthum ddim sain, ond gwelais ben Ralf yn codi fel pen ci hela wrth chwiban ei feistr. Gwaeddodd yntau, gan droi ei geffyl yn ei ôl. Troes y gwŷr gydag ef, a chyfarfuant â’r ymosodiad newydd â chlec a chynnwrf a anfonai wreichion i fyny o’r cleddyfau fel morthwyl gof oddi ar yr eingion.

Ymestyn a wnâi fy llygaid drwy oleuni gweledigaethol y tân i ganfod pwy oedd yr ymosodwyr. Ond ni allwn weld. Y tywyllwch yn ymafael ac yn ymladd, y cleddyfau’n gwreichioni, y gweiddi, y ceffylau’n troelli — yna diflannai’r ymosodwyr i’r niwl cyn ddisymwth ag yr oeddynt wedi dyfod, gan adael un o’u rhif wedi marw ar y cerrig mân, a chludo un arall yn waedlyd dros gyfrwy.

Nid oedd dim i’w ennill wrth eu herlid dros y mynyddoedd, trwchus o gyfnos niwlog. Cododd un o’r marchogion y gŵr syrthiedig a’i daflu ar draws cefn ceffyl. Gwelais Ector yn pwyntio, a’r marchog hwnnw a chwiliodd y corff, gan geisio, y mae’n debyg, ryw arwydd o bwy ydoedd, ond ni chafodd ddim. Yna ymgasglodd y gwarchodlu drachefn o amgylch y clud, a marchogasant ymlaen.

Gwelais Ralf, yn ddirgel, yn rhwymo carpiau o amgylch ei fraich aswy, lle’r oedd llafn wedi torri i mewn heibio’r darian. Eiliad yn ddiweddarach gwelais ef, dan chwerthin, yn ymgrymu yn y cyfrwy i ddywedyd trwy lenni’r clud: “Wel, ond nid ydych eto wedi tyfu. Rhowch flwyddyn neu ddwy iddi, ac mi addawaf ichi y cawn gleddyf i chwi a fydd yn gweddu i’ch maint.”

Yna estynnodd ei law i dynnu llenni lledr y clud ynghau. Pan ymdrechais i graffu i weld Arthur, chwythodd mwg yn llwyd dros yr olygfa, a galwodd y bugail rywbeth wrth ei gi, ac yr oeddwn innau’n ôl ar y llechwedd persawrus, a’r lleuad yn codi uwchlaw adfeilion y deml, lle nad oes yn awr ddim ar ôl o’r Dduwies ond ei thylluanod nos yn myfyrio.

Felly yr âi’r blynyddoedd heibio, a defnyddiais fy rhyddid mewn teithiau y soniais amdanynt mewn mannau eraill; nid oes lle iddynt yma. I mi yr oeddynt yn flynyddoedd cyfoethog, ac yn ysgafn eu baich, a llaw’r duw a orweddai’n dyner arnaf, fel y gwelais bopeth a geisiais ei weld; eithr drwy’r holl amser ni ddaeth un neges, ni symudodd un seren, nid oedd dim i’m galw adref.

Yna un diwrnod, pan oedd Arthur yn chwe blwydd oed, daeth y neges ataf gerllaw Pergamum, lle yr oeddwn yn dysgu ac yn gweithio yn yr ysbyty.

Dechrau’r gwanwyn oedd hi, a thrwy’r dydd yr oedd y glaw wedi bod yn disgyn fel ffrewylliaid ar y graig yn llifo, gan dywyllu’r calchfaen gwyn a rhwygo rhychau yn y llwybr sy’n arwain i lawr at gelloedd yr ysbyty ger y môr. Nid oedd gennyf dân i ddwyn y weledigaeth imi, ond yn y lle hwnnw y saif y duwiau’n aros wrth bob colofn, a’r awyr yn drwm gan freuddwydion. Breuddwyd yn unig oedd hon, yr un fath â breuddwydion dynion eraill, ac fe ddaeth mewn eiliad o gwsg lluddedig.

Yr oedd dyn wedi ei gludo i mewn yn hwyr yng nghanol y nos, a’i goes wedi ei rhwygo’n enbyd, a’r bywyd yn dechrau pwmpio allan o’r wythïen fawr. Buaswn i a’r meddyg arall oedd ar ddyletswydd yn llafurio drosto am fwy na thair awr, ac wedi hynny euthum allan i’r môr i olchi ymaith y gwaed a oedd wedi tasgu’n drwchus arnaf ac yna’n caledu. Yr oedd yn bosibl y byddai’r claf yn byw; dyn ifanc ydoedd, ac yn awr yr oedd yn cysgu, y gwaed wedi ei atal a’r archoll wedi ei bwytho’n ddiogel.

Diosgais fy lliain-clun gwlyb — y mae’r hinsawdd honno’n caniatáu i rywun weithio bron yn noeth ar y gorchwylion mwyaf gwaedlyd — nofiais nes yr oeddwn yn lân, ac yna ymestynnais ar y tywod, oedd eto’n gynnes, i orffwys. Yr oedd y glaw wedi peidio gyda’r hwyr, a’r nos yn dawel a chynnes ac yn llawn sêr.

Nid gweledigaeth a gefais, ond rhyw fath ar freuddwyd deffroad. Yno y gorweddwn, fel y tybiais, â’m llygaid yn agored, yn gwylied, ac yn cael fy ngwylied, gan y lliaws disglair. Ymysg y llu ffyrnig hwnnw o sêr yr oedd un bellennig, niwlog, a’i oleuni’n wan ymhlith y lleill fel llusern mewn chwyrliad eira. Yna nofiodd yn nes, yn nes fyth, nes i’w niwl dywyll orchuddio’r sêr mwy llachar, a minnau’n gweled mynyddoedd ac arfordir, ac afonydd yn rhedeg fel gwythiennau deilen trwy ddyffrynnoedd fy ngwlad fy hun.

Yn awr yr oedd yr eira’n chwyrnellu’n dewach, gan guddio’r cymoedd, ac o’r tu ôl i’r eira yr oedd twrf taranau, a bloedd byddinoedd, a’r môr yn codi nes toddi’r lan ymaith, a’r halltedd yn dringo i fyny’r afonydd, a’r caeau gwyrdd yn pylu i lwydni, ac yn duo’n anialwch, a’u gwythiennau’n dangos fel esgyrn dynion meirw.

Deffroais gan wybod fod yn rhaid imi ddychwelyd. Nid oedd y llifogydd eto wedi dod, ond yr oedd ar ddyfod. Erbyn yr eira nesaf, neu’r nesaf wedyn, clywem y daran, ac yr oedd yn rhaid imi fod yno, rhwng y Brenin a’i fab.




2


Yr oeddwn wedi bwriadu mynd adref trwy Gonstantinopolis, ac yr oedd llythyrau eisoes wedi mynd o’m blaen. Yn awr, gwell gennyf fuasai gymryd ffordd gynt, ond yr unig long a allwn ei chael oedd un a redai tua’r gogledd, yn agos wrth y lan, tua Chalcedon, yr hon sydd yn gorwedd ychydig tros y culfor oddi wrth Gonstantinopolis. Wedi cyrraedd yma, a minnau wedi fy oedi gan wyntoedd rhyfedd a thywydd ansicr, yr oedd ffawd eto fel pe bai yn fy erbyn; newydd golli llong tua’r gorllewin a wnelswn, meddasant wrthyf, ac nid oedd un arall i fod i ymadael cyn pen wythnos neu ragor. O Galcedon y mae’r fasnach yn bennaf mewn cychod bychain ar hyd yr arfordir; y llongau mwy a ddefnyddiant borthladd mawr Gonstantinopolis. Felly cymerais y fferi drosodd, heb fod yn anfodlon, er gwaethaf yr angen a deimlwn am frys, i weld y ddinas y clywswn gymaint amdani.

Yr oeddwn wedi disgwyl i Rufain Newydd ragori ar hen Rufain mewn mawredd; ond cefais ddinas Cystennin yn fan o gyferbyniadau llymach, lle’r oedd trueni a budreddi yn gwasgu’n agos y tu ôl i’r ysblander, a’r awyrgylch hwnnw o gyffro a mentro a anadlir mewn dinas ieuanc sy’n edrych ymlaen at ffyniant, ac sydd eto’n adeiladu, yn ymledu, yn ymgymathu, ac yn eiddgar i gyfoethogi.

Nid newydd oedd y sylfaen honno; hi a fuasai’n brifddinas Bysantiwm er pan osodasai Byzas ei bobl yno fil o flynyddoedd ynghynt; ond yr oedd bron i gan mlynedd a hanner bellach er pan symudasai’r Ymerawdwr Cystennin galon yr ymerodraeth tua’r dwyrain, a dechrau adeiladu a chadarnhau’r hen Fysantiwm a’i galw ar ei enw ei hun.

Dinas a ryfeddol leoliedig yw Caergystennin ar dafod o dir sy'n dal porthladd naturiol a elwir ganddynt hwy y Corn Aur, ac yn gwbl gyfiawn; ni chefais erioed ei ddychmygu hi mor llawn o draffig llongau yn drwm eu llwyth ag a welais yn y groesiad byr o Galcedon. Y mae yno balasau a thai cyfoethog, ac adeiladau'r llywodraeth â choridorau fel drysfa, a'r swyddogion dirifedi a gyflogid gan y wladwriaeth yn dyfod a myned fel gwenyn mewn cwch gwenyn. Ymhob man yr oedd gerddi, â phafiliynau a phyllau, a ffynhonnau'n ffrydio yn ddibaid; y mae gan y ddinas doreth o ddwfr peraidd. Ar yr ochr tua'r tir yr oedd Mur Cystennin yn amddiffyn y ddinas, ac o'i Borth Aur hi yr oedd prif ffordd fawr y Mese yn rhedeg, yn odidog o fwaog ar hyd y rhan fwyaf o'i hyd, trwy dair fforwm wedi eu haddurno â cholofnau, hyd nes terfynu wrth fwa buddugoliaeth mawr Cystennin. Eglwys anferth yr Ymerawdwr, a gysegrwyd i'r Ddoethineb Sanctaidd, a eisteddai'n uchel uwchlaw'r muriau sydd ar fin y môr. Yr oedd hi'n ddinas odidog, ac yn brifddinas ragorol, ond nid oedd arni awyrgylch Rhufain fel y dywedasai fy nhad amdani, nac fel y tybiasem ni ym Mhrydain; hwn oedd o hyd y Dwyrain, ac i'r Dwyrain yr edrychai'r ddinas. Hyd yn oed y wisg, er bod dynion yn gwisgo'r tiwnig a'r fantell Rufeinig, a chanddi olwg Asia, ac, er y siaredid Lladin ymhob man, clywais Roeg a Syrieg ac Armeneg yn y marchnadoedd, ac unwaith y byddech chwi y tu hwnt i fwâu'r Mese, gallech dybio eich bod yn Antiochia.

Nid lle hawdd ei ddychmygu ydyw, os na fu dyn erioed y tu hwnt i lannau Prydain. Uwchlaw pob peth yr oedd yn gyffrous, a’r awyr ynddo’n llawn addewid. Dinas oedd yn edrych ymlaen ydoedd, lle’r ymddangosasai Rhufain ac Athen, a hyd yn oed Antiochia, fel pe baent yn edrych yn ôl; a Llundain, â’i themlau’n dadfeilio a’i thyrau wedi eu clytio, a’r dynion bob amser yn gwylio a’u dwylo wrth eu cleddyfau, a ymddangosai mor bellennig ac mor agos, ac mor wyllt ei naws, â thiroedd iâ gwŷr y gogledd.

Cyswllt i'm tad oedd fy lletywr yng Nghaergystennin, pell ei berthynas, ond nid mor bell na chai ef fy nghyfarch i fel cefnder. Disgynnai ef o un Adean, brawd-yng-nghyfraith i Maximus, yr hwn a fuasai yn un o swyddogion Maximus ac a'i canlynasai ar yr alldaith olaf i Rufain. Clwyfasid Adean y tu allan i Rufain a'i adael megis un marw, ond efe a achubwyd ac a feithrinwyd yn ôl i iechyd gan deulu Cristnogol. Wedi hynny efe a briodasai ferch y tŷ, a throi'n Gristion; ac er na chymerasai ef wasanaeth gyda'r Ymerawdwr Dwyreiniol byth (gan foddloni ar y pardwn a roesid iddo drwy eiriolaeth ei dad-yng-nghyfraith), eto aeth ei fab i wasanaeth Theodosius II, ennill ffortiwn wrth hynny, a chael ei wobrwyo â gwraig o gysylltiadau brenhinol a thŷ godidog gerllaw'r Corn Aur.

Yr oedd ei orwyr ef yn dwyn yr un enw, ond yn ei ynganu â phwyslais Bysantiwm: Ahdjan. Eto yr oedd yn amlwg o dras Geltaidd, ond yr oedd ei wedd, meddech chwi, fel gŵr Cymreig wedi ei waedogi’n llaith gan gael ei dynnu’n rhy uchel tua’r haul. Tal a thenau ydoedd, a chanddo’r wyneb hirgrwn a’r croen gwelw, a’r llygaid duon wedi eu gosod yn syth, y rhai a welir yn eu holl bortreadau. Tenau ei wefusau oedd, a hwy hefyd yn ddi-waed; genau gwas llys, wedi eu cau’n dynn gan gadw cyfrinachau. Ond nid oedd ef heb hiwmor, a gallai ymddiddan yn ddoeth a difyr, peth prin mewn gwlad lle’r oedd gwŷr — a gwragedd hefyd — yn ymrafael yn ddi-baid ynghylch pethau’r ysbryd yn nhermau’r cnawd mwy na ffôl.

Nid oeddwn wedi bod yn Constantinopolis hanner diwrnod cyn imi gael fy hun yn cofio rhywbeth a ddarllenais mewn llyfr o eiddo Galapas: “Os gofynnwch i rywun faint o obolau yw cost rhyw beth arbennig, y mae’n ateb trwy ymddeddfu ynghylch y genedigol a’r anedigol. Os gofynnwch bris bara, ateb a gewch yw fod y Tad yn fwy na’r Mab, a’r Mab yn ddarostyngedig iddo Ef. Os gofynnwch, A yw fy ymolchiad yn barod? ateb a gewch yw fod y Mab wedi ei wneud allan o ddim.”

Derbyniodd Ahdjan fi yn dra charedig, mewn ystafell odidog, â mosaigau ar y muriau a llawr o farmor euraid. Ym Mhrydain, lle y mae hi’n oer, ni a roddwn y lluniau ar y llawr ac a grogwn orchuddion trwchus dros furiau a drysau; ond yn y Dwyrain gwneir pethau’n wahanol. Disgleiriai’r ystafell hon o liw; defnyddiant lawer o aur yn eu mosaigau, a chyda gwyneb y tesserae ychydig yn anwastad, ceid effaith symudiad pefriol, fel pe bai’r lluniau ar y mur yn dapestrïau o sidan. Yr oedd y ffigurau’n fyw, ac yn llawn lliw, a rhai ohonynt yn brydferth iawn. Cofiais y mosaig craciedig gartref ym Maridunum, yr hon, pan oeddwn yn blentyn, a dybiaswn mai hi oedd y darlun rhyfeddolaf yn y byd; yr oedd hi o Dionysos, â grawnwin a dolffiniaid, ond nid oedd yr un o’r lluniau yn gyfan, ac yr oedd llygaid y duw wedi eu trwsio’n wael, fel eu bod yn troi. Hyd heddiw yr wyf yn gweld Dionysos yn llygadu. Yr oedd un ochr i ystafell Ahdjan yn agor ar deras, lle y chwaraeai ffynnon mewn pwll llydan o farmor, a chypreswydden a llawryf yn tyfu mewn crochanau ar hyd y balwstrad. Islaw hyn gorweddai’r ardd, yn beraidd ei harogl yn yr haul, gyda rhosyn ac iris a jasmin—er mai prin yr oedd hi wedi mynd i mewn i Ebrill—yn ymrafael ag arogl can llwyn, ac ym mhob man fysedd tywyll y cypreswydd, wedi eu hurddo gan gônau bychain, yn pwyntio’n syth at y nef ddisglair. Islaw’r terasau pefriai dyfroedd y Corn, mor drwchus eu poblogaeth o longau ag y byddai pwll fferm gartref o chwilod dŵr.

Yr oedd llythyr yn fy nisgwyl, oddi wrth Ector. Wedi i Ahdjan a minnau gyfnewid cyfarchion, gofynnais ei ganiatâd, ac yna dadroliais ef a’i ddarllen.

Ysgrifennai sgrifennydd Ector yn dda, er mewn cyfnodau maith, y rhai y gwyddwn i eu bod yn ddim ond eglurhad addurnedig ar yr hyn a ddywedasai’r boneddwr gonest hwnnw mewn gwirionedd. Eithr y newyddion, wedi eu didoli allan o’r farddoniaeth a’r areithyddiaeth, a gadarnhâi yr hyn a wyddwn eisoes neu a dybiais. Mewn ymadroddion mwy nag yn unig wyliadwrus y cyfleai imi fod Arthur (er mwyn y sgrifennydd, ysgrifennodd efe am “y teulu, Drusilla a’r ddau fachgen”) yn ddiogel. Ond am ba hyd y gallai “y lle” fod yn ddiogel, ebe Ector, ni allai efe ddyfalu; ac yna efe a aeth ymlaen i roddi imi’r newyddion fel yr adroddasai ei hysbiwyr hwy.

Yr oedd perygl goresgyniad, a fu erioed yno ond, dros yr ychydig flynyddoedd diwethaf, yn ysbeidiol, yn dechrau tyfu yn rhywbeth mwy arswydus. Yr oedd Octa ac Eosa, arweinwyr y Sacsoniaid a orchfygasid gan Wthr ym mlwyddyn gyntaf ei deyrnasiad, ac a gedwid yn garcharorion ers hynny yn Llundain, o hyd dan gadarn warchae; eithr yn ddiweddar yr oedd pwysau wedi ei ddwyn — nid yn unig gan y Ffederatiaid, ond gan rai arweinwyr Prydeinig hefyd, a ofnai’r anfodlonrwydd cynyddol ar hyd Arfordir y Sacsoniaid — ar y Brenin Wthr i ryddhau’r tywysogion Sacsonaidd ar delerau cytundeb. Gan ei fod ef wedi gwrthod hyn, buasai dau ymgais arfog i’w gwaredu o’r carchar. Cosbwyd y rheini â chreulondeb erchyll, ac yn awr yr oedd pleidiau eraill yn pwyso ar Wthr i ladd arweinwyr y Sacsoniaid yn ddiymdroi, cam yr ymddangosai arno ofn ei gymryd rhag y Ffederatiaid. Yr oedd y rheini, wedi ymsefydlu’n gadarn ar hyd yr Arfordir, ac yn gwasgu’n rhy agos i fod yn gyfforddus hyd yn oed i Lundain, unwaith eto yn dangos arwyddion bygythiol eu bod yn gwahodd atgyfnerthiadau o dramor, ac yn gwasgu i fyny i’r wlad gyfoethog ger Mur Ambrosius. Yn y cyfamser, yr oedd sibrydion gwaeth: daliwyd negesydd, ac o dan arteithio cyfaddefodd ei fod yn dwyn arwyddion cyfeillgarwch oddi wrth yr Eingl ar yr Abus yn y dwyrain, at frenhinoedd y Pictiaid yn y tir gwyllt i’r gorllewin o Ystrad Clud. Ond dim mwy, ychwanegai Ector, na’r arwyddion hynny; ac ef ei hun ni feddyliai y gallai helynt eto ddod o’r gogledd. Rhwng Ystrad Clud a’r Abus, yr oedd teyrnasoedd Rheged a Lothian yn dal yn gadarn.

Rhagolygwn drwy’r gweddill, yna rholiwn y llythyr ynghyd. “Rhaid imi fynd adref ar unwaith,” meddwn wrth Ahdjan.

Mor fuan? Yr oeddwn yn ei ofni. Gwnaeth arwydd at was, ac yntau a gododd fflagon arian o ddysgl o eira, ac a dywalltodd y gwin i gwpanau gwydr. O ba le y daethai’r eira ni wyddwn i ddim; y maent yn peri ei gludo liw nos oddi ar bennau’r bryniau, ac yn ei gadw dan ddaear mewn gwellt. Y mae’n ddrwg gennyf eich colli, ond pan welais y llythyr, yr oeddwn yn ofni rhag ofn mai newyddion drwg a fyddai ynddo.

Nid drwg hyd yn hyn, eithr daw drwg eto. Dywedais wrtho gymaint ag a allwn am y sefyllfa, ac efe a wrandawai yn ddifrifol. Deallant y pethau hyn yng Nghaergystennin. Er pan gymerth Alaric y Goth Rufain, y mae clustiau dynion wedi eu cywair i wrando am daranau'r gogledd. A minnau a aethum ymlaen: Y mae Uthr yn frenin cryf ac yn gadfridog da, ond ni all hyd yn oed efe fod ym mhob man, ac y mae'r rhaniad hwn mewn grym yn peri ansicrwydd ac ofn i ddynion. Y mae'n bryd sicrhau'r olyniaeth. Taro a wneuthum ar y llythyr. Dywed Ector wrthyf fod y Frenhines unwaith eto yn feichiog.

“Felly y clywswn innau. Os bachgen fydd hwn, cyhoeddir ef yn etifedd, onid e? Prin iawn yw hwn yn amser i faban etifeddu teyrnas, oni bai fod ganddo Stilicho i ofalu am ei fuddiannau.” Cyfeirio yr oedd at y cadfridog a fuasai wedi amddiffyn ymerodraeth yr Ymerawdwr ifanc Honorius. “A oes gan Wthyr neb ymhlith ei gadfridogion a ellid ei adael yn rhaglaw pe câi ef ei ladd?”

Hyd y gwn i, yr oeddynt cyn debyced i ladd ag i amddiffyn.

Wel, gwell fyddai i Wthr fyw, ynteu ganiatáu i’r mab sydd ganddo eisoes fod yn etifedd cyfreithlon iddo. Rhaid ei fod — beth? Saith oed? Wyth? Pam na all Wthr wneud y peth synhwyrol a’i gyhoeddi drachefn, a chwithau i fod yn rhaglaw pe lladdid y Brenin tra fyddai’r bachgen eto dan oed?” Edrychodd arnaf o’r tu draw i’w gwpan, o gongl ei lygad. “Dewch, Myrddin, peidiwch â chodi’ch aeliau felly arnaf. Gŵyr yr holl fyd mai chwi a gymerasoch y plentyn o Dintagel ac sydd wedi ei guddio rywle.”

A ddywed y byd ymhle?

O, yn wir. Y mae’r byd yn esgor ar atebion megis y mae’r pwll acw yn esgor ar lyffaint. Y farn gyffredin oedd fod y plentyn yn ddiogel yn ynys Hy-Brasil, yn cael ei fagu wrth bronau gwynion naw brenhines, heb lai. Nid rhyfedd ei fod yn ffynnu. Neu ynteu ei fod gyda chwi, ond yn anweledig. Wedi ei guddwisgo, efallai, yn ful-bac?

Chwarddais. “Pa fodd y meiddiaf? Beth a wnâi hynny o Wthr?”

Fe feiddiech unrhyw beth, fe dybiwn i. Yr oeddwn yn gobeithio y meiddiech ddweud wrthyf ymhle y mae’r bachgen, a’r cwbl amdano ef... Nage?

Ysgydwais fy mhen, gan wenu. “Maddeuwch imi, ond nid eto.”

Symudai law yn osgeiddig. Deallant gyfrinachau, hwythau hefyd, yng Nghaergystennin. O’r gorau, o leiaf, a fedrwch chwi ddweud wrthyf a yw ef yn ddiogel ac yn iach?

Yr wyf yn eich sicrhau o hynny.

A llwyddo a wna, gyda chwi yn rhaglaw?

Chwerthin a wneuthum, ysgwyd fy mhen, ac yfed fy ngwin hyd y gwaelod. Ef a roes arwydd i’r gwas, yr hwn oedd yn sefyll allan o glyw, a brysiodd y gŵr i ail-lenwi fy nghwpan. Ahdjan a’i chwifiodd ymaith.

“Cefais innau lythyr hefyd oddi wrth Hoel. Y mae ef yn dywedyd wrthyf fod y Brenin Wthr wedi anfon gwŷr i chwilio amdanoch, ac na lefar ef amdanoch yn garedig, er bod pawb yn gwybod pa gymaint sydd arno’n ddyledus i chwi. Y mae sïon hefyd nad yw hyd yn oed y Brenin ei hun yn gwybod lle y cuddier ei fab, ac iddo ysbïwyr ar led yn chwilio. Dywed rhai fod y bachgen yn farw. Y mae eraill hefyd yn dywedyd eich bod yn cadw’r tywysog ieuanc yn agos atoch er mwyn eich dibenion uchelgeisiol eich hun.”

“Ie,” ebe finnau yn gytûn, “byddai rhai a ddywedai hynny.”

“Gwelwch?” Taflai ei law allan. “Yr wyf yn ceisio'ch cymell i lefaru, ac nid ydych hyd yn oed yn ddig. Lle y buasai gŵr arall yn protestio, ac hyd yn oed yn ofni dychwelyd, nid ydych yn dywedyd dim, ac — y mae arnaf ofn — yn penderfynu cymryd llong yn syth am adref.”

Gwn y dyfodol, Abidjan; dyna'r gwahaniaeth.

Wel, ni wn i ddim beth a ddaw yn y dyfodol, ac y mae’n amlwg na fynni ei ddatgelu wrthyf, ond gallaf finnau wneud fy nyfaliad fy hun ynghylch y gwir. Nid yw’r hyn y mae dynion yn ei ddywedyd ond y gwir hwnnw wedi ei wyrdroi: yr ydych yn cadw’r bachgen yn agos atoch am eich bod yn gwybod fod yn rhaid iddo ef un dydd fod yn Frenin. Hyn, er hynny, a elli ei ddywedyd wrthyf. Beth a wnei pan ddychwelech? A’i ddwyn ef allan o’i guddfan?

Erbyn imi ddychwelyd, dylai plentyn y Frenhines fod wedi ei eni, meddwn. Rhaid i'r hyn a wnaf ddibynnu ar hynny. Mi welaf Uthr, wrth gwrs, a siaradaf ag ef. Ond y prif beth, fel y'i gwelaf fi, yw peri i bobl Prydain wybod — cyfaill a gelyn fel ei gilydd — fod y Tywysog Arthur yn fyw ac yn ffynnu, ac y bydd yn barod i'w ddangos ei hun wrth ochr ei dad pan ddêl yr amser.

“A hynny eto ddim?”

Nid wyf fi'n credu hynny. Pan gyrhaeddaf adref, gobeithiaf y gwelaf yn gliriach. Gyda'ch caniatâd, Ahdjan, cymeraf y llong gyntaf.

“Fel y mynnoch, wrth gwrs. Blin fydd arnaf golli eich cwmni.”

Y mae’n ddrwg gennyf finnau hefyd. Damwain hapus a’m dygodd o’r diwedd i Gaergystennin. Gallaswn fod wedi methu eich gweled, ond fe’m daliasid yn ôl gan dywydd garw, a chollais y llong y dylaswn fod wedi ei chymryd yng Nghalchedon.

Dywedodd rywbeth gwâr, ac yna edrychai'n ddychrynedig wrth iddo ganfod yr hyn a olygai hynny. “Wedi eich dal yn ôl? Yr ydych yn golygu eich bod eisoes ar eich ffordd adref? Cyn ichwi weld y llythyr? Gwyddech?”

Dim manylion. Dim ond mai da oedd imi fod adref.

“Wrth y Tri!” Am ennyd yr oeddwn wedi gweld y Celtaidd yn edrych allan o’i lygaid ef, er mai Duw’r Cristionion oedd yr hwn a dyngai wrtho; ni cheir ganddynt yn Constantinopolis ond un llw arall, sef “Wrth yr Un,” ac ymladd a wnânt hyd angau yn ei gylch. Yna efe a chwarddodd. “Wrth y Tri! Mor ddymunol fuasai gennyf pe buasech wrth fy ochr yr wythnos ddiwethaf yn yr Hippodrom! Collais fil oer ar y Gwyrddion — peth sicr, meddasech chwi, ac eto rhedasant fel buchod teircoesog. Wel, ymddengys mai pa dywysog bynnag a’ch caiff yn arweinydd, ffodus yw hwnnw. Pe buasei ef wedi eich cael chwi, mi fuaswn innau, hwyrach, ag ymerodraeth heddiw, yn lle swydd barchus yn y llywodraeth — ac yn ffodus ddigon o’i chael hi heb fod yn eunuch i ychwanegu at hynny.”

Amneidiodd efe wrth lefaru tua’r mosaig mawr ar brif fur yr ystafell oedd y tu cefn i ni. Yr oeddwn eisoes wedi sylwi arno, ac yn rhyfeddu’n annelwig at y wedd Fysantaidd honno o alar a addurnai ystafell â golygfeydd o’r fath yn lle’r cynlluniau mwy bywiog a welir yng Ngwlad Groeg a’r Eidal. Yr oeddwn eisoes wedi sylwi, yn y neuadd fynedfa, ar groeshoeliad o faint dyn byw, â ffigurau galarus a dyfeisiau Cristnogol o’i amgylch i gyd. Dienyddiad oedd hwn hefyd, ond un urddasol, ar faes y gad. Tywyll oedd yr awyr, wedi ei llunio â sglodion o lechen a lapis wedi eu morthwylio yn gymylau fel haearn, ac yn eu plith bennau syll y duwiau. Ar y gorwel yr oedd rhes o dyrrau a themlau, a haul rhuddgoch yn machlud o’u hôl. Ymddangosai fel pe bwriedid Rhufain. Y gwastadedd eang o flaen y muriau oedd lleoliad diwedd y frwydr: ar y chwith y llu gorchfygedig, gwŷr a meirch yn farw neu’n marw ar faes yn llawn arfau drylliedig ar wasgar; ar y dde y buddugwyr, wedi ymgasglu y tu ôl i’r pennaeth coronog, ac wedi eu golchi mewn llafn o oleuni yn disgyn oddi wrth Grist, yn hofran mewn bendith uwchlaw’r duwiau eraill. Wrth draed y buddugwr yr oedd y pennaeth arall ar ei liniau, ei wddf yn noeth i lafn y dienyddiwr. Yr oedd efe yn codi’r ddwy fraich tua’i orchfygwr, nid er mwyn trugaredd, ond mewn ildiad ffurfiol o’r cleddyf a orweddai ar draws ei ddwylo. Islaw iddo, yng nghornel y darlun, yr oedd wedi ei ysgrifennu Max. Ar y dde, islaw’r buddugwr, yr oedd y geiriau Theod. Imp. wedi eu stampio.

“Erbyn yr Un!” meddwn innau, a gwelais Ahdjan yn gwenu; eithr ni allasai ef wybod beth a'm dug mor frysiog ar fy nhraed. Cododd yntau'n osgeiddig ac a'm canlynodd at y mur, yn amlwg yn falch o'm diddordeb.

Ie, gorchfygiad Maximus gan yr Ymerawdwr. Da iawn, onid e? Lleddfai ei law dros y tesserae sidanog. Ni allai'r gŵr a'i gwnaeth fod wedi gwybod fawr ddim am eironi rhyfel. Er gwaethaf hyn oll, gellid dweud iddo droi allan yn ddigon cyfartal yn y diwedd. Y cymrawd hwnnw, ei wyneb fel ci cur, ar y chwith y tu ôl i Facsen, yw hynafiad Hoel, yr un a ddug weddillion y fintai Frythonig adref. A'r gŵr bonheddig hwn, sancteiddiaidd ei wedd, yn tywallt gwaed dros draed yr Ymerawdwr, yw hen-hen-daid i mi, i'w gydwybod ef a'i synnwyr masnach da yr wyf yn ddyledus am fy ngyfoeth ac am iachawdwriaeth fy enaid.

Prin y gwrandawais. Yr oeddwn yn syllu ar y cleddyf yn llaw Macsen. Yr oeddwn wedi ei weld o’r blaen. Yn llewyrchu ar y mur y tu ôl i Eigyr. Yn llamu’n ôl i’w wain yn Llydaw. Ac yn awr yma, y drydedd waith, wedi ei ddarlunio yn llaw Macsen y tu allan i furiau Rhufain.

Yr oedd Ahdjan yn fy ngwylio’n chwilfrydig. “Beth yw’r peth?”

Y cleddyf. Felly ei gleddyf ef oedd.

Beth oedd? A welsoch ef, ynteu?

“Nage. Mewn breuddwyd yn unig. Ddwywaith y’i gwelais mewn breuddwydion. Yn awr, yma am y trydydd tro, mewn darlun...” meddais, hanner wrthyf fy hun, yn myfyrio. Golau’r haul, wrth daro i fyny oddi ar y pwll ar y teras, a anfonai donnau o lewyrch dros y mur, fel bod y cleddyf yn crynu’n loyw yn nwylo Macsen, a’r gemau yn ei garn yn dangos gwyrdd a melyn a glas llachar. Dywedais yn dawel: “Felly dyna pam y collais y llong yng Nghalcedon.”

Beth a olygwch?

Maddeuwch imi, prin y gwn. Yr oeddwn yn meddwl am freuddwyd. Dywedwch wrthyf, Ahdjan, y darlun hwn... ai muriau Rhufain yw’r rheini? Ni lofruddiwyd Maximus yn Rhufain, yn sicr?

“Llofruddiwyd?” meddai Ahdjan, mewn dull pryfoclyd o gywir, a llygedyn o ddifyrrwch ar ei wyneb. “Y gair a ddefnyddir ar ein hochr ni o’r teulu yw ‘dienyddiwyd.’ Nage, nid yn Rhufain y bu hynny. Credaf mai symbolaidd ydoedd yn meddwl yr arlunydd. Yn Aquileia y digwyddodd. Efallai na fyddwch yn ei hadnabod; lle bychan ydyw ger ceg Afon Turrus, ym mhen gogleddol yr Adriatig.”

A alwai llongau yno?

Ehangai ei lygaid. “Yr ydych yn bwriadu mynd?”

Hoffwn weld y lle y bu farw Macsen. Hoffwn wybod beth a ddaeth o’i gleddyf.

Ni chewch hyd i hwnnw yn Acwilea, eb efe. Kynan a'i cymerth.

“Pwy?”

Amneidiai efe tua’r darlun. “Y gŵr ar y chwith. Hynafiad Hoel, yr hwn a arweiniodd y Brytaniaid yn ôl adref i Lydaw. Gallasai Hoel fod wedi dywedyd hynny wrthyt.” Chwarddodd ar fynegiant fy wyneb. “A ddaethost cyn belled â hyn er mwyn y tamaid hwnnw o wybodaeth?”

Ymddengys felly, meddwn i. Er na wyddwn hynny hyd y foment hon. A ydych yn dweud wrthyf fod gan Hoel y cleddyf hwnnw? Yng Llydaw y mae?

Naddo. Collwyd ef ers talwm. Aeth rhai o’r gwŷr a ddychwelodd adref i Frydain Fwyaf â’i bethau gydwynt; tybiwn y byddent wedi cymryd ei gleddyf i’w roi i’w fab.

A?

Dyna'r oll a wn i. Amser maith yn ôl y bu, ac nid yw'r cwbl yn awr ond hanes teuluol, ac y mae'n debyg nad yw hanner ohono'n wir. A oes cymaint pwys ar hynny?

“Peth?” meddais i. “Prin y gwn i. Ond dysgais edrych yn fanwl ar y rhan fwyaf o bethau a ddeuent i'm rhan.”

Yr oedd ef yn fy ngwylio â mynegiant dryslyd, a minnau’n tybio y buasai’n fy holi ymhellach; ond ar ôl petruster byr ni ddywedodd ond hyn: “Mae’n debyg. A ewch chwi allan yn awr i’r ardd? Y mae’n oerach. Yr oeddech yn edrych fel pe bai eich pen yn eich poeni.”

Hwnnw? Nid oedd hynny'n ddim. Rhywun yn canu ar delyn yno i lawr ar y teras. Nid yw hi mewn tiwn.

Fy merch. A awn ni i lawr i’w hatal?

Ar y ffordd i lawr yr oedd ef yn adrodd wrthyf am long a oedd i ymadael â’r Corn ymhen deuddydd. Yr oedd yn adnabod y meistr, ac fe allai sicrhau lle i mi arni. Llong gyflym ydoedd, ac fe ddeuai i ddocio yn Ostia, o’r fan honno y cawn, yn ddiau, hyd i lestr yn hwylio tua’r gorllewin.

A beth am eich gweision?

Gŵr da yw Gaius. Fe allech chwi wneud yn waeth na’i gyflogi ef eich hun. Myfi a ryddhaodd Stilicho. Eiddoch chwi ef, os erys; ac y mae ef yn ddewin gyda cheffylau. Creulondeb fyddai gennyf fi ei gymryd ef i Frydain; y mae ei waed cyn deneued ag eiddo gaseg Arabia.

Ond pan ddaeth y bore, yr oedd Stilicho yno ar lan y cei, mor ystyfnig â’r mulod a arferasai eu trin â chymaint o fedr, ei eiddo mewn sach wedi ei bwytho, a chlogyn o groen dafad yn berwi amdano dan haul Bysantion. Dadleuais ag ef, gan ddifenwi hyd yn oed hinsawdd Prydain, a’m dull syml o fyw, yr hyn a allasai efe, efallai, ei oddef mewn gwlad lle disgleiriai’r haul, ond a fyddai’n galedi pur yn y wlad honno o wyntoedd rhewllyd a gwlybaniaeth. Ond, gan weld o’r diwedd y câi efe ei ffordd ei hun, hyd yn oed pe talai efe am ei dramwy ei hun â’r arian a roeswn iddo yn anrheg ymadael, ildiais.

A dweud y gwir, yr oeddwn wedi fy nghyffwrdd, ac yn falch o gael ei gwmni ar y fordaith hir adref. Er nad oedd ganddo ddim o hyfforddiant Gaius fel gwas corff, eto yr oedd yn gyflym a deallus, ac eisoes yr oedd wedi dangos medr wrth fy nghynorthwyo â pherlysiau a meddyginiaethau. Byddai o ddefnydd i mi, ac ar ben hynny, wedi’r holl flynyddoedd hyn draw, yr oedd bywyd ym Mryn Myrddin yn edrych rywfaint yn fwy unig nag y buasai gynt, ac mi wyddwn yn dda na ddeuai Ralf byth yn ôl ataf.




3


Diwedd haf oedd hi pan gyrhaeddais Brydain. Newyddion ffres a’m cyfarfu ar y cei, ym mherson un o siambrleniaid y Brenin, yr hwn a’m cyfarchai â rhyddhad angerddol, a chyn lleied o syndod ynddo nes dywedais wrtho: “Dylasech chwi fod yn fy musnes i.”

Chwarddodd ef. Lucan ydoedd, yr hwn a adwaenaswn yn dda pan oedd fy nhad yn Frenin, ac yr oedd ef a minnau ar delerau da. “Darogan? Prin iawn. Hon yw’r bumed llong imi gyfarfod â hi. Cyfaddefaf fy mod wedi disgwyl amdanoch, ond ni feddyliais erioed eich gweled mor fuan. Clywsom ichi fynd tua’r dwyrain gryn amser yn ôl, ac anfonasom gennadon, gan obeithio eich cyrraedd. A ddaethant o hyd i chwi?”

“Nage. Ond yr oeddwn eisoes ar fy ffordd.”

Amneidiai ef, megis pe bawn wedi cadarnhau ei feddyliau. Buasai ef yn rhy agos at fy nhad, Ambrosius, i gwestiynu’r nerth a’m tywysai. “Gwyddech, ynteu, fod y Brenin yn glaf?”

“Nid hynny, na. Dim ond bod yr amseroedd yn beryglus, ac y dylwn fynd adref. Uthr yn glaf? Newydd trist iawn yw hynny. Pa afiechyd yw hwnnw?”

Clwyf a aeth yn ddrwg. Gwyddech iddo fod yn edrych at ailadeiladu amddiffynfeydd Glan y Sacsoniaid, ac yn hyfforddi’r milwyr yno ei hun? Wel, codwyd braw ynghylch llongau hir i fyny ar y Tafwys — fe’u gwelwyd gyferbyn â Vagniacae — yn rhy agos i Lundain er cysur. Cyrch bychan oedd, dim o ddifrif, eithr efe a fu’r cyntaf i fynd iddo, fel arfer, ac a gafodd doriad, ac ni iachâi’r clwyf. Deufis oedd ers hynny, ac y mae efe o hyd mewn poen, ac yn colli cnawd.

Deufis? Onid yw ei feddyg ei hun wedi bod yn gofalu amdano?

Yn wir, ie. Y mae Gandar wedi bod yno er y dechreuad.

A phaham na allai efe wneuthur dim?

Wel, meddai Lucan, yn ôl ef yr oedd y Brenin yn gwella, ac y mae’n dywedyd—ynghyd â’r meddygon eraill a ymgynghorwyd—nad oedd dim i’w ofni. Ond bûm innau’n eu gwylio hwy’n cynnull ac yn ymgynghori mewn corneli, ac y mae Gandar yn edrych yn bryderus. Taflodd olwg o’r tu draw ataf. Y mae rhyw anesmwythyd—gellid hyd yn oed ei alw yn ddychryn—yn heintio’r holl lys, a bydd yn anodd ei gadw o fewn ei derfynau yno. Nid rhaid i mi ddywedyd wrthyt, amser drwg yw hwn i’r wlad ddechrau amau a fydd eu harweinydd mewn cyflwr i’w harwain. Yn wir, y mae sïon eisoes wedi codi. Gwyddost na all y Brenin gael poen bol heb godi ofn gwenwyn; ac yn awr y maent yn sibrwd am swynion ac ysbrydion yn crwydro. Ac nid heb achos; y mae’r Brenin, weithiau, yn edrych fel dyn sy’n rhodio yng nghwmni ysbrydion. Yr oedd yn bryd iti ddyfod adref.

Yr oeddym eisoes yn ymdeithio ar hyd y ffordd o’r porthladd. Yr oedd y meirch wedi bod yno’n barod, wedi eu cyfrwyo wrth ymyl y cei, a hebryngfa’n disgwyl; hyn yn fwy er seremonïaeth nag er diogelwch; canys y mae’r ffordd i Lundain yn dra theithiedig ac yn warchodedig. Daeth i'm meddwl efallai fod y gwŷr arfog a farchogent gyda ni yno, nid i ofalu fy mod yn cyrraedd at y Brenin yn ddianaf, ond i sicrhau fy mod yn cyrraedd yno o gwbl.

Dywedais gymaint yn sych wrth Lucan. “Ymddengys fod y Brenin yn ewyllysio sicrhau ohonof.”

Yr oedd ef yn edrych yn ddifyr ganddo, ond ni ddywedodd ond, â llyfnder ei gwrteisiwr: “Efallai ei fod yn ofni na fynnech chwi ymweled ag ef. A ddywedwn ni nad yw meddyg a fetho wella brenin bob amser yn ychwanegu at ei fri?”

Nid yw bob amser yn goroesi, yr ydych yn ei feddwl. Hyderaf fod y truan Gandar eto yn fyw?

Hyd yma. Safodd ennyd, ac yna dywedodd yn niwtral: Nid fy mod yn rhyw farnwr mawr, ond mi a fuaswn yn dywedyd nad corff y Brenin sydd heb iachâd, eithr ei feddwl.

“Felly fy hud i a ddymunir?” Distaw y bu ef. Ychwanegais innau: “Neu ei fab ef?”

Syrthiai ei amrannau. “Y mae sïon amdano yntau hefyd.”

“Yr wyf yn sicr fod rhai.” Yr oedd fy llais i cyn ddiflased â’i lais ef. “Un darn o newydd a glywais ar fy nheithiau oedd fod y Frenhines yn feichiog drachefn. Tybiaf y dylasai fod wedi ei dwyn i’w gwely fis yn ôl. Beth yw’r plentyn?”

Mab oedd, wedi ei eni’n farw. Dywedant mai hyn a yrrodd y Brenin o’i bwyll, ac a ailgynneuodd wres ei arch drachefn. Ac yn awr y mae sïon fod y mab hynaf farw hefyd. Yn wir, y mae rhai’n dweud iddo farw’n faban, ac nad oes mab o gwbl. Oedodd ennyd. Yr oedd ei olwg wedi ei hoelio ar glustiau ei geffyl, ond yr oedd yn ei lais y cysgod lleiaf o gwestiwn.

Nid gwir, Lucan, meddwn i. Y mae ef yn fyw, yn fachgen grymus, ac yn tyfu’n gyflym. Paid ag ofni; bydd yno pan fyddo’i angen.

“A!” Anadliad hir o ryddhad ydoedd. “Yna y mae’n wir ei fod ef gyda chwi! Dyma’r newydd a iachá y deyrnas, onid y Brenin. Dygwch y bachgen i Lundain yn awr?”

Yn gyntaf rhaid i mi weld y Brenin. Wedi hynny, pwy a ŵyr?

Y gŵr llys a ŵyr pa bryd y troesid y pwnc, ac ni ofynnodd Lucan ddim rhagor o gwestiynau, ond dechreuodd sôn am newyddion mwy cyffredinol. Dywedodd wrthyf yn fanylach yr hyn a ddysgasewn eisoes o lythyrau Ector; yn sicr nid oedd Ector wedi gorddweud y sefyllfa. Cymerais ofal beidio â gofyn gormod o gwestiynau ynghylch y perygl posibl yn y gogledd, ond Lucan a soniodd amdano ei hun, am osod gwŷr i gadarnleoedd i’r gogledd o Rheged ar hyd hen linell Mur Hadrian, ac yna am gyfraniad Lot at amddiffyn y gogledd-ddwyrain.

“Y mae’n cael trafferth caled ohono. Nid am fod y cyrchoedd yn ddrwg — bu’r lle yn dawel yn ddiweddar — ond efallai am yr union reswm hwnnw. Nid yw’r mân frenhinoedd yn ymddiried yn Lot; dywedant ei fod yn ŵr caled ac yn gybyddlyd o’r ysbail, ac nad yw’n malio fawr am ddim budd ond ei eiddo ei hun. Pan welant nad oes eto ymladd i’w wneud, a dim i’w ennill, y maent yn ei adael ef yn lluoedd ac yn mynd â’u gwŷr adref i drin y meysydd.”

Gwnaeth sŵn o ddirmyg, cyn nesed at ffroenellu ag y deuai gŵr llys byth.

“Ffyliaid, na welant mai pa un bynnag a hoffent eu harweinydd ai peidio, ni bydd meysydd ganddynt i’w trin, na theuluoedd i’w trin drostynt, oni ymladdant.”

Eto, gorweddai holl ddiddordeb Lot yn ei gynghreiriau, yn enwedig tua’r de. Tybid gennyf fod yr un honno â Rheged yn ddigon diogel? Paham y mae ei gyngheiriaid yn ei amau? A ydynt yn tybio ei fod ef yn llenwi ei nyth ei hun ar eu traul hwy? Neu efallai rywbeth gwaeth?

Ni allaf ddywedyd hynny wrthyt. Pren oedd ei lais.

Onid oes neb arall y gall Uthr ei benodi yn bennaeth yn y gogledd?

Nid oni bai yr â efe ei hun. Ni all ef ddiraddio Lot. Y mae ei ferch wedi ei haddewid iddo.

Dywedais innau, wedi fy nychryn: Ei ferch ef? A ydych yn golygu i Lot dderbyn Morgawse, wedi’r cwbl?

“Nid Morgause, naddo,” ebe Lucan. “Yr wyf yn amau na fuasai’r briodas honno ddigon hudolus i Lothian, er i’r eneth droi allan mor brydferth ei phryd. Gŵr uchelgeisiol yw Lot; ni lynai efe wrth astard pan oedd tywysoges gyfreithlon i’w chael. Merch y Frenhines a olygwn i; Morgian.”

Morgan? Ond prin y gall hi fod yn bum mlwydd oed!

Er hynny, y mae hi wedi ei dyngu, a gwyddoch chwi fod hynny yn rhwym rhwng brenhinoedd.

“Os na wnaf fi, pwy a ddylai?” meddais yn sych, a gwyddai Lucan beth oedd yn fy meddwl: fy mam fy hun, a’m dwgiasai i Ambrosius heb rwymyn rhyngddi hi ag ef ond addewid a roesid yn ddirgel; a’m tad, yr hwn a adawsai i’r addewid hwnnw ei rwymo mor sicr ag y byddai llw seremonïol.

Daethom i olwg Mur Llundain bryd hynny, a thyrfae traffig marchnad y bore yn gwasgu o’n hamgylch. Yr oedd Lucan wedi rhoi digon imi i fyfyrio arno, ac yr oeddwn yn falch pan gaeodd yr osgordd atom, ac yntau’n ddistaw, gan fy ngadael i’m meddyliau fy hun.

Disgwyliwn y cawn Uthr yng ngofal rhywrai, ac o leiaf rai o’i faterion wedi eu trefnu; ond eto yr oedd efe’n aros yn ei ystafell ei hun, ac ar ei ben ei hun.

Wrth imi gael fy arwain trwy’r rhag-ystafelloedd tua’i ystafell ef, gwelais foneddigion, swyddogion a gweision oll yn disgwyl; ac yr oedd ar ystafelloedd gorlawn hynny dawelwch pryderus a ddywedai ei chwedl ei hun. Ymgynghorai dynion mewn clystyrau bychain, yn isel eu llef ac yn llawn gofid; edrychai’r gweision yn nerfus ac yn gynhyrfus; ac yn y coridorau allanol, lle yr oedd masnachwyr a deisebwyr yn aros, yr oedd yno ddigalondid amyneddgar y rhai a aethesant eisoes heibio i derfyn gobaith.

Troes pennau wrth imi fynd drwodd, a chlywais y sibrwd yn rhedeg o’m blaen megis gwynt drwy anialwch diffaith; ac esgob Cristionogol, gan anghofio’i hun, a ddywedodd yn glywadwy: “Moliant i Dduw! Yn awr gwelwn y swyn yn codi.”

Dechreuodd un neu ddau o’r gwŷr a adwaenwn symud ymlaen gyda chyfarchion cynnes, a llif o gwestiynau’n barod; ond gwenais ac ysgydwais fy mhen ac euthum drwodd heb ddim amgen na gair buan. Ac oherwydd na ellir byth, gyda brenhinoedd, ddiystyru’n llwyr y meddwl am falais neu lofruddiaeth, edrychais yn fanwl ar y wynebau a adwaenwn: rhywle yn y dyrfa hon o arglwyddi arfog a gemog fe allai fod un na chroesawai fy nychweliad i ochr y Brenin; rhywun a wyliodd am i Wthr fethu cyn i’w fab dyfu’n ŵr; rhywun oedd yn elyn i Arthur, ac felly i minnau.

Rhai ohonynt a adwaenwn yn dda, ond hyd yn oed y rhai hyn, wrth imi eu cyfarch, a astudiais. Yr arweinwyr o Gymru, Ynyr o Went, Mador a Gwilim o’m gwlad fy hun, Dyfed. Nid Maelgwn ei hun o Wynedd, ond un o’i feibion, Cunedda. Wrth eu hochr hwy, gyda dyrnaid o’u cydwladwyr, yr oedd Brychan a Chynfelin o Ddyfnaint, a Nentres o Garlot, yr hwn a wylaswn yn marchogaeth allan gydag Uthr o Dintagel.

Yna y gwŷr o’r gogledd; Ban o Benoic, gŵr mawr golygus, mor dywyll ei liw fel y gallesid tybio ei fod ef, megis Ambrosius a minnau, yn ddisgynnydd i Facsimus y Sbaenwr. Wrth ymyl Ban safai ei gefnder o Lydaw, nad oeddwn yn gallu cofio ei enw. Yna Cadwy a Bors, dau o fân frenhinoedd Rheged, cymdogion i Ector; ac un cymydog arall, Arrak, un o feibion luosog Caw o Ystrad Clud. Y rhai hyn a nodais yn fanwl, gan gofio’r hyn a wyddwn amdanynt. Dim o bwys hyd yn hyn, eithr mi a gofiwn, ac a wyliwn.

Rheged ei hun ni welais, na Lot chwaith; rhaid oedd tybio fod eu helyntion yn y gogledd yn fwy taer hyd yn oed na salwch y Brenin. Ond yr oedd Urien, brawd-yng-nghyfraith Lot, yma, gŵr tenau, coch ei wallt, a chanddo’r llygaid glas-gwynion a’r gwrid uchel a ddaw o dymer boeth; a Thudwal o Ddinpelydr, a redai gydag ef; a’i frawd gwaed, Aguisel, am ei helyntion preifat ef yn ei gaer oer ger Bremenium y clywswn straeon rhyfedd.

Yr oedd eraill yno nas adwaenwn, a’r rheini a fwriais olwg frysiog arnynt wrth fynd heibio. Gallaswn ganfod yn ddiweddarach pwy oeddynt, oddi wrth Lucan, neu oddi wrth Caius Valerius, a safai draw ger drws y Brenin. Wrth ochr Valerius yr oedd gŵr ieuanc y tybiais y dylaswn ei adnabod; gŵr cryf ei lun, haul-liw ei groen, tua ugain oed neu felly, â gwyneb a ymddangosai i mi yn lled gyfarwydd. Ni allwn ei osod. Yr oedd ef yn fy ngwylio o’r man lle safai ger drws Uthr, ond ni lefarodd air, nac ni roddes arwydd cyfarch o gwbl. Dywedais dan fy anadl wrth Lucan: Y gŵr ger y drws, wrth ymyl Valerius. Pwy yw ef?

Cadwr o Gernyw.

Yr oeddwn yn ei hadnabod yn awr, y wyneb a welswn ddiwethaf yn gwylio wrth gorff Gorlois yn neuadd hanner nos Dimilioc. A chyda’r un wedd; y llygaid glas oerion hynny, y rhimyn guchiog o aeliau, a gwyneb y rhyfelwr, wedi ei aeddfedu gan y blynyddoedd, yn fwy nag erioed yn debyg i wyneb ei dad ac ym mhob mymryn cyn arswyded ag yntau.

Efallai nad oedd arnaf angen edrych ymhellach. O blith y rhai oll a oedd yn bresennol, ef oedd â’r achos mwyaf i’m casáu. Ac yr oedd ef yma, er bod Lucan wedi dweud wrthyf mai ef oedd cadlywydd Glan Iwerddon. Yn absenoldeb Rheged, a Lot, tybiais mai ef oedd yr agosaf yno at Wthyr, ond myfi yn unig a eithriwyd.

Rhaid oedd imi fynd o fewn llath iddo ef er mwyn cyrraedd drws ystafell y Brenin. Daliais ei lygaid yn fwriadol, ac yntau a ddychwelodd fy ngolwg; ond ni chyfarchodd, ac ni phlygodd ei ben. Oer a diddan oedd y llygaid gleision.

Da iawn, meddyliais, wrth imi gyfarch Falerius wrth ei ochr, cawn ni weld. Diau y gallwn gael gwybod oddi wrth Wthr pa achos a’i dug ef yma. A pha faint, pe na bai’r Brenin yn gwella, oedd i’r Dug ifanc ei ennill.

Yr oedd Lucan wedi mynd i mewn i hysbysu’r Brenin am fy nyfodiad. Yn awr daeth allan drachefn ac arwyddodd arnaf i symud ymlaen. Ar ei sodlau ef y deuai Gandar. Buaswn wedi aros i lefaru ag ef, ond ysgydwodd yntau ei ben yn frysiog.

“Nage. Y mae ef am ichwi fyned i mewn yn syth. Erbyn y Sarff, Myrddin, y mae'n llawen gennyf eich gweled! Eithr gofalwch... Wele, y mae'n galw. Gair â chwi yn nes ymlaen?”

Wrth gwrs. Mi fyddaf yn ddiolchgar.

Daeth galwad arall o du mewn yr ystafell, yn fyrbwyll a gorchmynnol. Cyfarfu llygaid Gandar, yn drwm gan ofid, â’m rhai innau drachefn am ennyd wrth iddo gamu o’r neilltu i’m gadael i basio. Caeodd y gwas y drws ar ein hôl, ac fe’m gadawyd ar fy mhen fy hun gyda’r Brenin.




4


Yr oedd ef ar ei draed, ac wedi ei wisgo mewn mantell dŷ yn agored o’r blaen, a thaniwn oddi tano diwnig wedi ei wregysu â gwregys gemog, a dagr hir wedi ei thrywanu drwyddo. Ei gleddyf ef, Falar, cleddyf y Brenin, a orweddai ar draws ei groglenni islaw’r ddraig eurgrwm a ddringai’r mur y tu ôl i’r gwely. Er mai haf oedd hi o hyd, buasai drwy’r nos awel oer o’r gogledd, ac yr oeddwn yn falch — fy ngwaed yn denau, fe dybiaf, gan fy nheithiau — o weld palsen yn gwrido’n goch ar yr aelwyd wag, a chadeiriau wedi eu gosod yn agos iddi.

Daeth yn ebrwydd ar draws yr ystafell i'm cyfarch, a gwelais ei fod yn cloffi. Wrth imi ateb ei gyfarchiad, astudiais ei wyneb am arwyddion o'r afiechyd neu'r dryswch yr oeddwn wedi fy arwain i'w disgwyl. Yr oedd yn deneuach nag o'r blaen, a llinellau newydd ar ei wyneb a'i gwnâi yn edrych yn nes at hanner cant nag at ddeugain (sef ei oedran ef), a gwelais y wedd dynedig honno dan y llygaid sydd yn un o arwyddion poen hir-ymsyfl a gwenwynol neu ddiffyg cwsg. Ond heblaw'r cloffni bychan symudai'n ddigon rhwydd, a chyda'r holl egni aflonydd a gofiwn ynddo. A'i lais oedd yr un ag erioed, yn gryf ac yn chwim, yn llawn penderfyniad trahaus.

Y mae gwin yno. Fe wnawn ni dywallt inni ein hunain. Mi a fynnaf siarad â chwi ar eich pen eich hun. Eisteddwch.

Ufuddheais iddo, gan dywallt y gwin a rhoi cwpan iddo yn ei law. Fe’i cymerth, ond fe’i gosododd i lawr heb yfed, ac eisteddodd gyferbyn â mi, gan dynnu’r wisg am ei liniau â symudiad sydyn, bron yn ddig. Sylwais nad oedd ef yn edrych arnaf fi, ond ar y brwgwd, ar y llawr, ar y cwpan, i rywle o gwbl er mwyn peidio â chyfarfod â’m llygaid. Llefarodd gyda’r un byrbwylltra, heb wastraffu dim amser ar gwrteisi ynghylch fy nhaith. Dywedasant wrthych, fe fyddai, fy mod wedi bod yn glaf.

Deallwn i eich bod eto felly, meddwn i. Y mae’n llawen gennyf eich gweld ar eich traed ac mor fywiog. Dywedodd Lucan wrthyf am yr ysgarmes yn Vagniacae; deallaf mai tua deufis yn awr sydd er pan glwyfwyd chwi?

Do. Nid oedd fawr ddim ynddo, gwaewffon yn bwrw’i hymyl, nid yn ddwfn. Eithr fe lygrodd, a chymerodd amser maith i wella.

A yw wedi gwella bellach?

“Do.”

A yw’n dal i’th boeni di?

“Nage.”

Bron y torrodd y gair allan yn chwyrn ganddo, gan wthio ei hun yn ôl yn ei gadair yn ddisymwth er mwyn eistedd yn unionsyth, ei ddwylo’n dynn ar y breichiau, a’i lygaid o’r diwedd ar fy rhai innau. Dyna oedd yr olwg galed las a gofiaswn, heb ddangos dim ond digofaint a chasineb. Eithr yn awr yr oeddwn yn adnabod yr olwg a’r ystum am yr hyn oeddynt mewn gwirionedd, sef rhai gŵr a yrrid, yn erbyn ei ewyllys, i ofyn cymorth lle’r oedd wedi tyngu na ofynnai byth mo hono drachefn. Mi a arhoswn.

Pa fodd y mae’r bachgen?

Os oedd y cwestiwn sydyn wedi fy synnu, mi a’i cuddiais. Er imi ddywedyd wrth Hoel ac Ector nad oedd raid ond hysbysu’r Brenin am leoliad y plentyn pe mynnei efe wybod, eto yr oedd wedi ymddangos yn ddoeth anfon adroddiadau o bryd i bryd — wedi eu geirio mewn ymadroddion na ddeallai neb ond y Brenin — ynghylch iechyd a chynnydd y bachgen. Er pan oedd Arthur yng Ngalafa yr oedd y adroddiadau yn mynd at Hoel, ac oddi yno at Uther; ni ddylai dim fynd yn uniongyrchol rhwng Galafa a’r Brenin. Yr oedd Hoel wedi ysgrifennu ataf nad oedd Uther, yn yr holl flynyddoedd, wedi gwneud un ymholiad uniongyrchol ynghylch y bachgen. Yr oedd i’w gasglu, gan hynny, nad oedd ganddo yn awr ddim syniad lle yr oedd ei fab.

Dywedais: Dylech fod wedi cael adroddiad er pan welais yr un diwethaf. Oni ddaeth?

“Nas gŵyr eto. Ysgrifennais finnau fis yn ôl i ofyn i Hoel lle yr oedd y bachgen. Ni roddodd efe ateb.”

Efallai mai i Dintagel, neu i Winchester, yr âi ei ateb.

Efallai. Neu efallai nad oedd efe'n barod i ateb fy nghwestiwn?

Codais fy aeliau. “Paham lai? Deellid erioed, yn ddiau, na ddylai’r cyfrinachedd estyn atoch chwi. A wrthododd efe eich ateb o’r blaen?”

Dywedodd yn oer, wedi ei ddrysu ac yn ei gelu: Ni ofynnais. Ni fu angen o’r blaen.

Dywedodd hyn wrthyf rywbeth y tu hwnt i’r hyn a wyddwn eisoes. Ni theimlasai’r Brenin ond yr angen i ganfod Arthur er pan gafodd y Frenhines ei herthyliad diwethaf. Yr oeddwn wedi bod yn gywir wrth feddwl, pe buasai hi wedi rhoi iddo feibion eraill, y buasai efe wedi hoffi anghofio’r “bastard” ym Mrythain. Dywedodd hefyd wrthyf rywbeth nad oedd at fy modd: os teimlai efe angen Arthur yn awr, fe allai’r wys hon fod i ddweud wrthyf fod fy ngwarcheidiaeth wedi dod i ben cyn iddi ddechrau o ddifrif.

Er mwyn ennill amser i mi fy hun, anwybyddais yr hyn a ddywedasai efe newydd. Yna dibynnwch ar hyn, y mae ateb Hoel ar ei ffordd. Beth bynnag, ni phery ddim, gan fy mod i yma i'ch ateb yn ei le.

Yr oedd ei wedd yn dal yn garegog, heb oddef dim dyfalu. “Dywedant wrthyf eich bod wedi bod dros y môr yr holl flynyddoedd hyn. A aethoch ag ef gyda chwi?”

“Nage. Tybiais mai gwell oedd cadw draw oddi wrtho hyd oni ddeuai’r amser pan allwn fod o wasanaeth iddo. Mi a sicrheais am ei ddiogelwch ef, ac yna, wedi imi ymadael â Llydaw, cedwais gysylltiad agos.” Gwenais ychydig. “O, dim a allasai dy ysbïwyr di fod wedi ei weld... nac eiddo neb arall chwaith. Gwyddost fod gennyf fy ffyrdd fy hun. Ni chymerais ddim peryglon. Os nad oes gennyt ti dy hun yn awr ddim syniad lle y mae ef, gelli fod yn sicr nad oes gan neb arall ychwaith.”

Gwelais, o’r fflach fer yn ei lygaid cyn i’r amrannau eu gorchuddio, fy mod wedi dyfalu’n gywir: yr oedd negeseuon ac adroddiadau di-ball am fy symudiadau wedi eu hanfon yn ôl ato. Diau, lle bynnag y gallai, ei fod wedi peri’m gwylio. Nid oedd hynny ddim mwy nag a ddisgwyliaswn. Trwy wybodaeth y mae brenhinoedd yn byw; y mae’n debyg fod gelynion Wthr hwythau wedi cadw llygad arnaf finnau, ac efallai y byddai hysbyswyr y Brenin ei hun wedi codi rhyw drywydd atynt. Ond pan ofynnais iddo am hyn, ysgydwodd ei ben. Bu’n ddistaw am ennyd, gan ddilyn rhyw lwybr cudd o’i eiddo ei hun. Nid oedd wedi edrych arnaf eto. Estynnodd am y cwpan wrth ei benelin, ond nid i yfed; chwaraeâi ag ef, gan ei droi o gwmpas ac o gwmpas lle safai.

“Bydd yn saith oed erbyn hyn.”

Yn cyrraedd ei wyth oed y Nadolig hwn sydd ar ddod, ac yn gryf er ei oed, ac yn ffynnu’n dda. Ni raid i chwi ofni dim drosto, Uthr.

“Ni chredwch chwi hynny?” Fflach arall, o chwerwder cryfach na dim dicter. Er gwaethaf fy nhawelwch allanol teimlwn ennyd ffyrnig o ddychryn: pe, yn groes i’r ymddangosiad, yr oedd afiechyd y Brenin mewn gwirionedd yn angheuol, pa obaith a fyddai i’r bachgen ar ben y deyrnas hon yn awr, a hanner y mân-frenhinoedd â’u crafangau wrth ei wddf (gwelwn wyneb Cador drachefn)? A phaham, hyd yn oed i mi, y byddai gwybod, drwy’r goleuni a’r mwg, beth a ragfynegai gwên y duw?

“Nid ydych yn tybied hynny?” meddai’r Brenin drachefn. Gwelais esgyrn ei fysedd yn gwynnu lle y daliai’r cwpan, a rhyfeddais na wasgfae’r arian teneu ef yn bentwr. “Pan lefarasom ddiwethaf â’n gilydd, Myrddin, gofynnais wasanaeth gennych, ac nid oes gennyf amheuaeth na chyflawnwyd ef yn ffyddlon. Credaf fod y gwasanaeth hwnnw bellach bron wedi cyrraedd ei derfyn. Nage, gwrandewch arnaf fi!” Hyn er na lefaraswn i air, nac hyd yn oed gymryd anadl i lefaru. Siaradai ef fel dyn mewn cornel, yn ymosod cyn iddo hyd yn oed fod mewn perygl. “Nid rhaid i mi eich atgoffa o’r hyn a ddywedais wrthych gynt, ac nid rhaid i mi ofyn a ufuddhasoch imi. Pa le bynnag y cadwasoch y bachgen, pa fodd bynnag y’i meithrinasoch, yr wyf yn cymryd yn ganiataol ei fod yn anwybodus o’i enedigaeth a’i safle, ond ei fod yn gymwys i ddyfod ataf fi a sefyll gerbron pawb fel tywysog a’m hetifedd.”

Rhedai’r gwaed yn boeth dan fy nghroen mewn gwrid a deimlwn yn eglur. “A ydych yn ceisio dweud wrthyf eich bod o’r farn fod yr awr wedi dyfod?”

Yr oeddwn wedi anghofio disgyblu fy llais. Dychwelodd y cwpan arian i’r bwrdd gyda thinc sydyn. Daeth y llygaid glas dig yn ôl ataf. “Nid yw brenin yn ‘ceisio dweud’ wrth ei weision yr hyn sydd raid iddynt ei wneud, Myrddin.”

Gostyngais fy llygaid trwy ymdrech, ac yn araf, yn fwriadol, llaciais y dychryn a’m gafaelai, fel y pry rhywun enau ci ymladd ar led. Teimlais ei olwg ddig arnaf, a chlywais yr anadl yn chwibanu trwy ei ffroenau cul. Gwnewch Wthr yn wirioneddol ddig, ac fe allasai gymryd blynyddoedd imi ymladd fy ffordd yn ôl i ochr y bachgen. Yn y distawrwydd deallwn iddo symud yn ei gadair fel pe mewn anghysur sydyn. O fewn anadl neu ddwy gallwn edrych i fyny a dywedyd: Yna, gan dybio eich bod yn dweud wrthyf fi, O Frenin, a anfonasoch amdanaf i drafod eich iechyd, ynteu eich mab. Pa fodd bynnag, eich gwas ydwyf o hyd.

Edrychai arnaf mewn distawrwydd caled a llonydd; yna fe gliriai ei dalcen yn araf, a’i enau a laciai i rywbeth tebyg i ddifyrrwch.

“Pa beth bynnag ydych, Myrddin, prin mai hynny ydych. Ac yr oeddech yn gywir; yr wyf yn ceisio dywedyd rhywbeth wrthych, rhywbeth sy’n cyffwrdd â’m hiechyd i a’m mab hefyd. Er mwyn y Sgorpion, paham na allaf gael hyd i’r geiriau? Anfonais amdanoch nid i hawlio fy mab gennych, eithr i ddywedyd wrthych fod yn rhaid iddo ef fod yn Frenin, os meth eich medr i iacháu â mi yn awr.”

Dywedasoch wrthyf yn awr eich bod wedi eich iacháu.

Dywedais fod y briw wedi gwella. Aeth y gwenwyn ymaith, a’r boen hefyd, eithr gadawodd ar ei ôl ryw glefyd o’r fath na all Gandar ei iacháu. Dywedodd wrthyf edrych atat ti.

Cofiais yr hyn a ddywedasai Lucan wrthyf am y Brenin a rodiai gyda’r ysbrydion, a meddyliais am rai o’r pethau a welswn ym Mhergamum. “Nid ymddangosi di i mi fel gŵr sydd yn glaf hyd angau, Uthr. Ai am afiechyd y meddwl yr wyt yn llefaru?”

Ni roes ateb i hynny; eithr pan lefarodd, nid â llais gŵr yn troi’r ymddiddan i gyfeiriad arall yr oedd ef. Er pan oeddech dramor, cefais ddau o blant ychwaneg ar y Frenhines. A wyddasech chwi hynny?

Clywais i sôn am y ferch, Morgian, ond ni wyddwn ddim am y farw-anedigaeth ddiwethaf hon hyd heddiw. Y mae'n ddrwg gennyf.

“A dywedodd y Ddawn enwog honno o’th eiddo wrthyt na byddai mwy?” Yn ddisymwth, efe a drawodd y cwpan i lawr drachefn ar y bwrdd wrth ymyl ei gadair. Gwelais fod yr arian yn wir wedi ymdolci dan bwysau ei fysedd. Cododd ar ei draed â thrais gwaywffon wedi ei thaflu. Yna y gallwn weled mai’r hyn a gymeraswn i fod yn egni oedd rhyw dynnwch estynedig a pheryglus, nerfau a gewynnau’n tincian fel llinynnau bwa. Yr oedd y ceudyllau dan ei esgyrn boch yn dangos mor llym, pe bai ryw beth wedi ei fwyta’n wag o’r tu mewn. “Pa fodd y gall neb fod yn Frenin sydd lai na dyn?” Taflodd y cwestiwn hwn ataf, ac yna rhodiai ar draws yr ystafell at y ffenestr, lle y plygodd ei ben yn erbyn y garreg, gan edrych allan tua’r bore.

Yn awr o’r diwedd deallais beth oedd efe wedi bod yn ceisio ei ddweud wrthyf. Yr oedd wedi anfon amdanaf unwaith o’r blaen, i’r un ystafell hon, i ddywedyd wrthyf pa fodd yr oedd ei gariad at Eigyr, gwraig Gorlois, yn ei fwyta’n fyw. Yna, megis yn awr, yr oedd wedi digio gorfod galw ar fy medr; yna, megis yn awr, yr oedd wedi dangos yr un grym twymynllyd a llawn tyniant hwn, megis llinyn bwa yn barod i dorri. A’r achos oedd yr un peth. Yr oedd Ambrosius wedi dweud wrthyf unwaith, Os meddyliai efe â’i ymennydd yn lle â’i gorff weithiau, gwell fyddai iddo. Hyd oni ddaeth y mater hwn ynghylch Eigyr, yr oedd anghenion cnawdol treisgar Wthyr wedi gwasanaethu ei amcanion ef—nid er mwyn pleser a rhwyddineb corff yn unig, ond am fod ei wŷr, milwyr fel yntau ei hun, yn edmygu’r gallu hwnnw nad oedd, os na ymffrostid ynddo, o leiaf heb ei guddio. Iddynt hwy yr oedd yn achos cenfigen, difyrrwch ac edmygedd. Ac i Wthyr ei hun yr oedd yn fwy na boddhad corfforol; yr oedd yn gadarnhad o’r hunan, yn falchder a oedd yn rhan o’r darlun a luniasai ohono’i hun fel arweinydd.

Ni symudai ef o hyd, ac ni lefarai air. Dywedais innau: Oni byddai’n well gennych pe bawn yn ymgynghori yn gyntaf â’ch meddygon eraill, os yw’n anodd arnoch siarad â mi?

“Nid ydynt yn gwybod, dim ond Gandar.”

Felly gyda Gandar?

Ond yn y diwedd efe a'i hadroddodd wrthyf ei hun, gan rodio i fyny ac i lawr yr ystafell â'r cam hwnnw, brysiog a llipa. Yr oeddwn finnau wedi codi pan gododd yntau, ond efe a'm hamlygodd yn ôl yn anystyriol, ac felly mi arhosais lle'r oeddwn, wedi troi oddi wrtho, yn pwyso'n ôl yn fy nghadair wrth ymyl y mangr, gan wybod nad amgen na hyn oedd achos ei rodio i fyny ac i lawr yr ystafell, sef na fynnai efe fy wynebu wrth lefaru.

Adroddodd wrthyf am y cyrch yn Fagniacae a'r fintai amddiffynnol a arweiniasai efe, ac am ysgarmes lem, chwerw, ar y traeth caregog. Yr oedd gwthiad gwaywffon wedi ei daro ef yn y wer, nid clwyf dwfn ond un carpiog, ac nid glân oedd y llafn. Yr oedd wedi peri rhwymo'r toriad, ac am nad oedd yn ei boeni'n ormodol, efe a'i diystyrasai; ac ar rybudd newydd ynghylch glaniad Sacsonaidd yn y Medway, efe a aeth ati ar unwaith, heb gymryd dim gorffwys hyd oni throsodd y bygythiad. Anesmwyth oedd marchogaeth, ond nid yn boenus iawn, ac ni chafwyd dim rhybudd nes ei bod yn rhy hwyr fod y clwyf wedi dechrau pydru.

Yn y diwedd hyd yn oed Uthr a fu raid cyfaddef na allai mwyach eistedd ei geffyl, ac fe'i cludwyd mewn elor yn ôl i Lundain. Anfonwyd am Gandar, nad oedd wedi bod gyda'r lluoedd, ac o dan ei ofal ef, yn araf bach, sychodd y gwenwyn, ac iachaodd y creithiau pydredig. Yr oedd y Brenin o hyd yn llipa ychydig yn y fan lle yr oedd y cyhyrau wedi gwau'n gam, ond nid oedd dim poen, ac yr oedd popeth fel pe bai wedi ei osod er adferiad llawn.

Bu'r Frenhines yr holl amser hwnnw yn Nhintagel ar gyfer ei gorwedd, a chyn gynted ag yr oedd yntau'n well, Uthr a baratôdd i fynd ati. Yn ôl pob golwg wedi gwella'n llwyr, marchogodd i Winchester, lle yr oedd wedi atal ei osgordd i gynnal cyngor. Yna, y noson honno, yr oedd merch ifanc —

Torrodd Uthr ar ei ymadrodd yn ddisymwth, a chymryd tro arall o amgylch yr ystafell, a hynny a'i dygodd yn ôl at y ffenestr. Tybiais ai tybio yr oedd ef fy mod wedi credu ei fod yn ffyddlon i'r Frenhines; ond ni ddaethai hynny i'm meddwl erioed. Lle y byddai Uthr, byddai merch bob amser.

“Ie?” meddais.

Ac yna o’r diwedd daeth y gwir i’r golwg. Buasai merch, a chyrchai Wthr hi i’w wely, megis y cyrchai gynifer ereill mewn chwant brysiog ond llosg. Ac yntau a’i cafodd ei hun yn analluog.

“O, do,” meddaf fi, wrth imi ddechrau llefaru, “digwyddodd hynny o’r blaen, ie, hyd yn oed i minnau. Digwydd y mae i ni oll weithiau, ond ni ddylasai hwn fod wedi bod yn un o’r gweithiau hynny. Fe’i dymunwn hi, ac yr oedd hi’n fedrus, ond dywedaf wrthych nad oedd dim—dim o gwbl... Tybiais efallai fy mod wedi blino gan y daith, neu fod anghysur y cyfrwy—nid oedd ond anghysur—wedi fy nigio’n ormodol, ac felly arhosais yno yn Winchester i orffwys. Gorweddais â’r ferch drachefn, â hithau ac â rhai eraill. Ond ofer fu, nid gydag un ohonynt.”

Yna troes ef oddi wrth y ffenestr a dychwelyd i’r man lle’r oeddwn yn eistedd.

“Ac yna daeth cennad o Dintagel i ddywedyd fod y Frenhines wedi esgor yn gynnar, ar dywysog marw-anedig.”

Yr oedd ef yn edrych i lawr arnaf fi, bron â chasineb.

“Y bastardiaid hwnnw yr ydych yn ei gyfrif yn eiddo i mi. Buoch wastad yn sicr, onid e, y byddai ef yn Frenin ar fy ôl i? Ymddengys mai gwir oedd eich barn, chwi a’ch ailwg felltigedig. Ni chaf fi ddim plant eraill yn awr.”

Nid oedd dim diben mewn cydymdeimlad, ac ni fyddai efe wedi ei ddymuno oddi wrthyf fi. Dywedais yn unig: Y mae medr Gandar mewn llawfeddygaeth cyn fawred â’m medr innau. Ni ellwch chwi fod â dim rheswm i’w amau. Edrychaf arnoch os mynnech, ond hoffwn ymddiddan â Gandar yn gyntaf.

Nid oes ganddo ef eich dawn chwi gyda chyffuriau. Nid oes neb byw a ŵyr fwy am feddyginiaeth. Dymunaf ichwi wneud i mi ryw gyffur a ddwg fy nerth yn ôl i'm lwynau. Gallwch wneud hyn, yn sicr? Y mae pob hen wraig yn tyngu y gall gymysgu diodydd serch —

A wnaethoch eu profi?

Sut y gallwn eu profi heb ddywedyd wrth bob gŵr yn fy myddin—ie, ac wrth bob gwraig yn Llundain—fod eu Brenin yn analluog? Ac a ellwch glywed y caneuon a’r straeon a fyddai ar led pe gwyddent hyn amdanaf?

Yr ydych yn frenin da, Uthr. Nid yw pobl yn gwatwar hynny. Ac nid yw milwyr yn gwatwar y gwŷr sy'n eu harwain hwy i fuddugoliaeth.

Pa hyd y gallaf wneud hynny, fel yr wyf? Dywedaf wrthych fy mod yn glaf mewn mwy na chorff. Y mae’r peth hwn yn fy ysu... ni allaf fyw megis hanner dyn. Ac am fy milwyr — pa fodd y mynnech chwi farchogaeth march ysbaddu i’r frwydr?

Fe’ch dilynent hyd yn oed pe marchogech mewn cludgell, megis gwraig. Pe baech chwi eich hunan, gwyddasech hynny. Dywedwch wrthyf, a ŵyr y Frenhines?

A mi a aethym ymlaen o Winchester i Dintagel. Tybiaswn y gwnawn, gyda hi... eithr...

“Gwelaf,” meddwn yn syml ac yn ddigynnwrf. Yr oedd y Brenin wedi dywedyd digon wrthyf, ac yr oedd efe yn dioddef. “Wel, os oes rhyw gyffur a’ch cynorthwyo, byddwch yn sicr y caf fi ef. Dysgais ragor am y pethau hyn yn y Dwyrain. Dichon mai mater o amser a thriniaeth yn unig yw hwn. Gwelasom hyn yn digwydd yn rhy aml o lawer i’w gyfrif yn ddiwedd. Efallai eto y cewch fab arall i gymryd lle’r ‘bastard’ yr wyf fi yn ei ddal drosoch.”

Meddai’n arw: Nid ydych yn credu hynny.

“Nage. Credaf yr hyn a ddywed y sêr wrthyf, os wyf wedi eu darllen yn gywir. Ond gallwch ymddiried ynof fi i’ch cynorthwyo cystal ag y gallaf: beth bynnag a ddigwyddo, gyda’r duwiau y mae hynny. Weithiau ymddengys eu ffyrdd hwy’n greulon; pwy a ŵyr hynny’n well na thi a minnau? Ond y mae rhywbeth arall a welais yn y sêr, Uthr; pwy bynnag a’th olyn, ni fydd hynny eto. Ymladdi ac ennilli dy frwydrau dy hun am ychydig flynyddoedd eto i ddod.”

Wrth ei wyneb ef y gwyddwn innau y pryd hwnnw ei fod wedi ofni pethau gwaeth na’i anallu. Gwelwn, oddi wrth ysgafnhau ei olwg, ei bod yn ddigon posibl fod iachâd meddwl a chorff eisoes wedi dechrau. Dychwelai at ei gadair, eisteddodd, ac, wedi codi’r gobled, efe a’i hysodd yn wag a’i gosod i lawr.

Wel,” meddai ef, gan wenu am y tro cyntaf, “yn awr myfi a fydd y cyntaf i gredu’r bobl a ddywed nad yw proffwyd y Brenin byth yn dweud celwydd. Byddaf yn falch o gymryd eich gair chwi ar hyn... Dewch, llanwch y cwpanau drachefn, Myrddin, ac fe ymddiddanwn. Y mae gennych lawer i’w adrodd wrthyf; gallaf wrando yn awr.”

Felly buom yn ymddiddan am ennyd eto. Pan ddechreuais adrodd iddo yr hyn a wyddwn am Arthur, gwrandawai yn dawel ac â sylw dwfn; a deallais wrth y modd yr oedd yn llefaru ei fod, ers peth amser bellach, pa un ai yn ymwybodol ai peidio, wedi bod yn gosod ei obaith ar ei gyntaf-anedig. Dywedais wrtho lle’r oedd y bachgen yn awr, ac er mawr ryddhad i mi ni chododd ddim gwrthwynebiad; yn wir, wedi ychydig gwestiynau ac egwyl i fyfyrio, amneidiodd yn gymeradwy.

Dyn da yw Ector. Gallwn finnau fod wedi meddwl amdano ef fy hun, ond megis y gwyddoch, yr oeddwn yn adrodd llysoedd y brenhinoedd, ac ni fûm yn gwastraffu meddwl ar neb o’r fath ag ef. Ie, fe wna...Lle da yw Galafa, a diogel...Ac, wrth y Goleuni Ei Hun, os saif y cytundebau a wneuthum yn y gogledd, gwelaf fi y parha felly. A’r hyn a ddywedwch wrthyf am safle’r bachgen yno, a’i hyfforddiant...Fe wna’n rhagorol. Os dywed gwaed a hyfforddiant eu gair, bydd yn ymladdwr da ac yn ŵr y gall dynion ymddiried ynddo a’i ganlyn. Rhaid inni weld fod Ector yn cael y meistr arfau gorau yn y wlad.

Rhaid mai rhyw symudiad bychan o wrthwynebiad a wneuthum, canys gwenodd ef eilwaith. “O, paid ag ofni byth, gallaf finnau gadw cyfrinach hefyd. Wedi’r cwbl, os ef sydd i gael yr athro enwocaf yn y deyrnas, yna rhaid i’r Brenin geisio ei gyfateb. Pa fodd yr ydych yn bwriadu eich cyrraedd eich hun i fyny yno i Galfa, Myrddin, heb i hanner Prydain eich canlyn yn chwilio am hud a meddyginiaethau?”

Atebais â rhyw air annelwig. Yr oedd fy nyfodiad cyhoeddus i Lundain wedi cyflawni ei amcan; eisoes yr oedd y sïon yn debyg o fod ar led fod y Tywysog Arthur yn fyw ac yn ffynnu. O ran fy niystyrddiad nesaf, ni wyddwn eto pa fodd na pha bryd y byddai raid ei gyflawni; prin y gallwn feddwl ymhellach na’r ffaith fod y Brenin wedi derbyn fy holl gynlluniau, ac nad oedd dim cwestiwn am dynnu Arthur o’m gofal. Tybiais mai penderfyniad a gymerwyd â rhyddhad oedd hwnnw, fel o’r blaen; unwaith y byddwn wedi mynd i’m swydd gudd yn Galava, byddai’r Brenin yn fy anghofio’n haws nag erioed y byddai’r bobl dda ym Maridunum.

Yr oedd ef yn awr yn llefaru am hynny. Oni bai i’r angen godi ynghynt, meddai, efe a anfonai am y bachgen pan fyddai wedi tyfu — oddeutu pedair ar ddeg oed, ac yn barod i arwain mintai — ac a’i cyflwynai ef yn gyhoeddus, gan gadarnhau’r tywysog ieuanc yn etifedd iddo.

"Ar yr amod o hyd nad oes gennyf un arall," ychwanegodd ef, a threm galed yr hen ddyddiau yn fflachio dros ei wyneb; ac efe a’m gollyngodd ymaith i fynd i ymddiddan â Gandar.




5


Yr oedd Gandar yn disgwyl amdanaf yn yr ystafell a neilltuwyd i mi. Tra bum yn ymddiddan â’r Brenin, dygasid fy magiau o’r llong, a’u dadbacio gan fy ngwas Stilicho. Dangosais i Gandar y cyffuriau a ddygaswn gyda mi, ac wedi inni drafod cyflwr y Brenin rhyngom, awgrymais iddo anfon cynorthwyydd i astudio gyda mi eu defnydd a’u paratoad dros y dyddiau nesaf, cyn imi adael Llundain. Os nad oedd ganddo neb y gallai ymddiried yn ddigonol ynddo i ofalu am y Brenin a chadw’n ddistaw yn ei gylch, benthycwn iddo Stilicho.

Wrth weld fy syndod, eglurais. Fel y dywedais, yr oedd Stilicho wedi darganfod ynddo dalent bur deg at baratoi y planhigion sychion a’r gwreiddiau a ddygasewn gyda mi o Bergamum. Ni fedrai ddarllen, wrth gwrs, ond rhoddwn arwyddion ar y crocheni a’r blychau, ac ar y cyntaf ni chaniatawn iddo gyffwrdd ond â’r rhai diniwed. Ond profodd yn ddibynadwy, ac yn rhyfedd o fanwl a dyfal i fachgen mor fywiog. Dysgais er hynny ers hynny fod gan wŷr ei hil y medr hwn gydag planhigion a chyffuriau, ac na feiddiai brenhinoedd bychain y wlad honno fwyta hyd yn oed afal di-nam heb flaswr o’i flaen. Bûm yn falch o gael dod o hyd i was a allai fod o ddefnydd i mi yn y modd hwn, ac yr oeddwn wedi ei ddysgu lawer iawn. Buasai’n ddrwg iawn gennyf ei adael ar ôl yn Llundain, ac felly cefais ryddhad pan atebodd Gandar fod ganddo gynorthwyydd y gallai ymddiried ynddo, ac y câi hwnnw ei anfon ataf cyn gynted ag y byddwn yn barod.

Dechreuais ar y gwaith ar unwaith. Ar fy neisyfiad i rhoddasid ystafell fechan i Stilicho iddo’i hun, â stof lo, a bwrdd, a’r amryw fwâu ac offerynnau a oedd arno ef eu hangen. Yr oedd yr ystafell yn cydio wrth fy un i, heb na drws rhyngddi â hi, ond yr oeddwn wedi peri crogi llen o ddwbl drwch ar draws y fynedfa. Nid oedd Stilicho, o bell ffordd, wedi ymgynefino â haf Prydain, ac fe gadwai ei ystafell ar bwynt echdoriad gan wres.

Tua thridiau a aeth heibio cyn i mi gael hyd i gyffur a addawai ryw gymorth i’r brenin, ac anfonais neges at Gandar. Yntau, a’i anadl bron yn ei dagu cyn iddo hyd yn oed ddod yn lân drwy’r llenni, a ddaeth ei hun; eithr yn lle’r cynorthwyydd a ddisgwyliaswn, merch a ddygodd gydag ef, morwyn ieuanc a adnabuais, ar ôl ennyd, mai Morgawse ydoedd, merch ordderch y Brenin. Ni allasai fod yn fwy na thair ar ddeg neu bedair ar ddeg oed, eithr yr oedd yn dal am ei hoed, ac yr oedd yn wir ei bod yn brydferth. Yn yr oedran hwnnw nid yw llawer o enethod ond yn araf addo harddwch; ym Morgawse yr oedd y peth ei hun, a minnau hyd yn oed, nad wyf farnwr ar wragedd, a allwn weled mai harddwch oedd hwn a allasai yrru gwŷr yn wallgof.

Main oedd ei chorff â mainni plentyn, ond llawn a blaenfain oedd ei bronnau, a’i gwddf yn gron fel coesyn lili. Aur rosyn oedd ei gwallt, yn llifo’n hir ac yn rhydd dros y wisg wyrdd-aur. Y llygaid mawr a gofiais oedd wyrdd-aur hefyd, yn loyw ac eglur fel nant yn rhedeg dros fwsogl, a’r genau bychan yn codi’n wên uwch dannedd cath fach wrth iddi ostwng ymgrymiad dwfn i mi.

Dywysog Myrddin. Llais plentyn llednais ydoedd, prin mwy na sibrwd. Gwelais Stilicho yn troi ei olwg oddi wrth ei waith, ac yna’n sefyll yn syllu.

Estynnais fy llaw iddi. “Dywedwyd wrthyf dy fod wedi tyfu’n brydferthes, Morgause. Bydd rhyw ŵr yn ffodus. Ni’th ddyweddïwyd eto? Yna bu pob gŵr yng Nghondon yn araf.”

Dyfnhâi’r wên, gan blygu’n bydewau yng nghornel ei genau. Ni lefarai hi. Stilicho, wrth ddal fy ngolwg, a blygai dros ei waith drachefn, ond nid, meddyliais, â holl grynhoad y meddwl a fynnai hwnnw.

“Och,” ebe Gandar, gan ymbalfalu’i hun â’i law. Gallwn weled y chwys eisoes yn peri gleiniau ar ei wyneb llydan. “A oes yn rhaid i chwi weithio mewn tepidariwm?”

Daw fy ngwas o gongl fwy bendigedig o’r ddaear na hon. Yn Sisili y magent salamandriaid.

Mwy bendigedig, meddwch chwi? Buaswn farw cyn pen awr.

Fe’i gwnaf ef i ddod â’r pethau allan i’m stafell, meddwn innau.

Nid oes angen, o’m rhan i. Ni arhosaf. Ni ddaethum ond i’ch cyflwyno i'm cynorthwyes, yr hon a ofala am y Brenin. Ie’n wir, cewch yn dda eich synnu. Prin y credwch fi, ond y mae’r plentyn hwn yma eisoes yn fedrus gyda chyffuriau. Ymddengys iddi gael mamfaeth yn Llydaw, un o’u gwragedd doeth hwy, yr hon a’i dysgodd hi gasglu a sychu a pharatoi, ac er pan ddaeth hi drosodd i’r fan hon y mae wedi bod yn awyddus i ddysgu rhagor. Ond ni welid uned feddygol y fyddin yn lle cwbl addas iddi hi.

Yr ydych yn fy synnu, meddwn yn sych.

Yr oedd y ferch Morgawse wedi symud yn agos at y bwrdd lle’r oedd Stilicho wrthi’n gweithio, ac wedi plygu ei phen fechan osgeiddig tua’i gyfeiriad ef. Cyffyrddodd plethyn o’r gwallt aur-rosyn wrth ei law. Fe a roddodd enwau ar ddau jar ar hap, y ddwy yn anghywir, cyn iddo adennill ei hun a estyn am gyllell i doddi’r seliau drachefn.

“Felly,” ebe Gandar, “pan glybu hi fod ar y Brenin angen cyffuriau, gofynnodd am gael gofalu amdanynt. Y mae hi wedi ymarfer digon, paid ag ofni dim ynghylch hynny, a’r Brenin a roes ei gydsyniad. Er mai ieuanc yw hi, fe ŵyr hi’n dda sut i gadw ei chyngor, a phwy a fyddai well i’w ofalu ef ac i gadw ei gyfrinachau nag ei ferch ei hun?”

Syniad da ydoedd, a dywedais innau hynny. Yr oedd Gandar ei hun, er mai meddyg pennaf y Brenin y gelwid ef mewn enw, yn bennaf gyfrifol am dimau meddygol y fyddin. Hyd oni ddaeth y clwyfo diweddar hwn, prin y bu ar y Brenin angen ei ofal personol ef, ac mewn unrhyw ymladdfa, neu hyd yn oed fygythiad o un, lle Gandar fyddai gyda’r fyddin. Yn nghyflwr presennol Uthr, gwnâi ei ferch ei hun, mor ffodus o fedrus, y tro yn rhagorol.

Y mae yn fwy na chroeso i ddysgu yma gymaint ag a all. Troais at y ferch. Morgawse, yr wyf wedi distyllu cyffur y tybiaf a fydd yn gymorth i’r Brenin. Yr wyf wedi copïo’r fformiwla i chwi yma — a ellwch ei darllen? Da. Y mae gan Stilicho y cynhwysion, os cymer efe amser i’w labelu yn gywir... Yn awr, gadawaf ef i ddangos i chwi pa fodd i gyfansoddi’r feddyginiaeth. Os rhoddwch iddo hanner awr i gael ei gyfarpar allan o’r tŷ ager hwn —

Nid oes dim angen, o’m rhan i, meddai hithau mewn adlais wylaidd o lais Gandar. Hoff gennyf y gwres.

Yna fe’th adawaf, meddai Gandar yn llawn rhyddhad. Myrddin, a ddeuwch chwi i swperu gyda mi heno, ynteu a ydych gyda’r Brenin?

Fe’i dilynais ef allan i oeraidd awyroldeb fy ystafell fy hun. O’r tu draw i’r llen deuai murmur llais y forwyn, yn betrus gan swildod, a chwestiwn meddal gan y ferch yn awr ac eilwaith.

Bydd popeth yn iawn, fe welwch chwi, meddai Gandar. Nid oes dim angen edrych mor amheus.

Oeddwn i? Nid ynglŷn â’r feddyginiaeth, beth bynnag, ac fe gymeraf eich gair am fedr y ferch.

Beth bynnag, fe arhoswch yn sicr am ychydig, ac edrych fel y mae hi’n ymdroi?

“Yn sicr. Ni fynnwn aros yn Llundain yn rhy hir, ond gallaf roi iddi ychydig ddyddiau. Byddwch chwi eich hunain yma?”

Do. Ond bu gyfnewidiad mor amlwg ynddo ef hyd yn oed yn ystod y tridiau diweddaf hyn er pan ddaethoch chwi, fel na allaf fi ganfod y bydd arno fy angen innau i’w wasanaethu lawer yn hwy.

Gobeithiwn y parhao, meddwn innau. A dweud y gwir wrthych, nid wyf fi yn poeni rhyw lawer... yn sicr nid ynghylch ei iechyd yn gyffredinol. Ac o ran yr anallu — os câ efe lonyddwch a chwsg, fe all ei feddwl beidio mwyach â phoenydio ei gorff, ac fe all y cyflwr ei hun unioni. Ymddengys fod hynny eisoes yn digwydd. Gwyddoch chwi fel yr â y pethau hyn.

“O, bydd, fe wella,” ebe ef — ac edrych tua’r drws llenedig, gostyngodd ei lais — “hyd oni byddo raid. O ran a allwn ni gael y march yn ôl i’r stondin drachefn, ni welaf fi fod hynny o fawr bwys mwyach, yn awr y gwyddom fod tywysog yn ddiogel, ac yn tyfu, ac yn debyg i etifeddu’r goron. Fe’i tynnwn ef allan o’i anhwylder, ac os trwy ras Duw a’r cyffuriau a ddygaist ti y bydd byw i ymladd... ac yn aros yn frenin y praidd — ”

Fe'i gwnâi hynny.

“Wel...” meddai ef, ac ni aeth ymhellach.

Gallaf ddywedyd yma i’r Brenin yn wir wella’n gyflym. Diflannai’r cloffni, cysgu’n dda a wnâi ac ennill cnawd; ac fe ddysgais beth amser yn ddiweddarach oddi wrth un o’i weision ystafell, er na fu’r Brenin byth wedyn eto yn Darw Mithras, y peth y byddai ei filwyr wedi chwerthin amdano ac wedi ei edmygu, ac er na chenhedlodd ragor o blant, iddo gael rhyw foddhad yn ei wely, a bod trais anrhagweladwy ei dymer yn lleddfu. Fel milwr, buan yr oedd drachefn yn rhyfelwr unbwrpas, yr hwn a fuasai wedi ysbrydoli ei luoedd ac wedi eu harwain i fuddugoliaeth.

Wedi i Gandar fynd ymaith, euthum yn ôl i ystafell y bachgen, a chefais hyd i Morgawse yn araf dreiglo’i llygaid dros y papur a roeswn iddi, tra y dangosai Stilicho iddi, un ar ôl y llall, y llysiau symlion ar gyfer eu distyllu, y powdrau ar gyfer diodydd cysgu, a’r olewau i dylino’r cyhyrau a dynnwyd. Ni welodd yr un ohonynt fi’n dyfod i mewn, ac felly safwn am ychydig funudau mewn distawrwydd yn gwylio. Gwelwn nad âi dim heibio Morgawse, ac mai’r bachgen, er ei fod o hyd yn edrych arni o’r naill du ac yn tueddu i gilio rhag ei harddwch fel ebol rhag tân, eto yr oedd hi mor ddidaro wrtho ef fel y dylai tywysoges fod ynghylch caethwas.

Yr oedd gwres yr ystafell yn peri i'm pen dostio. Trawsais yn gyflym at y bwrdd. Torrodd ymson Stilicho yn ddisymwth, a chododd y ferch ei golygon a gwenu.

Meddais: A ydych yn deall y cwbl? Da. Fe’ch gadawaf yn awr gyda Stilicho. Os oes dim a fynnoch ei wybod na all ef ei ddweud wrthych, anfonwch amdanaf fi.

Yna mi a droais i roddi cyfarwyddiadau i’r bachgen, ond er syndod imi gwnaeth Morgawse symudiad buan tua’m cyfeiriad, gan osod llaw ar lewys fy mantell.

Tywysog —

“Morgas?”

A oes raid i chwi wir fynd? Mi — mi feddyliais y byddech chwi eich hun yn fy nysgu. Y mae arnaf awydd mawr i ddysgu oddi wrthych.

Gall Stilicho eich dysgu ym mhob peth sydd raid i chwi ei wybod am y cyffuriau y bydd y Brenin yn eu dymuno. Os mynnwch, dangosaf i chwi sut i’w gynorthwyo drwy boen y cyhyrau a gyfyngwyd, eithr buaswn wedi tybied y gwnâi ei gaethwas ymolchi hynny yn well.

O, ydyw, gwn i. Nid pethau felly oedd yn fy meddwl: digon hawdd yw dysgu beth a fo angenrheidiol i ofal y Brenin. Yr oedd—yr oeddwn wedi gobeithio am ragor. Pan ofynnais i Gandar fy nwyn atoch, yr oeddwn wedi meddwl—yr oeddwn wedi gobeithio—

Bu farw’r frawddeg, a hithau’n gostwng ei phen. Syrthiai’r gwallt aur-rudd mewn llen loyw i guddio ei hwyneb. Trwyddo, fel trwy law, gwelwn ei llygaid yn fy ngwylio, yn fyfyriol, yn addfwyn, yn blentynnaidd.

Yr oeddech wedi gobeithio — ?

Amheuwn a glywai hyd yn oed Stilicho, bedwar cam i ffwrdd, y sibrwd. “— fel y gallech fy nysgu ychydig o’ch celfyddyd, fy arglwydd Dywysog.” Yr oedd ei llygaid yn erfyn arnaf, hanner yn obeithiol a hanner mewn ofn, megis ast yn disgwyl cael ei chwipio.

Gwênnais wrthi, eithr mi wyddwn fod fy null yn lletchwith gaeth a’m llais yn rhy ffurfiol. Mi allwn wynebu gelyn arfog yn haws o lawer na morwyn ieuanc yn erfyn fel hyn, â llaw deg ar lewys fy nghôt, a’i harogl yn beraidd ar yr awyr boeth fel ffrwyth mewn perllan heulog. Mefus oedd, ai bricyll...? Dywedais ar frys: “Morgawse, nid oes gennyf fi gelfyddyd i’w dysgu i chwi na ellwch ei dysgu mor hawdd o lyfrau. Yr ydych yn darllen, onid ydych? Ie, wrth gwrs yr ydych, yr ydych yn darllen y fformiwla. Yna dysgwch oddi wrth Hippocrates a Galen. Bydded hwy’n feistri i chwi; hwy a fuant i minnau.”

Dywysog Myrddin, yn y celfyddydau y soniaf amdanynt nid oes meistr arnat.

Yr oedd gwres yr ystafell yn drech na dim. Yr oedd fy mhen yn fy mhoeni. Mae’n rhaid fy mod yn gwgu, canys hi a ddaeth yn nes â symudiad ysgafn, plygedig, fel aderyn yn nythu, ac a ddywedodd yn gyflym, yn erfynol: “Paid â digio wrthyf. Arhosais mor hir, ac yr oeddwn mor sicr fod y cyfle wedi dyfod. Fy arglwydd, ar hyd fy oes clywais bobl yn sôn amdanoch. Fy mamfaeth yn Llydaw—hi a adroddodd wrthyf fel yr arferai eich gweled yn rhodio trwy’r coed ac ar lan y môr, yn casglu’r berwr a’r gwreiddiau a gwyn aeron cangen y daran, ac fel yr ai chwi weithiau heb ddim mwy o sŵn na bwgan, a dim cysgod hyd yn oed ar ddiwrnod heulog.”

Yr oedd hi yn adrodd chwedlau er eich dychryn. Dyn ydwyf fi fel dynion eraill.

A lefarai ddynion eraill wrth y sêr fel pe baent gyfeillion mewn ystafell gyfarwydd? Neu symud y meini hirion? Neu ddilyn y derwyddon i Nemet heb farw dan y gyllell?

Ni bûm farw dan gyllell y derwyddon, oherwydd yr archdderwydd a ofnai fy nhad, meddwn yn blaen. A phan oeddwn yn Llydaw, prin yr oeddwn yn ŵr, ac yn sicr nid yn ddewin. Bachgen oeddwn bryd hynny, yn dysgu fy nghrefftau fel yr ydych chwi yn dysgu eich rhai chwi. Prin yr oeddwn yn ddwy ar bymtheg oed pan adewais yno.

Prin yr ymddangosai iddi glywed ond prin. Sylwais mor llonydd yr oedd hi, y llygaid hirion dan gysgod y gwallt fel llen, a’r dwylo cul gwyn wedi eu plygu islaw ei bron yn erbyn y wisg werdd. Meddai hi: “Ond dyn ydych yn awr, fy arglwydd, ac a allwch wadu na weithiasoch hud yma ym Mhrydain? Er pan wyf wedi bod yma gyda’m tad, y Brenin, clywais sôn amdanoch fel y swynwr mwyaf yn y byd. Gwelais y Cerrig Crog, y rhai a godasoch ac a osodasoch yn eu lle, a chlywais fel y rhagddywedasoch fuddugoliaethau Pendragon ac y dygasoch y seren i Dintagel, ac y parasoch i fab y Brenin ddiflannu ymaith i ynys Hy-Brasil — ”

Felly clywsoch hynny yma hefyd, a fu? Ceisiais lais ysgafnach. Byddai'n well i chwi beidio, Forforwyn, yr ydych yn dychryn fy ngwas, ac ni fynnaf iddo ffoi ymaith, y mae'n rhy ddefnyddiol.

Peidiwch â chwerthin arnaf, fy arglwydd. A wadych chwi nad oes gennych y celfyddydau?

“Nage, nid wyf yn ei wadu. Eithr ni allwn eich dysgu y pethau yr ydych yn dymuno eu gwybod. Rhai rhywogaethau o hud a ellir eu dysgu gan unrhyw fedruswr, ond y celfyddydau sydd yn eiddof fi, nid eiddof fi ydynt i’w rhoi ymaith. Ni allwn eu dysgu i chwi, hyd yn oed pe baech yn ddigon hen i’w deall.”

Gallwn eu deall yn awr. Y mae gennyf fi hud eisoes — y cyfryw hud ag a all morwynion ieuainc ei ddysgu, a dim mwy. Dymunwn eich canlyn a dysgu gennych. Fy arglwydd Myrddin, dysgwch i mi pa fodd i ganfod grym tebyg i’ch eiddoch chwi.

Dywedais wrthych eisoes nad yw’n bosibl. Bydd yn rhaid i chwi gymryd fy ngair am hynny. Rydych yn rhy ieuanc. Mae’n ddrwg gennyf, blentyn. Tybiaf y byddwch bob amser yn rhy ieuanc i rym fel fy un i. Amheuaf a allai unrhyw wraig fynd lle’r af fi a gweld yr hyn a welaf fi. Nid yw’n grefft hawdd. Y duw a wasanaethaf sydd feistr caled.

Pa dduw? Dynion yn unig a adwaenaf.

Yna dysgwch oddi wrth ddynion. Yr hyn o rym sydd gennyf ni allaf ei ddysgu i chwi. Dywedais wrthych nad fy rhodd i mohono.

Edrychai arnaf fi heb ddeall. Yr oedd hi’n rhy ieuanc i amgyffred. Llewyrchai’r goleuni o’r stof ar y gwallt prydferth, y talcen llydan, deallus, y bronnau llawn, y dwylo bychain, plentynnaidd. Cofiais fod Wthr wedi ei chynnig i Lot, a bod Lot wedi ei gwrthod er mwyn y chwaer ieuanc o hanner gwaed. Tybiais a wyddai Morgawse; ac, yn dosturiol, beth a ddeuai ohoni.

Dywedais yn dyner: Y mae’n wir, Morgas. Ni rydd ond benthyg ei allu er ei amcanion ei hun. Pan gyflawnir hwy, pwy a ŵyr? Os dychwenna di arno, efe a’th gymer, ond paid â rhodio i’r fflamau, blentyn. Bodloner di ar y cyfryw hud ag a all morwynion ieuainc ei arfer.

Dechreuodd hi lefaru, ond torrwyd ar ein traws. Yr oedd Stilicho wedi bod yn cynhesu rhyw beth mewn dysgl uwchlaw’r llosgydd, ac yn ddiau mor brysur yn ymdrechu i glywed yr hyn a ddywedid nes iddo adael i’r ddysgl ogwyddo, a pheth o’r hylif a dywalltwyd ar y fflamau. Bu hisian a phoeri, a chwmwl o ager persawrus o lysiau a chwyddodd yn drwchus rhyngof fi a’r eneth, gan ei chuddio hi. Trwyddo ef y gwelais ei dwylo hi, y dwylo llonyddion hynny, yn symud yn gyflym i chwifio’r niwl llym oddi wrth ei llygaid. Yr oedd fy llygaid innau’n dyfrio. Amlwgder a gymylwyd ac a ddisgleiriai. Dallai’r boen yn fy mhen fi. Yr oedd symudiad y dwylo bychain gwynion drwy’r ager yn gweu patrwm fel rhyw swyn. Aeth yr ystlumod heibio i mi megis cwmwl. Rhywle gerllaw imi cwynfanai tannau fy nhelyn. Crebwyllai’r ystafell o’m hamgylch, wedi oeri’n grwn o grisial, yn fedd...

Ymddiheuraf, feistr. Feistr, a ydych yn glaf? Feistr?

Ysgydwais fy hun yn effro. Clirhaodd fy ngolwg. Yr oedd y stêm wedi teneuo, a’i gweddillion olaf yn ymdroelli ymaith trwy’r ffenestr. Yr oedd dwylo’r ferch yn llonydd drachefn, wedi eu plego fel o’r blaen; yr oedd hi wedi ysgwyd ei gwallt yn ôl, ac yn fy ngwylio’n chwilfrydig. Yr oedd Stilicho wedi codi’r ddysgl oddi ar y llosgwr, ac yn syllu arnaf drosti, yn bryderus ac ofnus.

“Feistr, un yr ydych chwi eich hun yn ei gymysgu ydyw. Dywedasoch nad oedd ddim drwg ynddo...”

Dim drwg o gwbl. Ond tro arall, gwylier beth yr ydych yn ei wneud. Edrychais i lawr ar y ferch. Ymddiheuraf, a'ch dychrynais? Nid yw'n ddim, cur pen; fe'u caf weithiau. Yn sydyn y deuant, ac yn fuan yr ânt heibio. Yn awr rhaid imi fynd. Gadawaf Lundain ddiwedd yr wythnos. Os bydd arnoch angen fy nghymorth cyn hynny, anfonwch ataf, a byddaf yn falch o ddyfod. Gwenais, ac estynnais law i gyffwrdd â'i gwallt. Nage, paid ag edrych mor ddigalon, blentyn. Anodd yw'r ddawn hon i'w chael, ac nid peth i forwynion ieuainc mohoni.

Plygodd hi’n ostyngedig o’m blaen drachefn wrth imi fynd allan, a’r wyneb bychan prydferth wedi ei guddio unwaith eto y tu ôl i’r llenni o wallt.




6


Credaf mai hwn oedd yr unig dro yn fy oes imi weld Bryn Myrddin nid fel y cartref yr oeddwn yn eiddgar i’w gyrraedd, ond yn unig fel man aros ar daith. Ac wedi imi gyrraedd Maridunum, yn lle croesawu llonyddwch cyfarwydd y cwm, cymdeithas fy llyfrau, yr amser i feddwl ac i weithio ar fy ngherddoriaeth a’m moddion, cefais fy hun yn gwingo i ymadael, fy holl fod yn ymdynnu tua’r gogledd, i’r man lle’r oedd y bachgen yn byw a oedd i fod yn fy mywyd i o’r amser hwnnw allan.

Y cwbl oll a wyddwn amdano ef, heblaw’r cysuron dirgel hynny a ddaethasai ataf drwy Hoel ac Ector, oedd ei fod yn iach ac yn gryf, er yn llai o gorff o lawer i’w oed na buasai Cei, mab Ector ei hun. Un ar ddeg oed oedd Cei yn awr, i wyth Arthur, ac yr oedd cyn gynted yn gyfarwydd i’m gweledigaethau â’r tywysog ifanc ei hun. Gwelais Arthur yn ymladd yn swnllyd â’r bachgen hynaf, yn marchogaeth ceffyl a edrychai, i lygad llwfr fel minnau, yn llawer rhy fawr iddo, yn chwarae ar gleddyfwriaeth â ffyn, ac yna â chleddyfau: tybiaf fod y rhai hynny wedi eu pylu, ond y cwbl a welais i oedd fflach beryglus y dur, ac yma, er mai Cei a feddiannai’r nerth a’r cyrhaeddiad hirach, gallwn weled fod Arthur cyn gyflymed â chleddyf ei hun. Gwelais y ddau yn pysgota, yn dringo, yn rasio drwy ymyl y Goedwig Wyllt mewn ymgais ofer i ddianc rhag Ralf, yr hwn, gyda chymorth dau ŵr mwyaf ffyddlon Ector, a farchogai’n warchodlu ar Arthur bob amser, ddydd a nos. Hyn oll a wylais yn y tân, yn y mwg neu yn y sêr, ac unwaith pan nad oedd yr un o’r pethau hyn wrth law, a’r neges yn ymdrechu’n daer i dorri drwodd, ar ystlys cwpan grisial gwerthfawr yr oedd Ahdjan yn ei arddangos i mi yn ei balas wrth y Corn Aur. Dichon iddo ryfeddu at fy niffyg sylw sydyn, ond mae’n debyg iddo ei briodoli i ddiffyg traul wedi un o’i brydau moethus, yr hyn sydd, i westai o’r Dwyrain, yn fwy o ganmoliaeth nag arall.

Ni allwn fod yn sicr hyd yn oed y byddwn yn adnabod Arthur pan welwn ef, ac ni allwn ddywedyd ychwaith pa fath o lanc ydoedd wedi tyfu iddo. Beiddgarwch a welwn ynddo, a llawenydd ysgafn, a chryfder ystyfnig; eithr am wir natur ei enaid ni allwn farnu dim: gall gweledigaethau lenwi llygad y meddwl, ond gwaed sydd raid er mwyn ennill y galon. Ni chlywswn ef hyd yn oed yn llefaru. Ac ni chefais eto ddim syniad eglur pa fodd i gerdded i mewn i’w fywyd pan ddeuwn i dir y gogledd; eithr bob nos ar fy nhaith o Lundain i Fryn Myrddin yr oeddwn yn rhodio allan dan y sêr, yn ceisio’r hyn oedd ganddynt i’w ddywedyd wrthyf, ac o hyd yr oedd yr Arth yn crogi yno o’m blaen yn union, yn disgleirio, yn llefaru am y gogledd tywyll a’r wybrennau oer a harogl y pinwydd a dyfroedd y mynyddoedd.

Ni bu ymateb Stilicho pan welodd yr ogof lle y trigwn i o gwbl fel yr oeddwn i wedi ei ddisgwyl. Pan oeddwn wedi gadael cartref i fynd ar fy nheithiau, gan fod yn rhaid imi fod i ffwrdd cyn hired, yr oeddwn wedi llogi cymorth i gadw golwg ar y lle drosof. Yr oeddwn wedi gadael arian gyda’r melinydd ar y Tywi, gan ofyn iddo anfon un o’i weision i fyny o dro i dro; ac yr oedd yn eglur fod hynny wedi ei wneud, canys yr oedd y lle yn lân, yn sych, ac wedi ei ddarparu’n dda. Yr oedd hyd yn oed wellt ffres i’r ceffylau, a phrin yr oeddem wedi disgyn o’r cyfrwyau cyn i’r eneth o’r felin ddod yn stŵr ar ein holau i fyny’r llwybr, yn brefu, â llaeth gafr a bara ffres a phump neu chwech o frithyllod newydd eu dal.

Diolchais iddi, ac yna, am na fynnwn adael i Stilicho lanhau’r pysgod wrth y ffynnon sanctaidd, gofynnais iddi ddangos iddo ble yr oedd y dŵr dihangol yn diferu i lawr islaw’r clogwyn. Tra’r oeddwn yn edrych dros fy jariau a’m poteli wedi eu selio, gan sicrhau nad oedd clo fy gist wedi ei gyffwrdd ac nad oedd y llyfrau na’r offerynnau oddi mewn wedi eu niweidio, clywn y tu allan y ddau lais ifanc o hyd yn clebran mor ddiwyd â’r olwyn felin, a hynny gyda llawer iawn o chwerthin wrth i bob un geisio peri i’r llall ddeall yr iaith estron.

Pan aeth y ferch o’r diwedd, a’r bachgen ddod i mewn â’r pysgodyn wedi ei lanhau a’i hollti’n daclus, yn barod i’w rostio, ymddangosai ef yn llawen gwbl barod i gael y lle hwn mor gyfleus a chysurus ag unrhyw un o’r tai y buasem wedi aros ynddynt ar fy nheithiau. Ar y cyntaf rhoddais hynny i lawr, braidd yn ddifyr gennyf, i’r iawndal a ddygasei newydd ei ganfod; ond canfûm yn ddiweddarach mai mewn gwirionedd yn union mewn cyfryw ogof yn ei wlad ei hun y ganesid ef ac y magid ef, lle’r oedd y bobl isel mor dlawd nes bod perchnogion ceudwll sych, mewn safle da, yn cyfrif eu hunain yn ffodus, ac yn aml yn gorfod ymladd fel llwynogod i gadw eu ffau iddynt eu hunain. Tad Stilicho, yr hwn a’i gwerthasai ef gyda llai o feddwl o lawer nag a roddid i gi bach dieisiau, oedd yn ddigon abl i’w golli o deulu o dri ar ddeg; yr oedd ei le ef yn yr ogof o fwy gwerth na’i bresenoldeb. Yn gaethwas, yn y stablau y byddai ei gwely ganddo, neu, yn amlach, allan yn yr iard; a hyd yn oed er pan fuasai ef yn fy ngwasanaeth i, mi oeddwn yn gwybod imi letya mewn mannau lle’r oedd y gweision meirch yn waeth eu cartref na’r ceffylau. Y stafell a feddianasai ef yn Llundain oedd y gyntaf erioed a fu ganddo iddo’i hun. Iddo ef, yr oedd fy ogof ar Fryn Myrddin yn eang, ie, yn foethus; ac yn awr yr oedd yn addo pleserau pellach nad oeddynt yn aml yn syrthio i ran caethwas ifanc yng nghystadleuaeth lem ystafelloedd y gweision.

Felly yr oedd ef yn ymsefydlu’n llawen, ac yn fuan iawn aeth y gair ar led fod yr hudwr wedi dychwelyd i’w fryn, a’r bobl a ddeuai am gyffuriau, ac a dalai, fel y gwnaethent erioed, â bwyd a chysuron. Merch y melinydd, a’i henw Mai, a fachai ar bob cyfle i ddod i fyny’r cwm â bwyd o’r felin, ac weithiau ag offrymau’r bobl, y rhai a ddygai hi drostynt. Stilicho, yntau, a gymerai’n arfer alw heibio’r felin bob tro yr elai ef i lawr i’r dref ar fy rhan i. Ac ymhen dim yn hir yr oedd yn amlwg fod Mai wedi ei groesawu ef ym mhob modd a oedd yn hysbys iddi hi.

Un noson, pan na allwn gysgu, euthum allan i’r lawnt wrth ymyl y ffynnon sanctaidd i edrych ar y sêr, a chlywais, yn nistawrwydd y nos, y ceffylau’n symud ac yn stampio’n aflonydd yn eu sied islaw’r clogwyn. Noson ddisglair o sêr ydoedd, a llafn gwyn y lleuad fel cryman, fel nad oedd arnaf angen ffagl; ond gelwais yn dawel ar Stilicho i’m canlyn, a brysiais i lawr tua’r llwyn drain i gael gwybod beth a oedd yn tarfu ar yr anifeiliaid. Dim ond pan welais, trwy’r drws hanner agored, y ddau gorff ifanc yn ymdoddi i’w gilydd yn y gwellt, y sylweddolais fod Stilicho yno o’m blaen. Ciliais heb fy ngweld, ac euthum yn ôl i’m gwely fy hun i fyfyrio.

Ychydig ddyddiau yn ddiweddarach, pan ymddiddanais â’r bachgen, ac y dywedais wrtho fy mod yn bwriadu mynd tua’r gogledd cyn bo hir, ond na fynwn i neb wybod am hynny, ac felly y byddwn yn ei adael ef ar ôl i guddio fy encil, yr oedd ef yn frwd iawn, ac yn daer yn ei brotestiadau o ffyddlondeb a dirgelwch. Yr oeddwn yn sicr y gallwn ymddiried ynddo; yr oedd ganddo ddawn arall heblaw ei fedr gyda chyffuriau, sef ei fod yn gelwyddgi rhyfeddol. Dywedir wrthyf mai dawn ei bobl ef yw hyn hefyd. Fy unig ofn oedd rhag iddo gelwyddo’n rhy dda, fel ei dad a fasnachai geffylau, a’n twyllo ef ei hun a minnau i drafferth. Ond perygl oedd hwnnw y bu raid imi ei gymryd, a barnwn ei fod yn rhy ffyddlon i mi, ac yn rhy hapus yn ei fywyd ym Mryn Myrddin, i’w roi mewn perygl.

Pan ofynnodd ef, gan geisio peidio ag ymddangos yn rhy eiddgar, pa bryd y byddwn i ymaith, ni allwn ond dweud wrtho fy mod yn disgwyl am amser, ac am arwydd. Fel erioed, derbyniodd yr hyn a ddywedais, yn syml ac yn ddiddadl. Buasai cyn gynted wedi holi offeiriades yn llefaru yn ei chysegr — canys cedwir yr Hen Grefydd yn Sisili — neu Hephaistos ei hun pan anadlai fflam o’r mynyddoedd. Yr oeddwn wedi canfod ei fod yn credu pob chwedl a adroddai’r bobl amdanaf, ac ni ddangosasai ddim syndod pe bawn wedi diflannu mewn pwff o fwg neu wedi cyfareddu aur o’r awyr denau. Tybiais ei fod yntau, fel Gaius, yn manteisio hyd eithaf ar ei safle fel fy ngwas; yn sicr, yr oedd Mai yn fy ofni’n enbyd, ac ni ellid ei berswadio i osod troed y tu hwnt i’r llwyn drain. Ac yr oedd hynny cyn oreued â phosibl i’r cynlluniau oedd gennyf mewn golwg.

Nid rhyw arwydd hud a ddeisyfwn i mohono. Pe bawn wedi bod yn sicr ei bod yn ddiogel, byddwn wedi cychwyn tua’r gogledd yn fuan wedi imi gyrraedd adref o Lundain. Ond gwyddwn y cedwid llygad arnaf. Bron yn sicr y parhai Uthr i beri imi gael fy ysbïo. Nid oedd perygl yn hyn—nid, hynny yw, oddi wrth y Brenin; ond os gall un dyn brynu ffyddlondeb ysbïwr, gall un arall hefyd, ac yr oedd yn rhaid bod llawer ereill a fyddai, pe na bai ond o chwilfrydedd, yn fy ngwylio. Felly ateliais fy niamynedd, arhoswn lle’r oeddwn, ac ymwnâwn â’m gorchwylion, gan ddisgwyl i’r gwylwyr ddatguddio’u hunain.

Un diwrnod anfonais Stilicho i lawr gyda’r ceffylau at y gefail ar gyrion y dref. Yr oedd y ddau anifail wedi eu pedoli ar gyfer y daith o Lundain, ac er y tynnid y pedolau ymaith cyn y gaeaf fel rheol, yr oeddwn i am adael fy merlen fy hun yn bedoledig er paratoi ar gyfer fy nhaith. Yr oedd byclau ei gwyngall hithau hefyd mewn angen eu trwsio, ac felly yr oedd Stilicho wedi marchogaeth i lawr, ac yr oedd i wneud rhyw negeseuon yn y dref tra y byddai’r gof yn gofalu am yr anifeiliaid.

Diwrnod o rew oedd hi, yn sych ac yn llonydd, ond â’r fath wybren dew a dorrai belydrau’r haul ymaith ac a’i gadawai i grogi’n goch ac yn oer ac yn isel. Mi a euthum dros grib y bryn i gwt Abba y bugail. Yr oedd ei fab Ban, y ffŵl gwirion, wedi torri ei law rai dyddiau ynghynt ar stanc, ac yr oedd y clwyf wedi pydru. Yr oeddwn i wedi torri’r chwydd ac wedi ei rwymo ag eli, ond gwyddwn na ellid ymddiried ym Man ddim rhagor nag mewn ci wedi ei rwymo, ac y byddai efe’n tynnu’r rhwymyn ymaith pe bai’n peri poen iddo.

Nid oedd raid i mi fod wedi trafferthu; yr oedd y rhwymyn yn ei le o hyd, a’r clwyf yn gwella’n gyflym ac yn dwt. Ban — yr wyf wedi sylwi ar hyn ymhlith y bobl syml — a wellai fel plentyn neu anifail gwyllt. Ac yr oedd hynny gystal ag un peth, gan ei fod ef yn un o’r dynion hynny na allant bron fynd heibio wythnos heb anafu eu hunain mewn rhyw fodd neu’i gilydd. Wedi i mi drin y llaw, arhosais. Yr oedd y cwt mewn rhan gysgodol o’r cwm, a defaid Abba oll yn y gorlan. Fel y digwydd weithiau, yr oedd ŵyn cynnar ar ddyfod, er mai Rhagfyr yn unig ydoedd. Arhosais i gynorthwyo Abba gyda ŵyna caled lle na fuasai llaw’r ffŵl yn ddim gwasanaeth iddo. Erbyn i’r gefeilliaid bach fod yn grwm, yn sych ac yn cysgu ar ben-glin Ban ger y tân, a’r famog yn gwylio gerllaw, yr oedd dydd byr y gaeaf wedi tynnu tua chyfnos coch. Cymerais fy nghaniatâd, a cherddais adref dros gopa’r allt. Âi’r ffordd â mi dros fy nghwm fy hun ymhellach i fyny, ac yr oedd hi’n dywyll pan gyrhaeddais y goedwig binwydd uwchlaw’r ogof. Yr oedd yr awyr wedi clirio, y nos yn llonydd ac yn llawn sêr llachar, a lleuad aneglur yn taflu cysgodion glas ar y rhew. A chysgodion a welais, yn symud. Safais yn stond, a sefyll i wylio.

Pedwar gŵr, ar y lawnt wastad y tu allan i'm ogof. O'r drysni drain islaw'r clogwyn y deuai symudiad a chincian eu meirch wedi eu clymu. Gallwn glywed sïon mwmian lleisiau'r gwŷr wrth iddynt ymgasglu'n glòs ynghyd, yn ymgynghori. Yr oedd gan ddau ohonynt gleddyfau yn eu dwylo.

Bob eiliad yr oedd golau’r lleuad yn cryfhau, a sêr newydd yn ymwasgaru’n gawod dros yr awyr rewlyd. Ymhell draw, wrth droed y cwm, clywais gyfarth ci. Yna, yn wan ac o bell, clip-clop carnau’n nesáu ar gerddediad esmwyth. Clybu’r tresmaswyr islaw imi hynny hefyd. Un ohonynt a roddodd orchymyn isel, a’r fintai a droes, gan frysio tua’r llwybr a’u tywysai hwy i lawr at y llwyn.

Prin yr oeddynt wedi cyrraedd pen y llwybr pan leferais wrthynt o'r uchelder yn union uwch eu pennau. “Foneddigion?”

Buasech wedi tybied fy mod wedi syrthio’n syth o’r nef mewn cerbyd o fflamau. Tybiaf ei bod yn ddigon brawychus, gael eich cyfarch o’r tywyllwch gan ŵr yr oeddynt hwy’n tybied mai newydd ei glywed ef yn marchogaeth i fyny’r cwm ryw hanner milltir i ffwrdd. Heblaw hynny, y mae pob dyn a gychwyno i ysbïo ar ddewin yn dechrau’n fwy na hanner ddychrynedig, ac yn barod i gredu unrhyw ryfeddod. Gwaeddodd un ohonynt mewn ofn, a chlywais felltith ddistewi oddi wrth yr arweinydd. Yng ngoleuni’r sêr yr oedd eu hwynebau, wedi eu troi i fyny, yn edrych mor llwyd â’r rhew.

Meddais: “Myrddin wyf fi. Beth a fynnwch chwi gennyf?”

Bu tawelwch, ac yn ystod hwnnw deuai sŵn carnau’n nes, gan gyflymu wrth i’r ceffylau arogli cartref a swper. Daliais symudiad oddi tanof, megis pe baent hanner eu bryd ar droi a ffoi. Yna cliriodd y blaenor ei wddf. “Oddi wrth y Brenin y deuwn ni.”

Yna codwch eich cleddyfau ffôl o’r neilltu. Mi ddown i lawr.

Pan gyrhaeddais hwy, gwelais eu bod wedi ufuddhau imi; eithr yr oedd eu dwylo yn hofran heb fod ymhell oddi wrth eu harfau, a hwy a ymglystyent yn agos ynghyd.

Pa un ohonoch chwi yw’r pennaeth?

Camodd y mwyaf ohonynt ymlaen. Cwrtais ydoedd, ond yr oedd ymosodgarwch yn llechu y tu ôl i hynny. Nid oedd wedi mwynhau’r eiliad honno o ofn. “Yr oeddym yn disgwyl amdanoch, Dywysog. Negeseuon oddi wrth y Brenin a ddygwn i chwi.”

 chleddyfau noethion? Wel, nid ydych ond pedwar yn erbyn un, wedi’r cyfan.

“Yn erbyn swyn,” meddai’r gŵr, yn ddigllon.

Gwênnais. “Dylech fod wedi gwybod na weithiai fy hud i byth yn erbyn gwŷr y Brenin. Fe allech fod wedi bod yn sicr o’ch croeso.” Seibiais. Yr oedd eu traed yn llusgo yn y rhew. Grwgnachodd un ohonynt rywbeth, yn hanner melldith ac yn hanner gweddi, yn ei dafodiaith ei hun. Dywedais: “Wel, prin yw hwn yn lle i ymddiddan. Y mae fy nghartref yn agored i bawb a ddêl, fel y gwelwch. Paham na chynnesech y tân a goleuo’r lampau ac aros amdanaf mewn cysur?”

Rhagor o draed-symud. Cyfnewidiasant olwg. Ni atebodd neb. Yn eglur, o’r man lle safem ni, yr oedd y rhew wedi ei sathru yn dangos eu holion hyd at enau’r ogof. Felly, buasent hwy oddi mewn. “Wel,” meddwn i, “byddwch yn awr yn groesawus.”

Croesais at y ffynnon sanctaidd lle y safai delw bren y duw, prin i’w gweled yn ei chilfach dywyll. Codais i lawr y cwpan, tywalltais iddo ef, ac yfais. Gwahoddais yr arweinydd ag arwydd llaw. Petrusai ef, yna ysgydwodd ei ben. “Cristion wyf fi. Pa dduw yw hwnnw?”

“Myrddin,” meddwn i, “duw’r uchelfannau. Ei fryn ef oedd hwn cyn iddo fod yn eiddo i mi. Y mae’n ei fenthyg i mi, ond y mae’n dal i gadw llygad arno.”

Gwelais y symudiad yr oeddwn wedi bod yn disgwyl amdano ymhlith y gwŷr. Dwylo oedd y tu ôl i gefnau wrth iddynt wneud yr arwydd yn erbyn swyn. Daeth un ohonynt ymlaen, ac yna un arall, i gymryd y cwpan, yfed, a thywallt offrwm i’r duw. Amneidiais arnynt.

Nid peth da yw anghofio fod yr hen dduwiau eto’n gwylio o’r awyr ac yn aros yn y bryniau ceugrwm. Pa fodd arall y gwyddwn i eich bod yma?

Oeddech yn gwybod?

“Sut lai? Dewch i mewn.” Troais yng ngenau’r ogof, gan ddal yn ôl y canghennau a led-guddiai’r fynedfa. Ni symudodd yr un ohonynt, oddieithr eu harweinydd, ac efe ni chymerodd ond un cam, ac yna fe betrusodd. “Beth sydd o’i le?” gofynnais iddo. “Y mae’r ogof yn wag, onid yw? Neu onid yw? A gawsoch chwi rywbeth o’i le pan aethoch i mewn, nes eich bod yn ofni dweud wrthyf?”

“Nid oedd dim o’i le,” meddai’r arweinydd. “Ni aethom i mewn—hynny yw—” Carthodd ei wddf, a cheisiodd drachefn. “Do, aethom i mewn, ond cam dros y trothwy yn unig, eithr—” Yma peidiodd. Bu grwgnach, a rhagor o edrych o’r naill du, ac mi a glywais, “Dos ymlaen, dywed wrtho ef, Crinas.”

Dechreuodd Crinas eilwaith. “Y gwir yw, syr — ”

Yr oedd ei hanes ef yn hir yn dyfod, gyda llawer petruso a llawer cymell, ond mi a’i cefais o’r diwedd, a minnau o hyd yn aros yng ngheg yr ogof, a’r milwyr meirch yn sefyll o’m cylch mewn hanner cylch, megis gwartheg ar wyliadwriaeth.

Ymddangos yr oeddent wedi dyfod i Faridunum ryw ddiwrnod neu ddau ynghynt, gan aros eu cyfle i farchogaeth hyd at yr ogof heb i neb sylwi arnynt. Yr oedd gorchymyn wedi ei roi iddynt beidio â nesáu ataf yn agored, rhag i wylwyr eraill—yr oedd y Brenin yn amau eu presenoldeb—eu rhyng-gipio a chymryd oddi arnynt unrhyw neges a roddwn yn eu dwylo.

“Ie?”

Cliriodd y gŵr ei wddf. Y bore hwn, meddai efe, yr oeddynt wedi gweld fy caseg wedi ei rhwymo y tu allan i’r efail, wedi ei chyfrwyo a’i phedoli. Pan ofynasant i’r gof lle’r oeddwn i, ni ddywedodd efe ddim wrthynt, gan eu gadael hwy i dybied fy mod rywle yn y dref, ynghylch rhyw fusnes a’m cadwai yno hyd oni byddai’r gaseg yn barod. Yr oeddynt wedi dychmygu y byddai pwy bynnag arall oedd yn fy ngwylio yn aros yn agos ataf yn y dref, ac felly yr oeddynt wedi manteisio ar y cyfle a marchogaeth i fyny hyd at yr ogof.

Seibiant arall. Ni allent weld dim yn y tywyllwch hwnnw, eithr gallwn innau deimlo eu bod yn ymdrechu i ddyfalu fy ymateb i’w hanes. Ni ddywedais ddim, a’r gŵr a lyncodd ei boer, ac a aeth ymlaen yn ei flaen.

Yr oedd gan y rhan nesaf o’r stori, o leiaf, naws gwirionedd. Tra oeddynt yn aros ym Maridunum, yr oeddynt wedi gofyn, ymhlith cwestiynau eraill a oedd yn swnio’n ddibwys, am y ffordd i’r ogof. Yn ddiau, fe’u hysbysid, heb arbed dim ynghylch sancteiddrwydd y lle, a grym ac arswyd mawreddog ei pherchennog. Yr oedd pobl y cwm yn dra balch o’u dewin, ac ni chollai fy ngweithredoedd ddim wrth eu hadrodd. Felly yr oedd y gwŷr wedi marchogaeth i fyny’r cwm eisoes yn hanner ofnus.

Yr oeddynt wedi cael, megis y disgwylient, ogof wag ac anial. Yr oedd y rhew oddi allan yn dal y llannerch yn lân ac yn ddifôl o unrhyw ôl troed. Dim ond distawrwydd bryniau’r gaeaf a’u cyfarfyddasai, wedi ei dorri yn unig gan dincian y ffynnon. Yr oeddynt wedi cynnau ffagl ac edrych i mewn drwy’r fynedfa; trefnus oedd yr ogof, eithr gwag, ac oer oedd y lludw...

“Wel?” gofynnais, wrth i Crinas aros.

Gwyddem nad oeddech chwi yno, syr, ond yr oedd rhyw deimlad am y lle... Pan alwasom, ni ddaeth ateb, ond yna clywsom rywbeth yn siffrwd yn y tywyllwch. Ymddangosai fel pe deuai o’r ogof fewnol, lle y mae’r gwely a’r lamp wrth ei ymyl —

A aethost ti i mewn?

“Nage, syr.”

Neu gyffwrdd â dim?

“Naddo, syr,” meddai’n frysiog. “Ni—ni feiddiasom.”

Gwell felly, meddwn i. Ac yna?

Edrychasom o’n hamgylch ym mhob cyfeiriad, ond nid oedd neb yno. Eithr drwy’r holl amser, yr oedd y sŵn hwnnw’n parhau. Dechreuasom ofni. Buasai straeon wedi bod... Dywedodd un o’r gwŷr efallai eich bod chwi yno’n gwylio, yn anweledig. Dywedais wrtho am beidio â bod yn ffŵl, ond yn wir yr oedd rhyw deimlad...

“O lygaid yng nghefn rhywun? Wrth gwrs yr oedd. Ewch ymlaen.”

Llyncodd ef. “Gwaeddasom drachefn. Ac yna—daethant hwy i lawr o’r tô. Yr ystlumod, megis cwmwl.”

Yna fe’n torrwyd ar ein traws. Yr oedd Stilicho wedi cyrraedd y llwyn ac wedi gweld ceffylau’r marchogion wedi eu clymu yno. Clywais ddrws y cwt yn clepian yn gau ar ein ceffylau ni, ac yna daeth y bachgen ar frys i fyny’r llwybr troellog ac ar draws y glaswellt gwastad, cyllell yn ei law.

Yr oedd ef yn gweiddi rhywbeth. Daliai golau’r lleuad ar lafn y gyllell hir, a ddelid yn isel ac yn wastad, yn barod i drywanu. Rhwygai metel wrth i’r dynion droelli i’w hamddiffyn eu hunain. Cymerais ddau gam chwim ymlaen, gan eu gwthio hwy o’r neilltu, a gwasgais yn galed i lawr ar law’r llanc oedd ar y gyllell, gan ei atal yn ei draciau.

Nid oedd angen. Gwŷr y Brenin ydynt. Rhoed hwy i fyny. Yna, fel yr oedd y lleill yn rhoi eu harfau yn ôl: A'ch dilynwyd chwi, Stilicho?

Ysgydwodd ei ben. Yr oedd efe yn crynu. Ni ddysgir caethwas i arfau megis mab gŵr rhydd. Yn wir, nid oedd ond er pan oeddym wedi dyfod i Fryn Myrddin y bûm wedi caniatáu iddo gario cyllell o gwbl. Gollyngais ef i fyned, a throais yn ôl at Grinas. “Yr oeddech yn dywedyd wrthyf am yr ystlumod. Y mae'n swnio i mi fel pe baech wedi gadael i'r straeon eich poeni yn ormodol, Grinas. Pe baech wedi cynhyrfu'r ystlumod, gallent yn sicr eich dychryn am ennyd, ond ystlumod yn unig ydynt.”

Ond nid dyna oedd y cwbl, fy arglwydd. Daeth yr ystlumod i lawr, ie, allan o’r to, o rywle yn y tywyllwch, ac aethant heibio inni i’r awyr. Yr oedd megis pluen o fwg, ac yr oedd yr awyr yn drewi. Ond wedi iddynt fynd heibio inni, clywsom sŵn arall. Cerddoriaeth ydoedd.

Yr oedd Stilicho, yn sefyll yn agos ataf, yn syllu oddi wrthynt hwy ataf fi, a’i lygaid yn llydain yn y cyfnos. Gwelais eu bod yn gwneud yr arwydd drachefn.

Cerddoriaeth o’n hamgylch i gyd, meddai’r gŵr. Yn feddal, megis sibrwd, yn rhedeg o amgylch ac o amgylch mur yr ogof mewn atsain. Nid oes arnaf gywilydd, fy arglwydd; daethom allan o’r ogof honno, ac ni feiddiasom fynd i mewn iddi drachefn. Arhosasom amdanoch chwi y tu allan.

 chleddyfau wedi eu tynnu yn erbyn hud. Gwelaf. Wel, nid oes angen aros yn hwy yn yr oerfel. Oni ddeuwch i mewn yn awr? Fe'ch sicrhaf na wneir niwed i chwi, cyhyd ag na chodwch law yn fy erbyn i nac yn erbyn fy ngwas. Stilicho, dos i mewn a chynnau'r tân. Yn awr, foneddigion? Na, peidiwch â cheisio myned. Cofiwch nad ydych eto wedi rhoi i mi neges y Brenin.

O’r diwedd, rhwng bygythion a geiriau o gysur, daethant hwy i mewn, gan gamu mor dynered yn wir ag y gellid, ac ni lefarent uwchlaw sibrwd. Cydsyniodd yr arweinydd i eistedd gyda mi, ond ni fynnai’r un o’r lleill ddyfod cyn belled i mewn, gan ddewis yn hytrach eistedd rhwng y tân a genau’r ogof. Brysiodd Stilicho i gynhesu gwin â pheraroglau, a’i estyn o amgylch.

Yn awr, a hwy wedi dod i’r goleuni, gallwn weled nad oeddynt wedi eu gwisgo yn lifrai byddin reolaidd y Brenin; ni welid na bathodyn na harwyddair; gellid eu cymryd am filwyr arfog rhyw bennaeth bychan o ba un bynnag. Yn ddiau ymddygent fel milwyr, ac er na ddangosent i Crinas ddim parch amlwg, yr oedd yn amlwg fod rhyw wahaniaeth gradd rhyngddynt.

Bwriais fy ngolwg drosynt. Eisteddai’r arweinydd yn drwm a diysgog, ond yr oedd y lleill yn gwingo dan fy syllu, a gwelais un ohonynt, gŵr tenau a braidd yn fychan ei gorff, â gwallt du ac wyneb gwelw, yn dal i wneud yr arwydd yn llechwraidd.

Yn y diwedd y lleferais: “Daethoch, meddech wrthyf, â chenadau oddi wrth y Brenin. A orchmynnodd efe i chwi lythyr?”

Atebodd Crinas fi. Dyn mawr ydoedd, gwedd-goch a gwelw, â llygaid golau. Peth gwaed Sacsonaidd, efallai; er bod Celtiaid coch eu gwallt mor deg â hwn hefyd. Na, syr. Dim ond i gyfleu ei gyfarchion, ac i ofyn am iechyd ei fab.

Pam?

Ailadroddodd fy nghwestiwn mewn syndod ymddangosiadol. “Paham, fy arglwydd?”

Ie, pam? Yr oeddwn wedi bod oddi wrth y llys ers pedwar mis. Yn y cyfamser hwnnw yr oedd adroddiadau wedi cyrraedd y Brenin. Paham y byddai ef yn eich anfon chwi yn awr, ac ataf fi? Y mae ef yn gwybod nad yw’r plentyn yma. Ymddengys yn amlwg—arhosais innau ar y gair, gan edrych o’r naill at y llall o’r gwŷr arfog—na allasai ef fod yn ddiogel yma. Gwyddai’r Brenin hefyd y byddwn yn aros ym Mryn Myrddin dros ysbaid cyn imi ymadael i ymuno â’r Tywysog Arthur. Disgwyliwn gael fy ysbïo arnaf, ond y mae’n anodd gennyf gredu iddo ef eich anfon chwi â neges o’r fath.

Edrychodd y tri yr ochr draw i’r tân ar ei gilydd. Yr oedd un llydan ei gorff, a’i wyneb yn goch ac yn frith o bimplau, yn llithro gwregys ei gleddyf ymlaen yn nerfus, a’i law yn chwarae’n ddifeddwl â’r carn. Gwelais lygaid Stilicho arno ef; yna symudodd o amgylch gyda’r jwg gwin i sefyll gerllaw.

Daliai Crinas fy llygaid am ennyd mewn distawrwydd, yna amneidiai. “Wel, syr, iawn. Yr ydych wedi ein mwg-hel i’r golwg. Ni ddisgwyliaswn ddianc â chwedl mor denau â honno, nid gyda chwi. Dyna’r cwbl a allwn feddwl amdano ar unwaith, pan y’n synnasoch fel yna.”

Da iawn. Ysbïwyr ydych. Eto i gyd, mynnaf wybod paham?

Cododd ei ysgwyddau llydain. “Fe wyddoch chwi, syr, yn well na neb, beth yw brenhinoedd. Nid ein lle ni oedd holi pan ddywedid wrthym ddod yma ac edrych y lle drosodd heb adael ichwi ein gweld ni.”

Y tu ôl iddo yr oedd y lleill yn amneidio, gan gydsynio’n bryderus. “Ac ni wnaethom ni ddim niwed, fy arglwydd. Ni ddaethom byth i mewn i’r ogof. Cymaint â hynny oedd wir.”

Naddo, a chwi a ddywedasoch wrthyf pam nad oedd hynny felly.

Cododd law. “Wel, syr, nis dywedaf ond eich bod chwi'n iawn i ddigio. Y mae'n ddrwg gennyf. Nid dyma'n gwaith arferol, fel y tybiwch, ond gorchmynion sydd orchmynion.”

Beth y gorchmynnwyd i chwi ei ddarganfod?

Dim byd neilltuol, ond gofynnwch o gwmpas, a bwrwch olwg ar y lle, a cheisiwch wybod pa bryd yr oeddech yn mynd. Cipolwg sydyn i’r naill du, i weld pa fodd yr oeddwn yn ei gymryd. Fy nealltwriaeth i oedd fod llawer nas dywedasech wrth y Brenin, ac yr oedd ef yn dymuno cael gwybod. A wyddasech chwi iddo osod rhywrai ar eich ôl o’r funud y gadawsoch Lundain?

Un ronyn arall o wirionedd. “Fe’i dyfaliais,” meddwn.

Wel, dyna chwi. Llwyddodd i'w ddywedyd fel pe bai hynny'n egluro popeth. Ffordd sydd gan frenhinoedd yw hi, ymddiried yn neb a dymuno gwybod popeth. Fy marn i ydyw—os maddeuwch imi am ei ddywedyd, fy arglwydd—

Ewch ymlaen.

Credaf nad oedd y Brenin yn credu’r hyn a ddywedasech wrtho ynghylch ymhle yr oeddech yn cadw’r tywysog ieuanc. Efallai yr oedd ef yn tybio y byddech yn ei symud ef, ac yn ei gadw ynghudd, fel o’r blaen. Felly yr anfonodd ef ninnau’n ddistaw bach, gan obeithio y cawsom hyd i ryw arwydd.

Efallai. Y mae chwennych gwybodaeth yn glefyd brenhinoedd. Ac wrth son am hynny, a oes un gwaethygiad yn iechyd y Brenin a allasai fod wedi peri iddo yn ddisymwth ymboeni am newyddion?

Gwelwn, mor eglur ag pe bai efe ei hun wedi ei ddywedyd, ei fod yn dymuno mai efe ei hun a fuasai wedi meddwl am hyn. Petrusai am ennyd, ac yna penderfynai mai, lle gellid ei adrodd, y gwir a fyddai fwyaf diogel. “Ynglŷn â hynny, fy arglwydd, nid oes gennym wybodaeth, ac ni welais ef fy hun yn ddiweddar. Eithr dywedant fod yr afiechyd wedi myned heibio, a’i fod ef yn ôl yn y maes.”

Yr oedd hyn yn cyd-fynd â’r hyn a ddywedasid wrthyf. Ni ddywedais air am ennyd, eithr eu gwylio’n feddylgar a wnawn; yr oedd Crinas yn yfed, dan dybiaeth o esmwythdra, ond yr oedd ei lygaid arnaf fi yn wyliadwrus. O’r diwedd y dywedais: “Da, gwnaethoch fel y gorchmynnwyd i chwi, a chanfod yr hyn a fynnai’r Brenin. Yr wyf fi eto yma, ac nid yw’r plentyn. Rhaid i’r Brenin ymddiried ynof fi am y gweddill. Ac o ran pa bryd yr af, myfi a ddywedaf wrtho yn fy amser da fy hun.”

Cliriodd Crinas ei wddf. “Ateb yw hwnnw na fyddem ni, syr, yn rhy awyddus i’w dderbyn.”

Daeth ei lais yn rhy uchel, megis llais bragadwr; eto nid oedd efe’n twyll-ymffrostio. Rhannai’r lleill ei ofn ef, eithr heb ei fesur ef o ddewrder; ac nid oedd hynny’n ddim cysur i mi; gwyddwn fod dynion brawychus yn beryglus. Un o’r marchfilwyr—y gwr bychan hwnnw â llygaid duon yn simsan mewn wyneb gwelw gan nerfusrwydd—ymgrymodd ymlaen a chydiodd yn llawes ei arweinydd. Clywais y mwmian: “Gwell mynd. Paid ag anghofio pwy ydyw ef... Digon bellach... Fe’i gwnei’n ddig.”

Dywedais innau’n grimp: Nid wyf yn ddig. Yr ydych chwi’n gwneud eich dyletswydd, ac nid eich bai chwi yw hi os nad yw’r Brenin yn ymddiried yn neb, ond rhaid iddo gael pob hanes wedi ei gadarnhau ddwywaith drosodd. Cewch ddweud wrtho hyn—sefais ennyd fel pe bawn yn myfyrio, a gwelais hwy’n estyn eu gyddfau—fod ei fab lle y dywedais wrtho ef ei fod, yn ddiogel ac yn ffynnu, ac nad wyf fi ond yn aros am dywydd teg i gychwyn ar y fordaith.

“Mor-ymdaith?” gofynnai Crinas yn llym.

Codais fy aeliau. “Dewch yn awr. Tybiais fod yr holl fyd yn gwybod lle’r oedd Arthur. Beth bynnag, fe ddeall y Brenin.”

Dywedodd un o’r dynion yn gryg: “Ie, gwyddem, ond sibrwd yn unig ydoedd. Felly, y mae’n wir am yr ynys?”

“Yn wir iawn.”

“Hy-Brasil?” ebe Crinas. “Myth yw hynny, fy arglwydd, dan eich pardwn.”

A roddais i enw arno? Nid myfi sy’n gyfrifol am y sibrwd. Y mae gan y lle lawer enw, a digon o chwedlau a adroddir amdano i lenwi Naw Llyfr Hud... Ac y mae pob dyn a’i gwêl yn gweld rhywbeth gwahanol. Pan euthum ag Arthur yno —

Seibiawn i i yfed, megis y gwlycha canwr ei wddf cyn cyffwrdd â’r tannau. Yr oedd y tri o’m blaen yn awr oll yn glust. Ni edrychwn ar Crinas, eithr llefarwn heibio iddo, gan roi i'm llais ychydig ragor o uchder a seinwedd yr adroddwr chwedlau.

Gwyddoch oll i’r plentyn gael ei roddi i mi dridiau wedi ei eni. Mi a’i cymerais ef i le diogel, ac yna, pan oedd yr amser yn iawn a’r byd yn dawel, mi a’i cludais tua’r gorllewin, i arfordir a adwaenaf. Yno, dan y clogwyni, y mae bae o dywod lle saif y creigiau i fyny fel danedd bleiddiaid, ac ni all cwch na nofiwr fyw pan fo’r llanw’n torri o’u hamgylch. I’r dde ac i’r chwith i’r bae y mae’r môr wedi gyrru bwâu drwy’r clogwyn. Y mae’r creigiau’n borffor ac yn lliw rhosyn ac yn welw fel gwyrddlas yn yr haul, ac ar nos haf pan fo’r llanw’n isel a’r haul yn machlud, gwel dynion ar y gorwel dir a ddaw ac a â gyda’r goleuni. Ynys yr Haf yw honno, yr hon, meddir, a nofia ac a sudda wrth ewyllys y nefoedd, Ynys Wydr lle gellir gweld y cymylau a’r sêr drwyddi, ond sydd, i’r rhai a drigant yno, yn llawn o goed a glaswellt a ffynhonnau o ddŵr croyw...

Yr oedd y dyn gwynepwelw yn pwyso ymlaen yn eger ei geg, a gwelais ysgwyddau un arall yn ysgogi dan ei fantell wlanog fel pe câi ef oerfel. Yr oedd llygaid Stilicho fel bogymau tarianau.

…Ynys y Morwynion ydyw, lle y dygir brenhinoedd ar derfyn eu hoes. Ac fe ddaw dydd —

Fy arglwydd! Gwelais ef â’m llygaid fy hun!

Fod y dyn gwelw yn torri ar draws broffwyd, ac yntau megis ar fin proffwydo, a ddangosai nerfau wedi eu rhwygo’n noeth. Gwelais ef â’m llygaid fy hun! Pan oeddwn fachgen, gwelais ef! Yn eglur, mor eglur â’r Cassiterides ar ddiwrnod teg ar ôl glaw. Eithr ymddangosai’n wlad wag.

Nid yw’n wag. Ac nid yw yno yn unig pan all dynion fel chwi ei gweld. Gellir ei chael hyd yn oed yn y gaeaf, i’r sawl a ŵyr pa fodd i’w chael. Ond nid llawer sydd yn gallu teithio iddi ac yna ddychwelyd.

Yr oedd Crinas wedi gwrando heb ysgogi dim, ei wyneb yn ddiargraff. “Yna y mae ef ar dir Cernyw?”

A wyddoch chwithau am hynny hefyd?

Nid oedd dim awgrym o watwar yn fy llais, eithr atebodd yntau’n chwyrn: Ni wnâf, a gosododd i lawr ei gwpan wag a pharatoi i godi. Gwelais ei law yn mynd at wregys ei gleddyf. Ai hon yw’r neges sydd raid i ni ei dwyn yn ôl at y Brenin?

Ar arwydd bychan o’i ben cododd y lleill gydag ef. Gosododd Stilicho y jwg gwin i lawr gan dwrw sŵn, ond ysgydwais innau fy mhen wrtho a chwerthin. “Aethai hi’n galed arnat ti, a dybiwn i, pe dyna fyddai’r cwbl. Ac yn galed arnaf finnau, gael gosod ysbïwyr newydd i'm gwylio. Er mwyn ein lles ni oll, mi roddaf ei feddwl ef i orffwys. A gludi di lythyr yn ôl i Lundain drosof fi?”

Safai Crinas yn llonydd am ennyd, ei lygaid yn glynu wrth fy rhai innau. Yna ymlacâi, a’i fawd yn bachu’n ddiniwed yn ei wregys. Pan glywais ei anadl o ryddhad, gwyddwn mor agos y buasai efe at fy holi ymhellach yn yr unig fodd a wyddai. “Yn ewyllysgar, syr.”

Yna arhoswch ennyd eto; eisteddwch i lawr drachefn. Llenwch eu cwpanau, Stilicho.

Byr oedd y llythyr at Wthr. Dechreuais drwy holi am ei iechyd, ac yna ysgrifennais fod y tywysog, yn ôl fy ffynonellau preifat fy hun o wybodaeth, yn iach. Cyn gynted ag y deuai’r gwanwyn, meddwn wrtho, bwriwn deithio a gweld y bachgen â’m llygaid fy hun. Yn y cyfamser, bûm yn ei wylio yn ôl fy null fy hun, ac anfonwn at y Brenin yr holl newyddion a fyddai i’w cael.

Wedi imi selio’r neges, euthum ag ef yn ôl i’r ogof allanol. Yr oedd y dynion wedi bod yn ymddiddan yn gyflym rhyngddynt eu hunain mewn lleddflais, tra’r oedd Stilicho yn hofran â’r jwg gwin. Torasant ymaith wrth imi ddod i mewn, a chodasant ar eu traed. Estynnais y llythyr i Crinas.

Y mae popeth arall sydd gennyf i'w ddweud yn y llythyr hwnnw. Fe gaiff ef fodlonrwydd. Yna ychwanegais innau: Er na lwyddodd eich cenadwri yn hollol yn ôl y gorchmynion, nid oes dim arnoch i'w ofni oddi wrth y Brenin. Gadewch fi yn awr, a bydded i dduw'r ymadael wylio drosoch ar eich taith.

Aethant o’r diwedd, efallai heb fod cyn gymaint o ddiolchgarwch ag y gallesid fod am fy ngwahoddiad ymadawol. Wrth iddynt frysio allan dros y rhew, gwelais y sylliadau bryslyd o’r tu draw i’r cysgodion, a’r clogynnau’n cael eu tynnu’n dynn am eu hysgwyddau, megis pe bai’r nos yn anadlu ar eu cefnau. Wrth fynd heibio’r ffynnon sanctaidd, gwnaeth pob un ohonynt arwydd; ac nid wyf fi’n meddwl mai arwydd y Groes oedd yr un olaf — un Crinas.




7


Pylai sŵn carnau eu meirch i lawr llwybr y cwm. Daeth Stilicho yn rhuthro'n ôl o'r clogwyn uwchlaw'r llwyn.

Aethant oll ymaith. Yr oedd ei lygaid yn llydain, wedi ehangu nid yn unig gan y tywyllwch rhewllyd. Fy arglwydd, tybiaswn eu bod ar fedr eich lladd.

Yr oedd yn bosibl. Dynion dewr oeddynt, ac eto yr oedd arnynt ofn. Cyfuniad peryglus yw hynny, yn enwedig gan fod un ohonynt yn Gristion.

Yr oedd ar hynny cyn gynted ag y byddai ci tŷ ar lygoden fawr. “A yw hynny'n golygu na chredodd ef di?”

Yn golygu hynny’n unig. Yr oedd ef yn sicr nad oedd yn fy nghredu, eithr ni fuasai wedi mentro dim ar ei fod yn gelwydd. Yn awr canfyddwch imi rywfaint o fwyd, Stilicho, a wnewch chwi? Nid yw o bwys beth fyddo, ond brysied, a chasglwch ynghyd yr hyn a ellwch ar gyfer taith. Mi a ofalaf am fy nillad fy hun. A yw’r gaseg yn barod?

Pam, ie, arglwydd, eithr — yr ydych yn mynd heno?

Cyn gynted ag y gallaf. Dyma’r cyfle yr oeddwn wedi bod yn aros amdano. Y maent wedi datguddio’u hunain, ac erbyn iddynt ganfod fod y llwybr a roddais iddynt yn ffug, byddaf wedi mynd ymaith—wedi darfod i’r ynys y tu hwnt i’r gorllewin... Yn awr, gwyddost beth sydd i’w wneud; buom yn trafod hynny lawer gwaith.

Gwir oedd hyn. Yr oeddym wedi trefnu y byddai Stilicho, pan âwn i ymaith, yn aros ym Mryn Myrddin, yn nôl ac yn cludo cyflenwadau fel arfer, ac yn cynnal, cyhyd ag y gallai, y rhith mai gartref yr oeddwn o hyd. Yr oeddwn wedi casglu ynghyd gryn stôr o feddyginiaethau, ac ers peth amser bellach yr oeddwn wedi gadael iddo ef gymysgu’r rhai symlaf ei hun a’u dosbarthu i’r tlodion a ddeuai i fyny’r cwm, fel na chai fy absenoldeb beri iddynt ddioddef, ac y byddai ychydig amser cyn i neb godi cwestiwn. Efallai na enillem lawer o amser felly, ond mi enillwn ddigon. Unwaith y byddwn dros y bryniau nesaf ac wedi cyrraedd llwybrau’r cwm yn y goedwig, anodd iawn fyddai fy nilyn.

Felly yn awr ni wnaeth Stilicho ond amneidio, a rhedeg i wneud fel y gorchmynaswn ef. Ymhen ychydig iawn o amser yr oedd bwyd yn barod, ac wrth imi fwyta yr oedd ef yn pacio ynghyd yr hyn a fyddai arnaf ei angen ar gyfer y daith. Gallwn weled ei fod yn byrstio gan gwestiynau, ac felly gadewais iddo siarad. Gallwn innau siarad ag ef yn attal yn ei dafod ei hun, ond yn bennaf yr oedd ef yn ymdroi ymlaen â’i Ladin rhugl, er ei acen drwm. Er pan oeddem wedi gadael Caergystennin, yr oedd y rhan fwyaf o’i ysbryd naturiol bywiog wedi llifo i’m cyfeiriad i; rhaid oedd iddo siarad â rhywun, a chreulondeb a fuasai mynnu’r parch distaw yr oedd Gaius wedi ceisio ei feithrin ynddo. Heblaw, nid dyma fy ffordd i. Felly, wrth iddo brysurio ynghylch ei orchwylion, deuai’r cwestiynau yn eiddgar.

Fy arglwydd, os nad oedd y dyn hwnnw, Crinas, yn credu o ddifrif yn Ynys y Gwydr, ac os oedd yn rhaid iddo gael yr wybodaeth ynghylch y tywysog, paham yr aeth ymaith?

I ddarllen fy llythyr. Y mae ef yn tybio y bydd y gwirionedd ynddo.

Ehangai ei lygaid. “Ond ni feiddia ef byth agor llythyr at y Brenin! A ysgrifennaist ti’r gwir ynddo?”

Codais fy aeliau wrtho. “Y gwir? Oni chredwch chwithau yn Ynys Wydr, ychwaith?”

“O, do, yn wir. Gŵyr pawb am hynny.” Yr oedd ef yn ddifrifol. “Hyd yn oed yn Sisili fe wyddem ni am yr ynys anweledig y tu hwnt i’r gorllewin. Eithr nid dyna’r lle yr ydych yn myned yn awr, mi roddwn bopeth yn wystl ar hynny!”

Pam yr oeddech mor sicr?

Rhoddodd imi olwg eglur. “Chwi, arglwydd? Dros y Môr Gorllewinol? Yn y gaeaf? Credaf bob peth, ond nid hynny! Pe gallech ddefnyddio hud yn lle llong, haws y buasem wedi teithio ar y Môr Canol. A ydych yn cofio’r dymestl oddi ar Pylos?”

Chwerthin a wneuthum. “Heb un hud ond mandragora... Rhy dda y cofiaf hynny. Nage, Stilicho, ni rois ddim o’r neilltu yn y llythyr. Ni ddaw’r llythyr hwnnw byth at y Brenin. Nid gwŷr y Brenin oeddynt.”

“Onid gwŷr y Brenin?” Seibiodd ef, a’i enau’n agored gan syndod wrth syllu, yna cofiodd ei hun a phlygodd drachefn dros y cod cyfrwy yr oedd yn ei bacio. “Pa fodd y gwyddoch? A oeddech yn eu hadnabod?”

Naddo. Ond ni fyddai Uthr yn defnyddio milwyr i ysbïo; pa fodd y gallai obeithio eu cadw’n ddirgel? Milwyr oedd y rhain, a anfonasid — fel y dywedodd Crinas wrthyf fi — i holi cwestiynau yn y farchnad ac yn nhafarndai Maridunum, ac yna i chwilio’r lle hwn tra oeddem ni oddi yma, ac i ganfod, os nad y tywysog ei hun, ryw arwydd amdano. Nid ysbïwyr oeddynt hyd yn oed. Pa ysbïwr a feiddiai ddychwelyd at ei feistr a dweud iddo gael ei ddarganfod, ond iddo gael llythyr i’w gludo dros ei ddioddefwr, a’r wybodaeth ynddo? Mi a geisiais wneud pethau’n hawdd iddynt, ac y mae’n bosibl eu bod hwy’n tybio iddynt fy nhwyllo; ond beth bynnag, rhaid oedd iddynt fentro a rhoi eu dwylo ar y llythyr. Rhoddaf glod i Crinas, y mae’n feddyliwr chwim. Pan euthum ar eu traws wrth y gwaith, ymddygodd yn ddigon da. Nid ei fai ef oedd i’r dyn arall ei fradychu.

“Beth a fynnech ei olygu, arglwydd?”

Y dyn bychan â’r wyneb gwelw. Clywais ef yn dweud rhywbeth yn ei dafod ei hun. Amheuwn a glywodd Crinas hynny. Yr oedd ef yn llefaru Cernyweg. Felly wedyn y soniais am Ynys Wydr, ac y disgrifiais y bae, ac yntau’n gwybod am hynny hefyd, a’r Ynysoedd Tun. Ynysoedd ydynt oddi ar arfordir Cernyw, rhai y mae’n rhaid i hyd yn oed Crinas gredu ynddynt.

“Cernyweg?” gofynnai’r bachgen, gan dreial y gair.

O Gernyw, yn y de-orllewin.

“Gwŷr y Frenhines, ynteu?” Nid oedd Stilicho wedi treulio’i holl amser yn Llundain yn yr ystafell beraroglaidd gyda Morgawse. Gwrandawai bron gymaint ag y siaradai, ac yr oedd wedi fy nifyrru’n ddi-baid er pan adawsom lys Wthr â’r hyn yr oedd “hwy” yn ei ddywedyd am bob pwnc dan haul. “Dywedent ei bod hi eto yn y de-orllewin ar ôl yr enedigaeth ddiwethaf.”

Gwir yw hynny. Ac fe allasai hi ddefnyddio gwŷr Cernyw at waith dirgel, ond ni chredaf hynny. Nid yw’r Brenin na’r Frenhines yn cadw milwyr Cernywaidd yn agos wrthynt y dyddiau hyn.

Y mae milwyr o Gernyw yng Nghaerllion. Clywais hynny yn y dref.

Codais fy mhen yn ddisymwth. “A oes, yn wir? O dan bwy?”

“Ni chlywais i. Mi allwn gael gwybod.” Yr oedd ef yn edrych arnaf yn eiddgar, ond ysgydwais fy mhen.

“Nage. Gorau po leiaf a wyddoch amdano. Gadewch ef yn awr. Hwy a beidiant â’m gwylio am gyhyd ag y cymer hi i ddarllen y llythyr hwnnw, ac erbyn iddynt gael hyd i rywun a fedro ddarllen Groeg — ”

Groeg?

Y mae gan y Brenin ysgrifennydd Groegaidd, meddwn yn ddiflas. Ni welwn pam y dylwn wneud pethau’n hawdd iddynt. Ac amheuaf a wyddant eu bod hwy dan fy amheuaeth. Ni byddant ar frys. Heblaw, rhoddais rywbeth yn y llythyr a barai iddynt feddwl y byddwn yn aros yma hyd y gwanwyn.

A ddychwelant hwy?

Amheuaf hynny. Beth sydd ganddynt hwy i'w wneud? Dychwelyd i ddywedyd wrthyf eu bod wedi darllen llythyr y Brenin, ac nad ydynt yn wyr y Brenin? Cyn belled ag y tybiant fy mod i yma, byddant yn ofni gwneud hynny, rhag i mi adrodd wrth y Brenin. Ni feiddiant fy lladd, ac ni feiddiant adael imi ganfod pwy ydynt. Cadwant draw. Fel y mae pethau, y tro nesaf yr ewch i Faridunum, gwnewch yn siŵr fod neges yn cael ei hanfon at bennaeth y gwarchodlu i gadw golwg am y Cernywyr hyn, a dywedwch wrtho am adrodd yr hyn a ddigwyddodd wrth y Brenin. Cystal inni ddefnyddio ei ysbïwyr ef i'n gwarchod rhag y lleill... Dyna, yr wyf wedi gorffen. Yr ydych wedi pacio'r bwyd? Llenwch y fflasg yn awr, ewyllysiech? Yn y cyfamser, os daw neb i fyny yma, beth yw eich chwedl?

Eich bod wedi bod allan bob dydd ar ochr y bryn, ac i chwi fynd ddiwethaf tua dyffryn Abba, ac yr wyf fi’n meddwl fod yn rhaid eich bod yn aros i’w gynorthwyo ef gyda’r defaid. Edrychodd i fyny yn amheus. Ni chredant fi.

Pam lai? Celwyddog medrus ydych. Byddwch yn ofalus, yr ydych yn tywallt y gwin hwnnw.

Tywysog i gynorthwyo gyda’r defaid? Nid yw hynny’n debygol iawn.

Gwneuthum bethau dieithrach, meddwn i. Fe'ch credant. Beth bynnag, gwir yw. O ba le, dybiedi di, y cefais y staeniau gwaed ar fy hen glog heddiw?

Lladd rhywun, meddyliais.

Yr oedd ef yn bur ddifrifol. Chwarddais innau. “Ni ddigwydd hynny ond yn anfynych, ac fel rheol trwy gamgymeriad.”

Ysgydwai ei ben mewn anghrediniaeth, a rhwystrai’r gwin. “Pe bai’r gwŷr hynny wedi tynnu cleddyfau arnoch, fy arglwydd, a fyddech wedi eu hatal â hud?”

Prin y bu raid i mi ar hud o gwbl, a’th gyllell chwi mor barod. Ni rois ddiolch i chwi eto am eich dewrder, Stilicho. Da iawn y gwnaethpwyd.

Edrychai efe'n syn, “Fy meistr ydych chwi.”

Prynais di am arian, a rhoddais i ti drachefn y rhyddid y’th aned ag ef. Pa fath ddyled yw honno?

Ni wnâi efe ond edrych heb ddeall, ac ymhen ychydig dywedodd: Yno, y mae popeth yn barod, arglwydd. Fe fydd arnoch eisiau eich esgidiau trwchus, a’r clogyn croen dafad. A gaf fi baratoi Strawberry tra byddwch yn gwisgo?

Ymhen ennyd, meddwn i. Tyrd yma. Edrycha arnaf fi. Addawais i ti y byddit yn ddiogel yma. Gwir yw hyn; ni welais i ddim perygl yn nesáu, nid i ti. Eithr unwaith y byddaf ymhell i ffwrdd, os bydd arnat ofn, dos i lawr i’r felin ac aros yno.

Ie, arglwydd.

Onid ydych yn fy nghredu?

“Ie.”

Yna paham yr ofnwch?

Petrusodd ef, gan lyncu. Yna y dywedodd: Arglwydd, y gerddoriaeth y llefarent amdani. Beth oedd hi? A oedd hi yn wir oddi wrth y duwiau?

Mewn modd, ie. Y mae fy nhelyn yn llefaru weithiau, ohono’i hun, pan symuder yr awyr. Tybiaf mai dyna a glywsant hwy ac, am eu bod yn euogrwydd, fe’u dygwyd gan ofn.

Taflodd olwg tua’r gongl lle’r oedd y delyn fawr yn sefyll. Myfi a barais ei chludo trosodd o Lydaw, ac er pan ddeuthum adref yr oeddwn wedi ei defnyddio’n ddi-baid, gan adfer y llall i’w lle. “Honno? Pa fodd y gallai hi, arglwydd, wedi ei mygu felly rhag yr awyr?”

Nage, nid honno. Erys y delyn honno'n fud nes imi fi ei chyffwrdd. Y delyn fach a olygwn i oedd yr hon a gludais gyda mi ar fy nheithiau. Myfi a'i gwneuthum hi â'm dwylo fy hun, yma yn yr ogof hon, a Galapas y dewin yn fy nghynorthwyo.

Gwlychodd ei wefusau. Gellid gweled nad rhyw lawer o gysur oedd hynny. “Ni welais ef er pan ddaethom adref. Ymhle y cedwch chwi ef?”

Yr oeddwn am ei ddangos i ti beth bynnag, cyn imi ymadael. Tyrd, fachgen, nid oes arnat angen ei ofni. Ti dy hun a’i cludaist fil o weithiau. Yn awr, dos a nôl fflamffagl i mi, a thyrd i weld.

Arweiniwn ef i gefn y brif-ystafell. Ni ddangosaswn iddo erioed yr ogof grisial, ac, am fod fy nghist lyfrau a’m bwrdd gennyf dros y llethr caregog garw a arweiniai at y silff, ni ddringasai efe erioed y ffordd honno na’i chael hi. Yn awr gwneuthum arwydd arno i’m cynorthwyo i symud y bwrdd, ac, a minnau’n dal y ffagl yn uchel, dringais i fyny i’r silff gysgodol lle’r oedd yr ogof grisial yn gorwedd yn guddiedig. Penliniais wrth y fynedfa a’i galw ymlaen ataf, wrth fy ochr.

Yr oedd y ffagl yn fy llaw yn taflu golau tân, yn loywi drwy’r mwg a symudai, o amgylch muriau crwn y grisial cromennog. Yma, yn fachgen, y gwelais fy ngweledigaethau cyntaf yng naid a fflach y fflam fyw. Yma y gwelais fy hun wedi fy nghenhedlu, yr hen Frenin yn farw, tŵr Gwrtheyrn wedi ei godi ar ddŵr, a draig Emrys yn llamu tua buddugoliaeth. Yn awr yr oedd y grwnfan yn wag ond am y delyn a safai yno, a’i chysgod hi wedi ei daflu’n eglur o amgylch y muriau disglair.

Bwriais olwg i lawr ar wyneb y bachgen. Yr oedd syndod ac arswyd yn cynhyrfu ynddo, hyd yn oed wrth edrych ar y gronfa wag a’r cysgodion gweigion.

Gwrandewch, meddwn. Yn uchel y dywedais hynny, ac fel y cynhyrfai fy llais yr awyr ddistaw, sibrydai’r delyn, a’r gerddoriaeth a redai’n suo o amgylch ac o amgylch muriau’r grisial.

Yr oeddwn am ddangos i chwi’r ogof, meddwn. Os dymunwch erioed ymguddio, yma ymguddiwch. Mi a wneuthum innau felly, pan oeddwn fachgen. Byddwch yn sicr y bydd y duwiau’n gwylio drosoch, a chwi fyddwch yn ddiogel. Pa le a allai fod yn fwy diogel nag ym mron llaw Duw, yn ei fryn ceudod? Yn awr, ewch a gwelwch at Mefusen. Mi a ddygaf finnau’r delyn i lawr fy hun. Pryd yw imi fynd.

Pan ddaeth y bore, yr oeddwn bymtheg milltir i ffwrdd, yn marchogaeth tua’r gogledd drwy’r goedwig dderw sy’n gorwedd ar hyd dyffryn y Cothi. Nid oes yno ffordd, ond llwybrau yn unig; eithr yr oeddwn yn eu hadnabod yn dda, ac yr oeddwn yn adnabod cwt y chwythwyr gwydr yn nyfnder y goedwig. Ar yr adeg hon o’r flwyddyn, gwag y byddai ef.

Rhannais innau a’m caseg ei gysgodfan hi am hanner y diwrnod hwnnw o Ragfyr. Rhoddais ddŵr iddi wrth y nant, a thaflais ymborth a ddygaswn gyda mi i gornel o’r cwt. Nid oedd arnaf fi fy hun ddim newyn. Yr oedd rhywbeth arall gennyf i fwydo arno; y teimlad dwfn, cynhyrfus hwnnw o ysgafnder a nerth a adwaenwn. Yr oedd yr amser wedi bod yn iawn, ac yr oedd rhywbeth o’m blaen. Yr oeddwn ar fy ffordd.

Yfais lond ceg o win, ymglymais yn gynnes yn grwyn dafad Abba, a syrthiais i gysgu mor drwm a diofal ag y byddai plentyn.

Breuddwydiais drachefn am y cleddyf, a gwyddwn, hyd yn oed drwy’r freuddwyd, mai’n uniongyrchol oddi wrth y duw y deuai hyn. Nid yw breuddwydion cyffredin byth mor eglur â hyn; maent yn gymysgedd o chwantau ac ofnau, o bethau a welwyd ac a glywyd, ac a deimlwyd er na wyddid beth oeddynt. Eglur y daeth hwn, megis cof.

Gwelais y cleddyf yn ymyl am y tro cyntaf, nid yn enfawr a disglair, fel cleddyf y sêr uwchlaw Llydaw, nac yn lloyw a thanbaid fel yr oedd wedi crynu yn erbyn y mur tywyll yn siambr Eigyr. Nid oedd ond cleddyf, hardd yn null arf, a’r meini gwerthfawr ar y carn wedi eu gosod mewn torchwaith aur, a’r llafn yn llewyrchu ac yn llawn awydd, megis pe ymladdai o hono’i hun. Arfau a enwir am hyn; y mae rhai yn rhyfelwyr eiddgar, rhai yn ddygn, rhai yn anfoddlon; eithr y maent oll yn fyw.

Yr oedd y cleddyf hwn yn fyw; yr oedd wedi ei noethi, a’i afael yn llaw gŵr arfog. Yr oedd ef yn sefyll wrth dân, tân gwersyll wedi ei gynnau, yn ôl pob golwg, yng nghanol gwastadedd tywyll, ac efe oedd yr unig berson i’w weled ar hyd a lled y gwastadedd hwnnw. Ymhell iawn y tu ôl iddo gwelais, yn aneglur yn erbyn y tywyllwch, amlinell muriau a thŵr. Meddyliais am y mosaig a welswn yn nhŷ Ahdjan, ond nid Rhufain oedd hi y tro hwn. Yr oedd amlinell y tŵr yn gyfarwydd, ond ni allwn gofio ymhle y’i gwelswn, nac ychwaith fod yn sicr nad mewn breuddwydion yn unig y’i gwelswn.

Dyn tal ydoedd ef, dan fantell, a’r fantell dywyll a syrthiai mewn llinell hir a thrwm o’r ysgwydd hyd y sawdl. Cuddiai’r helm ei wyneb. Plygedig oedd ei ben, ac yn noeth dros ei ddwylo y daliai’r cleddyf. Troi’r cleddyf a wnâi ef drosodd a throsodd, megis pe’n pwyso’i gydbwysedd, neu’n astudio’r rwnau ar y llafn. Fflachiai golau’r tân ac yna tywyllai, fflachiai ac yna tywyllai, wrth i’r llafn droi. Daliais un gair, BRENIN, ac yna drachefn, BRENIN, a gwelais y gemau’n gwreichioni wrth i’r cleddyf droi. Yna y gwelais fod gan y dyn gylch o aur coch am ei helm, ac mai porffor oedd ei fantell. Ac yna, wrth iddo symud, goleuodd golau’r tân y fodrwy ar ei fys. Modrwy aur ydoedd, wedi ei cherfio â draig.

Dywedais: “Dad? Syr?” ond, megis y digwydd weithiau mewn breuddwydion, ni allwn wneud dim sŵn. Eithr efe a gododd ei olygon. Nid oedd llygaid dan gysgod brig y helm. Dim. Y dwylo a ddaliai’r cleddyf oedd ddwylo sgerbwd. Disgleiriai’r fodrwy ar yr asgwrn.

Daliai’r cleddyf allan ataf, yn fflat ar draws y dwylo ysgerbydol. Dywedodd llais nad oedd yn llais fy nhad: Cymer ef.

Nid llais ysbryd ydoedd, na llais y gorchymyn a ddaw ynghyd â gweledigaeth: clywais y rhai hyn o’r blaen, ac nid oes dim gwaed ynddynt; megis pe bai’r gwynt yn anadlu trwy gorn gwag. Llais dyn oedd hwn, yn ddofn ac yn ddisymwth ac wedi ei arfer â gorchymyn, â rhyw fin garw arno fel a ddaw o ddicter, neu weithiau o feddwdod; neu weithiau, fel yn awr, o flinder.

Ceisiais symud, eithr ni allwn, dim mwy nag y gallwn lefaru. Ni fu arnaf erioed ofn ysbryd, ond ofnais y gŵr hwn. O wagder y cysgod dan yr helm y daeth y llais drachefn, yn llym, a chyda rhyw ddifyrrwch gwan ynddo, a lithrai ar hyd fy nghroen fel cyffyrddiad croen blaidd a deimlir yn y tywyllwch. Ataliodd fy anadl a chryned fy nghroen. Meddai ef, ac yn awr clywn yn eglur y blinder oedd yn y llais: Nid rhaid i chwi fy ofni. Ac ni ddylech chwi ofni’r cleddyf. Nid myfi yw eich tad, eithr chwi yw fy had. Cymerwch ef, Merlinius Ambrosius. Ni chewch orffwystra hyd oni wnewch hynny.

Nesais ato ef. Yr oedd y tân wedi pylu, ac yr oedd hi bron yn dywyll. Estynnais fy nwylo am y cleddyf, ac efe a estynnodd i’w osod ar eu traws. Safais yn llonydd, er i’m cnawd grebachu rhag cyffwrdd â’i fysedd esgyrnog; ond nid oeddynt yno i’w cyffwrdd. Wrth i’r cleddyf ymadael â’i afael ef, fe syrthiodd, trwy ei ddwylo ef a thrwy’m dwylo innau, ac i lawr rhyngom ar y ddaear. Penliniais, gan ymbalfalu yn y tywyllwch, ond ni chyfarfu fy llaw â dim. Gallwn deimlo ei anadl uwch fy mhen, yn gynnes fel anadl gŵr byw, a’i fantell yn ysgubo fy moch. Clywais ef yn dywedyd: Canfod ef. Nid oes neb arall a all ei ganfod. Yna yr oedd fy llygaid yn agored, ac yr oedd hi’n ganol dydd llawn, a’r gaseg fefus yn mwytho wrthyf lle’r oeddwn yn gorwedd, a’i mane yn ysgubo fy wyneb.




8


Nid yw mis Rhagfyr, yn ddiau, yn amser o gwbl i deithio, yn enwedig i’r sawl nad yw ei fusnes yn caniatáu iddo arfer y ffyrdd. Yr oedd coedwigoedd y gaeaf yn agored ac yn glir o isdyfiant, ond mewn llawer man yn y dyffrynnoedd pellaf ni byddai tramwy eglur ond ar hyd glan y nant, a honno’n droellog ac arw, a’r glannau’n dueddol o fod wedi eu dryllio’n beryglus—neu hyd yn oed wedi eu golchi ymaith yn llwyr—gan lifogydd a thywydd drwg. O eira, o leiaf, cefais fy arbed; eithr ar yr ail ddiwrnod ar ôl gadael Bryn Myrddin gwaethygodd y tywydd yn wynt oer gyda hyrddiau o eirlaw, ac yr oedd rhew ym mhob llwybr.

Araf oedd y mynd. Ar y trydydd dydd, tua chyfnos, clywn fleiddiaid yn udo yn rhywle i fyny gerllaw’r eirlín. Cedwaswn at y cymoedd, gan deithio o hyd mewn coedwig ddofn; eithr yn awr ac eilwaith, lle y teneuai’r goedwig, cipiaswn olwg ar gopaon y bryniau, ac yr oeddynt yn wyn gan eira newydd. Ac yr oedd rhagor eto i ddyfod; yr oedd arogl eira yn yr awyr, a’r ysgafn frathiad oer hwnnw ar foch dyn. Gyrrai’r eira’r bleiddiaid i lawr yn is. Yn wir, wrth i’r tywyllwch gau amdanom ac i’r coed wasgu’n nes, tybiaswn fy mod yn gweld cysgod yn llithro ymaith rhwng y boncyffion, ac yr oedd synau yn yr isdyfiant a allasent fod wedi eu gwneud gan greaduriaid diniwed megis ceirw neu lwynogod; eithr sylwais fod Mefus yn anesmwyth; gwastatai ei chlustiau dro ar ôl tro, ac yr oedd croen ei hysgwyddau yn crynu fel pe bai pryfed yn setlo yno.

Marchogwn â’m gên ar fy ysgwydd a’m cleddyf yn rhydd yn ei wain. “Mevysen,” meddwn wrth fy caseg Gymreig yn ei hiaith ei hun, “pan gaffom ni hyd i’r cleddyf mawr hwnnw y mae Macsen Wledig yn ei gadw i mi, fe fyddi di a minnau, yn ddiamau, yn anorchfygol. A’i gael y mae’n rhaid inni, fe ymddengys. Ond ar hyn o bryd y mae arnaf fi gymaint o ofn y bleiddiaid hynny ag sydd arnat tithau, ac felly awn ni ymlaen nes y caffom ryw fan y gellir ei hamddiffyn â’r arf tlawd hwn a’m medr tlotach eto; ac fe eisteddwn drwy’r nos ynghyd, tydi a minnau.”

Yr unig fangre y gellid ei hamddiffyn oedd plisgyn adfeiliedig adeilad ymhell i fewn i’r goedwig. Yn llythrennol, plisgyn oedd ef; dyna’r cyfan a oedd yn weddill o ryw adeilad bychan, ar lun odyn, neu gwch gwenyn. Yr oedd ei hanner wedi syrthio ymaith, gan adael y rhan oedd yn sefyll fel wy wedi ei dorri ar ei hyd, y hanner grom yn troi ei gefn ar y gwynt ac yn cynnig rhyw fesur o nodded rhag yr eirlaw ysbeidiol. Yr oedd y rhan fwyaf o’r maenwri oedd wedi disgyn wedi ei glirio ymaith — yn ôl pob tebyg wedi ei ladrata’n gerrig adeiladu — ond eto yr oedd rhyw ragfur carpiog o falurion drylliedig ar ôl, a thu ôl iddo yr oedd yn bosibl cael cysgod, a chuddio fy hun a’r gaseg.

Disgynnais oddi ar ei chefn, a’i harwain hi i mewn. Yr oedd hi’n pigo’i ffordd rhwng y meini mwsoglyd, yn ysgwyd ei gwddf gwlyb, ac yn fuan yr oedd wedi ymgartrefu’n ddigon tawel â’i chod porthiant, dan grwm sych y gromen. Gosodais garreg drom ar ben ei rhaff, yna tynnais ffrondau marw rhyw redynen o gornel sych dan y mur, sychais ei chroen llaith â hwynt, a’i gorchuddio. Ymddangosai ei bod wedi colli ei hofnau, ac yr oedd yn cnoi’n ddi-baid. Gwneuthum imi fy hun gymaint o esmwythdra ag a fedrwn, ag un cwd-gyfrwy yn sedd sych, a’r hyn a adawsid imi o fwyd a gwin. Buaswn yn falch iawn o gynnau tân, gymaint rhag y bleiddiaid ag er cysur, ond fe allai fod gelynion eraill na bleiddiaid erbyn hyn yn fy ngheisio; felly, a’m cleddyf wrth law, crynais i'm crwyn dafad, bwyteais fy lluniaeth oer, ac o’r diwedd syrthiais i ryw hanner-gysglyd effro, yr agosaf peth at gwsg a ganiatâi perygl ac anghysur.

A breuddwydio drachefn. Nid breuddwyd, y tro hwn, am frenhinoedd nac am gleddyfau na’r sêr yn symud, eithr breuddwyd hanner effro, ddrylliedig ac aflonydd, am dduwiau bychain lleoedd bychain; duwiau bryniau a choedydd a nentydd a chroesffyrdd; y duwiau sydd eto’n aros ger eu cysegrfeydd drylliedig, yn disgwyl yn y cyfnos y tu hwnt i oleuadau prysur yr eglwysi Cristnogol, a defodau ystyfnig duwiau mwy Rhufain. Yn y dinasoedd ac yn y mannau gorlawn y mae dynion wedi eu hanghofio, ond yn y coedwigoedd ac yng ngwlad wyllt y bryniau y mae’r werin yn dal i adael offrymau o fwyd a diod, ac i weddïo ar warcheidwaid lleol y fro sydd wedi trigo yno er cyn cof. Rhoddodd y Rhufeiniaid enwau Rhufeinig arnynt, a’u gadael felly; ond y mae’r Cristnogion yn gwrthod credu ynddynt, a’u hoffeiriaid yn ceryddu’r bobl dlotach am lynu wrth yr hen ffyrdd — ac yn ddiau am wastraffu offrymau a fyddai’n gwneud gwell gwasanaeth mewn rhyw gell meudwy nag mewn rhyw hen fan sanctaidd yn y goedwig. Ond eto y mae’r bobl syml yn ymlusgo allan i adael eu hoffrymau, a phan ddiflannant erbyn y bore, pwy a ŵyr na chymerodd rhyw dduw hwy?

Dyma, meddyliais, wrth freuddwydio, a oedd yn rhaid ei bod yn gyfryw fan. Yn yr un goedwig yr oeddwn, ac yr oedd y cildor o garreg lle’r eisteddwn yr un fath, hyd yn oed hyd at y clawdd o glogfeini mwsoglyd o’m blaen. Tywyll oedd hi, a’m clustiau’n llawn o ruo’r brigau uchaf lle’r oedd gwynt y nos yn tywallt tros y goedwig. Ni chlywn ddim yn nesáu, eithr wrth fy ochr y gaseg a gynhyrfai ac a anadlai’n drwm i’r sach borthiant, ac a godai ei phen, a chodais finnau fy ngolwg i weled llygaid yn fy ngwylio o’r tywyllwch y tu hwnt i’r clawdd.

Dan afael cwsg ni allwn symud. Yn yr un distawrwydd, ac yn dra chyflym, daeth eraill. Ni allwn eu dirnad ond megis cysgodion yn erbyn yr oer dywyllwch; nid bleiddiaid, ond cysgodion fel dynion; ffigurau bychain yn ymddangos un wrth un, megis ysbrydion, a hynny heb ddim mwy o sŵn, nes eu bod yn fy amgylchynu, yn wyth ohonynt, yn sefyll ysgwydd wrth ysgwydd ar draws mynedfa’m noddfa. Safent yno, heb symud na llefaru, wyth o gysgodion bychain, cyn gymaint yn rhan o’r goedwig a’r nos ag oedd y tywyll-ddu a daflai’r coed. Ni allwn weld dim, oddieithr—pan ysgubai cwmwl yn uchel uwch y coed noeth am foment yn glir oddi wrth sêr y gauaf—llewyrch llygaid yn gwylio.

Dim symudiad, dim gair. Ond yn ddisymwth, heb ddim newid ymwybodol o gwbl, gwyddwn fy mod yn effro. Ac yr oeddynt hwy yno o hyd.

Ni estynnais am fy nghleddyf. Nid oedd wyth yn erbyn un yn fath o od a wnâi synnwyr, ac ar ben hynny, yr oedd ffyrdd eraill i geisio yn gyntaf. Eithr ni chefais gyfle byth i ddefnyddio’r rheiny chwaith. Wrth imi symud, gan gymryd anadl i lefaru, dywedodd un ohonynt rywbeth, gair a chwythwyd ymaith gan y gwynt, a’r peth nesaf a wyddwn oedd fy mod yn cael fy hyrddio’n ôl yn dreisgar yn erbyn y mur o’m hôl, tra’r oedd dwylo garw yn gwthio tag i’m genau, a’m dwylo’n cael eu tynnu y tu ôl i’m cefn a’r arddyrnau’n cael eu rhwymo’n dynn ynghyd. Hanner codi, hanner llusgo a wnaethant â mi allan o’r noddfa furiedig, a’m bwrw i lawr y tu allan â’m cefn yn erbyn y cerrig cleisiol a luniai’r rhagfur. Tynnodd un ohonynt fflint a haearn, ac wedi ymdrech faith llwyddodd i gynnau’r torch o garpyn a oedd wedi ei wthio i gorn ych wedi cracio, ac a wnâi wasanaeth yn ffagl; llosgai’r peth yn dywyll a digalon gyda goleuni gwan a drewllyd, ond gyda’i gymorth ef a aethant ati i chwilota trwy’r codau cyfrwy, ac i archwilio’r gaseg ei hun â chwilfrydedd gofalus. Yna dygasant y ffagl i’r man lle’r oeddwn yn eistedd gyda dau ohonynt yn sefyll drosof, ac, wrth wthio’r carpyn drewllyd bron i’m hwyneb, archwiliasant finnau yn bur debyg i’r modd y gwnaethent â’r gaseg.

Ymddangosai’n eglur o’r ffaith fy mod eto’n fyw nad lladron syml mo’r rheini; yn wir, ni chymerasent ddim o’r sachau cyfrwy, ac er iddynt fy nisarfogi o gleddyf a dagr, ni chwiliasant arnaf ymhellach. Dechreuais ofni, wrth iddynt fy mesur yn fanwl â’u golygon, gan ysgwyd eu pennau a bloeddio rhyw sylwadau bodlon dan eu hanadl, eu bod mewn gwirionedd wedi bod yn chwilio amdanaf fi. Ond yn y cyfamser hwnnw, meddyliais, pe dymunasent wybod i ba le’r oeddwn yn mynd, neu pe câsant eu talu i gael hynny allan, gwell fuasai iddynt aros yn anweledig, a’m dilyn. Diau y buaswn, yn y diwedd, wedi eu harwain hyd at drothwy Iarll Ector.

Ni ddywedai eu geiriau wrthyf ddim am eu neges ataf fi, eithr dywedent wrthyf rywbeth cyn bwysiced: llefarai’r gwŷr hyn mewn tafod na chlywswn erioed o’r blaen, ac eto i gyd fe’i hadnabûm; Hen Dafod y Brython, yr hwn a ddysgasei fy arglwydd Galapas i mi.

Y mae yn yr Hen Dafod eto ryw gymaint o’r un ffurf ag sydd yn ein hiaith Frythonaidd ninnau; eithr y bobl a’i llefara a fuont cyn hirfaith mor bell oddi wrth ddynion eraill, fel y newidiodd eu lleferydd, gan ychwanegu geiriau o’i eiddo ei hun a throi ei acen, nes y myn yn awr astudrwydd a chlust lân i’w ganlyn o gwbl.

Gallwn glywed y gogwyddion cyfarwydd ynddo, ac yma a thraw air adnabyddadwy megis Cymraeg Gwynedd; ond yr oedd yr acen wedi newid, yn llithrig ac yn ddieithr drwy bum can mlynedd o neilltuaeth, gyda geiriau yn parhau a syrthiasai er meithion allan o arfer mewn tafodieithoedd eraill, a seiniau wedi eu hychwanegu megis adleisiau’r bryniau eu hunain, a’r duwiau a’r creaduriaid gwylltion a drigant yno.

Dywedodd wrthyf pwy oedd raid i’r dynion hyn fod. Hwy oedd disgynyddion y llwythwyr hynny a ffoesai ers talm i’r bryniau pellaf, gan adael y dinasoedd a’r tiroedd amaethadwy i’r Rhufeiniaid, ac ar eu holau hwy i gynghreiriaid Cunedda o Wotodin, ac a glwydasant, fel adar digartref, yn ucheldiroedd y goedwig lle’r oedd byw’n brin ac ni byddai gwell gwŷr yn ymryson â hwy am dano. Yma a thraw yr oeddynt wedi caerogi pen rhyw fryn a’i ddal, ond yn y rhan fwyaf o achosion yr oedd unrhyw fryn y gellid ei amddiffyn felly yn beth dymunol yng ngolwg concwerwyr, ac felly yn y diwedd fe’i hyrddid drwy ymosodiad neu fe’i llwgu hyd oni chymerid ef. Felly, bryn ar ôl bryn, ciliasai gweddillion y rhai annorchfygol, nes nad oedd ar ôl iddynt ond y creigiau a’r ogofâu a’r tir noeth yr oedd yr eira’n ei gloi yn y gaeaf. Yno y trigent, heb eu gweled gan neb ond trwy ddamwain, neu pan fynnent hwy hynny. Hwy, fe dybiaswn, oedd y rhai a ymlusgai i lawr liw nos i gymryd yr offrymau o gysegrfeydd y wlad. Yr oedd fy mreuddwyd deffro wedi bod yn ddigon gwir. Y rhain, efallai, oedd y cwbl oll y gallai llygaid byw eu gweld o blith trigolion y bryniau ceudod.

Yr oeddynt yn ymddiddan yn rhydd—mor rhydd ag y bydd pobl o’r fath byth—heb wybod y gallwn eu deall. Cedwais fy amrannau’n isel, a gwrandewais.

Yr wyf yn dweud wrthyt, rhaid mai felly y mae. Pwy arall a fyddai yn teithio drwy'r goedwig ar noson fel hon? Ac ar gaseg fefus?

Dyna’n iawn. Ar fy mhen fy hun, meddent hwy, gyda caseg goch fraith.

Efallai mai efe a laddodd y llall, ac a ladrataodd y gaseg. Y mae efe’n cuddio, hynny sydd sicr. Paham arall y gorweddai yma allan yn y gaeaf heb dân, a’r bleiddiaid yn disgyn mor isel â hyn?

Nid y bleiddiaid sydd yn peri ofn iddo ef. Credwch fi, hwn yw’r dyn yr oeddynt hwy yn ei geisio.

A thalu amdano.

Dywedasant ei fod yn beryglus. Nid felly yr ymddangosai ef i mi.

Yr oedd ganddo gleddyf wedi ei noethi yn barod.

Ond ni chodai ef byth mohono.

Buom ni'n rhy gyflym iddo ef.

Yr oedd ef wedi ein gweld ni. Yr oedd ganddo amser. Ni ddylasech chwi fod wedi mynd ag ef fel yna, Cwyll. Ni ddywedasant chwi i’w gymryd ef. Hwy a ddywedasant chwi i’w gael ef ac i’w ddilyn.

Wel, y mae hi’n rhy hwyr yn awr. Aethom ag ef. Beth a wnawn? Ei ladd ef?

Bydd Llyd yn gwybod.

Ie. Gŵyr Llyd.

Ni lefarent fel yr adroddais i yma, eithr mewn tamaidiau ymysg ei gilydd, un dros y llall, brawddegau byrion yn cael eu taflu yn ôl ac ymlaen yn y fath iaith ryfedd, denau. Ymhen ychydig gadawsant fi lle y gorweddwn rhwng fy nau warchodwr, ac enciliasant ychydig bellter. I aros, tybiais i, am Llyd.

Rhyw ugain munud yn ddiweddarach y daeth ef, a dau gymar gydag ef; tri chysgod arall nad oeddynt yn sydyn mwyach yn rhan o dduwch y goedwig. Tyrrai’r lleill o’i amgylch, gan siarad a phwyntio, ac ymhen ychydig cipiodd y dortsh — yr hwn erbyn hyn nid oedd ond carpyn llosgedig yn drewi o bysg — ac ymlwybrodd tua minnau. Tyrrai’r lleill ar ei ôl,

Safent mewn hanner cylch o’m hamgylch, megis y safasent o’r blaen. Daliai Llyd y dortsh yn uchel, a dangosai ef imi fy nalwyr, nid yn eglur, eithr digon i mi eu hadnabod drachefn. Dynion bychain oeddynt, duwalltog, a’u hwynebau surion, llawn llinellau, wedi eu curo gan y tywydd a chan fywyd caled nes oedd eu gwead fel pren cnotiog. Gwisgid hwynt mewn crwyn wedi eu trin yn fras, ac mewn llodrau o frethyn trwchus, garw ei wau, wedi ei liwio i’r browniau a’r gwyrddion a’r murri y gellir eu gwneud o lysiau’r mynydd. Yr oeddynt wedi eu harfogi yn amrywiol, â ffyn, cyllyll, bwyeill cerrig wedi eu naddu nes disgleirio, ac — y gŵr hwnnw a roesai’r gorchmynion hyd oni ddaeth Llyd — â’m cleddyf i.

Dywedodd Llyd: “Aethant tua’r gogledd. Nid oes neb yn y goedwig i glywed nac i weld. Tynnwch y gag o’i enau.”

Pa lesâd sydd? Y gŵr hwnnw a ddaliai fy nghleddyf a lefarodd. Ni ŵyr ef yr Hen Dafod. Edrychwch arno. Nid yw efe yn deall. Pan lefarasom yn awr am ei ladd ef, ni edrychodd yn ofnus.

Beth a ddywed hynny wrthym ni, onid yw ond ei fod ef yn ddewr, peth a wyddom eisoes? Gŵr yr ymosodwyd arno ac a rwymwyd fel y mae ef a allasai yn hawdd ddisgwyl marwolaeth, ac eto nid oes ofn yn ei lygaid. Gwnewch fel y dywedaf. Gwn ddigon i ofyn iddo ei enw ac i ba le y mae’n rhwymedig. Tynnwch y gŵg allan. A chwithau, Pwul ac Areth, gwelwch a allwch gael hyd i ryw ddefnydd sych i’w losgi. Boed gennym oleuni da i edrych arno wrtho.

Ymestynnodd un o’r ddau wrth fy ymyl am y cwlwm, ac fe lwyddodd i lacio’r gag. Yr oedd wedi torri fy ngenau wrth y gongl, ac yr oedd yn fudr gan waed a phoer, eto efe a’i gwthiodd i’w god. Yr oedd eu tlodi hwy o’r fath raddau fel na wastraffid dim. Mi a feddyliais faint a gynigiasai “hwy” i’w dalu amdanaf. Os oedd Crinas a’i ganlynwyr wedi fy nilyn hyd yma, ac wedi gosod trigolion y bryniau i’m gwylio ac i ganfod i ba le yr oeddwn yn rhwym, yr oedd gweithred frysiog Cwyll wedi difetha’r cynllun hwnnw. Ond yr oedd hefyd wedi difetha fy un innau. Hyd yn oed pe penderfynent yn awr fy ngollwng yn rhydd, fel y gallent fy nilyn yn ddirgel, ofer oedd fy nhaith. Er imi gael fy rhybuddio ymlaen llaw, ni allwn byth ddianc rhag y gwylwyr hyn. Gwelant bopeth a symud yn y goedwig, a gallant anfon negeseuon mor gyflym â’r gwenyn. Mi a wyddwn erioed fod y goedwig yn llawn gwylwyr, ond fel rheol arhosant allan o’r golwg ac ymofynant â’u pethau eu hunain. Yn awr gwelwn mai fy unig obaith o gyrraedd Galafa heb fy mradychu oedd ennill eu cymorth hwy. Arhosais i glywed beth a ddywedai eu harweinydd.

Llefarai’n araf, mewn Cymraeg gwael. “Pwy wyt ti?”

Teithiwr. Yr wyf yn mynd tua’r gogledd i dŷ hen gyfaill.

Yn y gaeaf?

Yr oedd yn angenrheidiol.

“O ble...” Chwiliai am y geiriau. “...o ble y deuwch chwi?”

Maridunum.

Yr oedd hyn, yn ôl pob golwg, yn cyd-daro â’r hyn a ddywedasai “hwy” wrthynt. Amneidiodd ef. “Ai cennad wyt ti?”

Naddo. Gwelas eich gwŷr yr hyn a gludaf.

Dywedodd un ohonynt ar frys, yn yr Hen Iaith: Y mae efe’n dwyn aur. Gwelasom ef. Aur yn ei wregys, a pheth wedi ei wnïo yn ngwregys y gaseg.

Edrychai’r arweinydd arnaf. Ni allwn ddarllen ei wyneb; yr oedd mor dryloyw bron ag yr oedd rhisgl derw. Dywedodd dros ei ysgwydd, heb dynnu ei lygaid oddi arnaf: “A chwiliwyd ef gennych?” Yn ei iaith ei hun y llefarai.

“Naddo. Gwelasom beth oedd yn ei god pan gymerasom ei arfau.”

Chwiliwch ef yn awr.

Ufuddhasant iddo, nid yn dyner. Yna safasant yn ôl a dangos iddynt iddo yr hyn a gawsent, gan ymgasglu’n dynn i edrych wrth oleuni’r ffagl fechan dlawd.

“Yr aur; edrychwch faint sydd yma. Tlws â Draig tŷ’r Brenin arno. Nid bathodyn mohono; teimlwch y pwysau, aur ydyw. Haearn-farcio â Chigfran Mithras arno. Ac y mae’n marchogaeth o Faridunum tua’r gogledd, ac yn ddirgel.”

Tynnodd Cwyll fy nghlogyn unwaith eto dros yr haearn-farcio noeth, ac fe gododd ar ei draed. “Rhaid mai hwn yw’r gŵr y dywedodd y milwyr wrthym amdano. Y mae’n dweud celwydd. Ef yw’r negesydd. Dylasem ei ollwng yn rhydd a’i ddilyn.”

Ond yr oedd Llyd yn llefaru’n araf, gan syllu i lawr arnaf fi. “Negesydd yn dwyn telyn, ac arwydd y Ddraig, a nod y Gigfran? Ac y mae ef yn marchogaeth ei hunan o Faridunum? Nage. Nid oes ond un gŵr y gall efe fod; y consurwr o Fryn Myrddin.”

“Yntau?” Hwn oedd y gŵr a ddaliai fy nghleddyf. Llacâi yn ddisymwth yn ei afael, a gwelais ef yn llyncu ac yn adnewyddu ei afael. “Yntau, y dewin? Rhy ieuanc yw ef. Heblaw hynny, clywais sôn am y dewin hwnnw. Meddent ei fod yn gawr, â llygaid a’th rewai hyd at fêr dy esgyrn. Gollwng ef, Llyd, a dilynwn ef, fel y gofynnodd y milwyr inni.”

Meddai Cwyll, yn anghysurus: Ie, gadewch iddo fyned. Nid yw brenhinoedd yn ddim i ni, ond nid yw dewin yn un diogel i'w niweidio.

Yr oedd y lleill yn gwasgu’n agos, yn chwilfrydig ac yn anesmwyth.

Dewin? Ni ddywedasant ddim am hynny, neu ni fuasem byth wedi cyffwrdd ag ef.

Nid yw ef yn un dewin o gwbl; edrychwch fel y mae wedi ei wisgo. Heblaw hynny, pe gwyddai efe hud, gallai fod wedi ein rhwystro.

Yr oedd ef yn cysgu. Y mae'n rhaid hyd yn oed i swynwyr gysgu.

Yr oedd yn effro. Fe’n gwelodd. Ni wnaeth ddim.

Yn gyntaf fe’i cegion ni.

Nid yw ef yn awr wedi ei gagio, ac wele, ni ddywed ddim.

Ie, gad iddo fynd, Llyd, a chawn ni’r arian a gynigiodd y milwyr. Dywedent y talent inni’n dda.

Mwy o rwgnach, ac ysgwyd pen o gymeradwyaeth. Yna dywedodd un gŵr, yn fyfyriol: Y mae mwy arno ef nag a gynnygiasant hwy i ni.

Ni ddywedasai Llyd air ers peth amser, ond yn awr torrodd i mewn ar y sgwrs yn ddigllon. “Ai lladron ydym ni? Neu huriaid i roi gwybodaeth am aur? Dywedais wrthych o’r blaen, ni wnâf yn ddall fel y gofynnodd y milwyr inni, er eu holl arian. Pwy ydynt hwy, fel y dylem ni, yr Hen Bobl, wneud eu gwaith hwy? Gwneuthur ein gwaith ein hunain a wnawn ni. Y mae pethau yma y dymunwn eu gwybod. Ni ddywedodd y milwyr ddim wrthym. Efallai y dywed y gŵr hwn. Credaf fod pethau mawr ar droed. Edrychwch arno ef; nid cennad rhyw ddyn yw hwnna. Dyn yw hwn sy’n cyfrif ymhlith dynion. Fe’i datodwn, a siarad. Cynnau’r tân, Areth.”

Tra y buasai ef yn llefaru, yr oedd y ddau a orchmynnasai ef wedi casglu ynghyd bentwr o ganghennau a phethau syrthiedig, ac wedi codi coelcerth yn barod i’w chynnau. Eithr ni allasai fod yr un brigyn sych yn y goedwig y noson honno. Er i’r cawodydd o eirlaw beidio ers peth amser bellach, yr oedd pob peth yn diferu’n wlyb, a’r ddaear yn teimlo’n sbyngaidd fel pe bai wedi’i thrwytho hyd at ganol y ddaear.

Gwnaeth Llyd arwydd at y ddau oedd yn fy ngwarchod. Datodwch ei ddwylo. Ac i un ohonoch ddod â bwyd a diod.

Brysiodd un ohonynt ymaith, ond petrusodd y llall, gan gyffwrdd â’i gyllell â’i fysedd. Daeth eraill i ymgasglu o’u hamgylch, gan ymrafael mewn geiriau. Awdurdod Llŷd, mae’n debyg, nid awdurdod brenin ydoedd, ond awdurdod arweinydd a dderbyniwyd, y mae gan ei gymdeithion hawl i holi ac i gynghori. Daliais ddarnau o’r hyn a ddywedent, ac yna Llŷd yn eglur: Y mae pethau y mae’n rhaid inni eu gwybod. Gwybodaeth yw’r unig allu sydd gennym. Os na fyn ef ddweud wrthym o’i wirfodd, yna bydd yn rhaid inni beri iddo...

Yr oedd Areth wedi llwyddo i roi’r deunydd llaith i fudlosgi, ond ni roddai nac wres na goleuni, dim ond hyrddiau ysbeidiol o fwg, llym a budr, a chwythid i bob cyfeiriad wrth i’r gwynt grwydro, gan bigo’r llygaid a thagu’r anadl.

Daeth yr awr, meddyliais, imi roi diwedd ar hyn. Digon a ddysgais. Dywedais, yn eglur, yn yr Hen Iaith: Saf yn ôl oddi wrth y tân, Areth.

Bu distawrwydd llwyr yn ddisymwth. Ni edrychais arnynt; gosodais fy llygaid ar y boncyffion mudlosg. Dileuais o’m meddwl frathiad fy arddyrnau rhwymedig, poen fy nghleisiau, anghysur fy nillad gwlyb socian. Ac yna, cyn hawsed â gwynt anadl a dynnir ac a ryddheir i awyr y nos, rhedai’r nerth drwof, yn oer ac yn rhydd.

Rhywbeth a syrthiai drwy’r tywyllwch, megis saeth dân, neu seren wib. Gyda fflach, a chawod o wreichion gwynion a ymddangosai fel eirlaw’n llosgi, cydiai’r boncyffion, gan fflamio. Tylifai tân i lawr drwy’r eirlaw, cydiai, llyncai, ac ymchwyddai i fyny drachefn yn euraid a choch ac yn ogoneddus boeth. Sïai’r eirlaw i mewn ar y tân, ac fel pe bai’n olew, bwytai’r tân arno, gan ruo. Llenwai ei drwst y goedwig ac atsainiai fel meirch yn carlamu.

O’r diwedd tynnais fy llygaid oddi arno, ac edrychais o’m hamgylch. Nid oedd neb yno. Yr oeddynt wedi diflannu fel pe buasent yn wir ysbrydion y bryniau. Ar fy mhen fy hun yr oeddwn yn y goedwig, yn gorwedd yn erbyn y creigiau drylliedig, a’r ager eisoes yn codi o’m dillad yn sychu, a’r rhwymau yn brathu’n boenus i’m harddyrnau.

Cyffyrddodd rhyw beth â mi o'r tu ôl. Llafn cyllell gerrig. Fe lithrodd rhwng cnawd fy arddyrnau a'r rhaffau, gan lifio wrth fy rhwymau. Fe ildiasant. Yn anystwyth, estynnais fy ysgwyddau a dechreuais rwbio'r arddyrnau cleisiog. Yr oedd toriad main, yn gwaedu, lle'r oedd y gyllell wedi fy nal. Ni leferais air nac edrychais y tu ôl i mi, eithr eistedd yn llonydd a wnawn, gan rwbio fy arddyrnau a'm dwylo.

O rywle o’m hôl llefarai llais. Llais Llyd oedd hwnnw. Fe lefarai yn yr Hen Iaith.

Ai Myrddin a elwir Emrys neu Ambrosius ydych chwi, mab Ambrosius fab Constantius, a darddodd o had Macsen Wledig?

Myrddin Emrys ydwyf fi.

Cymerodd fy ngwŷr chwi trwy gamgymeriad. Ni wyddent hwy.

Gwyddant yn awr. Beth a wnewch chwi â mi?

Cyhwynned chwi ar eich taith pan fynnoch ymadael.

Ac yn y cyfamser, fy holi, a’m gorfodi i adrodd wrthych am y pethau difrifol hynny sydd yn peri gofid imi?

Gwyddoch na allwn eich gorfodi i wneud dim. Ac ni wnawn hynny chwaith. Dywedwch wrthym yr hyn a fynnoch, ac ewch ymaith pan y mynnoch. Eithr gallwn gadw gwyliadwriaeth drosoch tra byddoch yn cysgu, ac y mae gennym fwyd a diod. Croeso i chwi at yr hyn sydd gennym i'w gynnig.

Yna yr wyf yn ei dderbyn. Diolch i chwi. Yn awr, y mae fy enw gennych. Clywais eich enw chwithau, ond rhaid i chwi ei roddi i mi o'ch genau eich hun.

Llyd wyf fi. Llyd y coedydd oedd fy hynafiad. Nid oes yma neb nad yw'n ddisgynedig o dduw.

Yna nid oes yma neb a raid iddo ofni gŵr a ddisgynodd o frenin. Bûm yn falch o rannu eich swper a siarad â chwi. Deuwch allan yn awr, a rhannwch gynhesrwydd fy nhân.

Rhan o ysgyfarnog rost oer oedd y bwyd, gyda theisen o fara du. Yr oedd ganddynt gig carw, newydd ei ladd, ffrwyth helynt heno; hwn a gedwid ganddynt dros y llwyth, ond taflent yr offal i’r tân i’w rostio, ac ynghyd ag ef garcas iâr ddu a pheth teisennau gwastad heb eu pobi, a edrychent, ac a aroglent, fel pe baent wedi eu cymysgu â gwaed. Hawdd oedd dyfalu o ba le y codasid y pethau hyn a’r ysgyfarnog; gwelir cyfryw bethau wrth bob maen croesffordd yn y rhan honno o’r wlad. Nid oedd yn gabledd gan y bobl hyn gymryd aberthau’r ffordd: megis y dywedasai Llŷd wrthyf, yr oeddynt yn eu tybied eu hunain yn ddisgynyddion i’r duwiau ac â hawl ganddynt i’r offrymau; ac yn wir, ni welaf innau ddim drwg yn hynny. Derbyniais y bara, a darn o galon carw, a chornaid o’r ddiod gref felys a wnânt iddynt eu hunain o lysiau a mêl gwyllt.

Eisteddai’r deg gŵr o amgylch y tân, tra’r oedd Llyd a minnau, ychydig o’r neilltu oddi wrthynt, yn ymddiddan.

Y milwyr hyn, meddwn i, a fynnai i'm dilyn. Pa fath ddynion oeddynt?

Pum gŵr, milwyr mewn llawn arfogaeth, ond heb un arwyddlun.

“Pump? Un ohonynt yn wallt-goch, yn fawr ei gorff, mewn siaced frown a chlogyn glas? Ac un arall ar geffyl brith?”

Hwn oedd yr unig geffyl yr oedd Stilicho yn ei adnabod, gan iddo gipio golwg ar ei glytiau gwynion yn nhywyllwch y llwyn. Rhaid oedd iddynt fod â phumed gŵr, wedi ei adael ar wyliadwriaeth wrth droed y cwm.

“Beth a ddywedasant wrthych?”

Eithr yr oedd Llyd yn ysgwyd ei ben. “Nid oedd yno yr un gŵr fel yr ydych chwi yn ei ddisgrifio, nac ychwaith yr un fath geffyl. Gŵr teg oedd yr arweinydd, tenau fel fforch wair, a barf ganddo. Ni ofynnasant i ni ond cadw golwg am ŵr ar gaseg goch fraith, a hwnnw’n marchogaeth ar ei ben ei hun, ar neges nad oedd ganddynt hwy ddim gwybodaeth amdani. Eithr dywedasant y talai eu meistr yn dda am wybod i ba le yr âi.”

Taflodd yr asgwrn yr oedd efe wedi bod yn ei gnocio dros ei ysgwydd, sychodd ei enau, ac edrychodd yn syth i'm llygaid. “Dywedais na ofynnwn i chwi eich helynt, ond dywedwch hyn wrthyf o leiaf, Myrddin Emrys. Paham y mae mab yr Uchel Frenin Emrys a châr i Wthr Bendragon yn ymguddio ei hun ar ei ben ei hun yn y goedwig, tra bo gwŷr Urien yn ei erlid, gan ddymuno drwg iddo?”

Gwŷr Urien?

Yr oedd boddhad dwfn yn ei lais. “Ah. Y mae rhai pethau na ddywed dy hud wrthyt. Eithr yn y cymoedd hyn, ni symuda neb onid y gwyddom amdano. Ni ddaw neb yma onid yw’n cael ei nodi a’i ddilyn hyd oni wyddom ei neges. Adnabyddwn Urien o Gore. Ei wyr ef oedd y dynion hyn, ac fe lefarent iaith ei wlad.”

“Yna gelli di adrodd wrthyf am Uriens,” meddwn i. “Gwn amdano; brenin bychan gwlad fechan, brawd-yng-nghyfraith i Lot o Lothian. Nid oes un rheswm y gwn i amdano pam y dylai ef fy hela. Yr wyf ar neges y Brenin, ac nid oes gan Uriens na chŵyn yn fy erbyn i nac yn erbyn y Brenin. Y mae ef a’i frawd o Lothian yn gynghreiriaid i Reged ac i’r Brenin. A yw Uriens, ynteu, wedi troi’n greadur rhyw ŵr arall? Dug Cador?”

Nage. O frenin Lot yn unig.

Yr oeddwn yn ddistaw. Yr oedd y tân yn rhuo, ac uwch ein pennau ni yr oedd y goedwig yn cynhyrfu ac yn crychu. Yr oedd y gwynt yn marw. Yr oeddwn yn meddwl yn ffyrnig. Nad dynion Cador oedd Crinas a’i fintai, nid oedd gennyf na’r lleiaf amheuaeth; yn awr ymddangosai fod ysbïwyr eraill hefyd wedi dod o’r gogledd, yn gwylio ac yn disgwyl, a’u bod rywsut wedi baglu ar fy llwybr. Urien, sioncyn Lot. A Chador. Dau o gynghreiriaid mwyaf grymus Uthyr, ei law dde a’i law chwith; a’r union eiliad y dechreuai’r Brenin fethu, yr oedd ganddynt eisoes ysbïwyr allan yn chwilio am y tywysog... Torrodd y patrwm ac yna ail-ymffurfiodd, fel y mae adlewyrchiad mewn llyn bychan yn ymffurfio drachefn ar ôl taflu careg iddo; ond nid yr un patrwm mohono bellach; y mae’r garreg yno yn y canol, yn newid popeth. Brenin Lot, dywedïedig Morgian merch yr Uchel Frenin. Brenin Lot.

Dywedais yn faith: “Clywais chwi’n dywedyd fod y gwŷr hyn wedi marchogaeth tua’r gogledd. A oeddynt yn mynd yn union i roddi adroddiad i Urien, ai ynteu’n dal i geisio fy nghanfod a’m dilyn?”

I’ch dilyn chwi. Dywedasant y bwrient ymhellach tua’r gogledd i gael rhyw olion ohonoch. Ac oni chânt ddim, fe’n ceisiant mewn man a drefnasom gyda hwy.

A chyfarfyddwch chwi â hwynt yno?

Poerodd i’r naill ochr, heb drafferthu ateb.

Gwenais. “Afinddo yfory. A arweini di fi at lwybr na fydd y marchogfilwyr yn ei adnabod?”

Yn ewyllysgar; eithr, er gwneud hynny, rhaid i mi wybod i ba le yr ydych yn ymgyfeirio.

Yr oeddwn yn dilyn breuddwyd a gefais, meddwn wrtho. Amneidiodd yntau. Y mae pobl y bryniau hyn yn cael hyn yn gwbl resymol. Gweithient wrth reddf fel anifeiliaid, a darllennent y nefoedd ac arosent am argoelion. Meddyliais ennyd, ac yna gofynnais iddo: Soniasoch am Facsen Wledig. Pan adawodd yr ynysoedd hyn i fynd i Rufain, a aeth neb o’ch pobl gydag ef?

Do. Fy hen daid fy hun a’u harweiniai hwy dan Facsen.

“A daethoch yn ôl?”

“Yn wir.”

Dywedais wrthych fy mod wedi cael breuddwyd. Breuddwydiais fod brenin marw wedi llefaru wrthyf, ac wedi dweud wrthyf fod gennyf, cyn y gallwn gyfodi'r brenin byw, gwblhau cyrch i'w gyflawni. A glywsoch erioed beth a ddaeth o gleddyf Macsen?

Cododd ei law i fyny mewn arwydd na welaswn erioed o'r blaen. Ond adwaenwn beth oedd hwnnw, arwydd nerthol yn erbyn hud nerthol. Grwgnachai wrtho'i hun, ryw rwyn mewn geiriau nas adwaenwn, ac yna, yn gryg, wrthyf fi: Felly. Daeth hi. Molianter i Arawn, ac i Filis, ac i Fyrddin y gororau uchel. Gwyddwn mai materion mawr oedd y rhain. Teimlwn hynny ar fy nghroen fel y teimla dyn y glaw yn disgyn. Felly hyn yw'r hyn a geisiwch, Fyrddin Emrys?

Dyma a geisiaf. Bum yn y Dwyrain, a dywedwyd wrthyf yno fod y cleddyf, ynghyd â gorau trysor yr Ymerawdwr, wedi dychwelyd i'r Gorllewin. Tybiaf i'm harwain yma. A allwch chwi fy nghynorthwyo ymhellach?

Ysgydwai ei ben yn araf. “Nage. O’r mater hwnnw ni wyddwn ddim. Ond y mae rhai yn y goedwig a all eich cynorthwyo. Trosglwyddwyd y gair i lawr. Dyna’r cwbl a allaf ei ddywedyd wrthych.”

“Nis dywedodd eich hen-hendaid ddim?”

Ni ddywedais hynny. Dywedaf wrthych beth a ddywedodd ef.

Syrthiodd i'r llais canaidd hwnnw a arfer y chwedleuwyr; gwyddwn y rhoddai imi'r union eiriau, canys y mae'r bobl hyn yn trosglwyddo geiriau o genhedlaeth i genhedlaeth, yn ddigyfnewid ac mor fanwl eu llun ag addurn cerfiedig ar gwpan.

Gosodwyd y cleddyf i lawr gan Ymerawdwr marw, a chodir ef gan un byw. Dygwyd ef adref dros ddŵr a thros dir, gyda gwaed ac â thân; a thros dir a thros ddŵr yr â adref, ac fe orwedd yn gudd yn y garreg arnofiol hyd oni chyfoder drachefn trwy dân. Ni chodir ef ond gan wr a aned yn gyfiawn o had Prydain.

Peidiodd y canu swynol. Yr oedd y lleill o amgylch y tân wedi peidio â siarad er mwyn gwrando; gwelais lygaid yn disgleirio’n wyn, a dwylo’n symud yn yr hen arwydd. Cliriodd Llyd ei wddf, poerodd drachefn, ac ebe ef yn arw: Dyna’r cwbl. Dywedais wrthych na byddai o ddim cymorth.

Os wyf fi i gael hyd i’r cleddyf, meddwn, daw cymorth, heb ddim ofn o hynny. Ac yn awr gwn fy mod yn nesáu ato. Lle y bo’r gân, ni all y cleddyf fod ymhell draw. Ac wedi imi ei gael hi... credaf eich bod chwi’n gwybod i ba le’r wyf yn mynd.

I ba le arall y dylai Myrddin Emrys fod yn mynd, yn ddirgel ac ar daith aeafol, ond i ochr y Tywysog?

Amneidiais. Y mae efe y tu hwnt i’ch tiriogaeth, Llyd, eithr nid y tu hwnt i olwg dy bobl. A wyddost ti pa le y mae efe?

Naddo. Ond fe wnawn.

Bodlon ydwyf i chwi wneud felly. Edrychwch arnaf, os dymunwch, a phan welwch i ba le yr wyf yn mynd, edrychwch arno ef drosof fi. Brenin yw hwn, Lludd, a wna gyfiawnder mor uniawn â Hen Bobl y bryniau ag y gwna efe byth â’r brenhinoedd a’r esgobion a gyfarfyddant yn Winchester.

Fe’i gwyliawn ef drosoch.

Yna i'r gogledd yr af, fel yr oeddwn yn mynd o'r blaen, ac aros am arweiniad. Yn awr, gyda'ch caniatâd, hoffwn gysgu.

Byddwch ddiogel, meddai Llyd. Ar doriad gwawr fe'ch gwelwn ar eich ffordd.




9


Nid oedd y ffordd a ddangosasant imi ddim gwell na gwaeth na’r un a ganlynaswn hyd yno, eithr yr oedd yn haws ei dilyn drwy’r arwyddion cudd a ddywedasant wrthyf amdanynt, ac yr oedd yn fyrrach hyd yn oed na chadw at y briffordd. Yr oedd yno droadau disymwth ac esgynfeydd i gyfyngfeydd cul na fuaswn i, onibai am yr arwyddion, erioed wedi tybied eu bod yn dal llwybr trwodd. Marchogwn innau i fyny rhyw geunant cul, llawn o goed, a mur mynydd ymddangosiadol gadarn yn union o’m blaen, a sŵn llifeiriant yn chwyddo ac yn atsain rhwng y creigiau; ond bob amser, pan ddeuent ato, y bwlch oedd yno, yn gul ac yn aml yn beryglus, ond yn eglur, yn arwain trwy ryw hollt na welid hyd hynny i’r disgynfa serth y tu draw. Felly am ddeuddydd eto y teithiaswn, heb weld neb, heb orffwys ond ychydig, ac yn cadw fy hun a’r gaseg yn fyw ar yr hyn a roddasai’r Hen Bobl imi.

Ar fore’r trydydd dydd collodd y gaseg bedol. Trwy ryw ffawd dda yr oeddym ar dir hawdd, crib o dywarchen esmwyth i ddefaid rhwng cwm a chwm, yn anghyfannedd yr adeg hon o’r flwyddyn, ond yn hawdd ei dramwyo. Disgynnais oddi ar ei chefn, ac arweiniais Fefen ar hyd y grib, gan graffu ar y cymoedd isod i mi am arwydd ffordd, neu fwg rhyw annedd. Gwyddwn yn fras yn awr pa le yr oeddwn; er bod niwl a storomydd eira yn cuddio’r cribau uwch, yr oeddwn wedi gweld, pan godent, ben gwyn y Mynydd Eira mawr sy’n cynnal awyr y gaeaf. Yr oeddwn wedi marchogaeth y ffordd hon o’r blaen ar hyd y briffordd, ac yn adnabod ffurf rhai o’r bryniau nesaf. Yr oeddwn yn sicr nad oedd gennyf ond ychydig bellter i’w deithio cyn cael hyd i ffordd, a gof.

Yr oeddwn wedi ystyried ceisio, fy hun, dynnu tair esgid arall Mefus oddi arni; ond yr oedd y tir yn galed megis haearn, a phe na bawn wedi ei chadw’n bedoliedig, buasai hi’n gloff ers talm. Heblaw hynny, yr oedd ein bwyd yn darfod, ac nid oedd dim i’w gael ar ffyrdd y gaeaf. Rhaid oedd i mi gymryd y perygl o gael fy ngweld a’m hadnabod.

Diwrnod llonydd, clir o rew oedd hi. Tua hanner dydd gwelwn fwg pentref, ac ychydig funudau wedyn ddisgleirdeb dŵr yn y cwm oddi tano. Troais ben y gaseg tua’r allt i lawr. Araf yr oeddym yn disgyn dan gysgod derw a safai yma a thraw, a’u canghennau hyd yn hyn yn dal sŵn sych y dail meirw. Cyn hir gallwn weld, islaw o’n blaen trwy’r boncyffion noeth, loyw-lwyd yr afon yn llithro rhwng ei glannau.

Ychydig uwch ei ben mi ateliais y gaseg ar ymyl y goedwig dderw. Dim symudiad, dim sŵn, ond yr afon swnllyd, a foddai hyd yn oed sain bell y cŵn yn cyfarth a nodai’r pentref.

Yr oeddwn yn sicr nad oeddwn bellach ymhell o hynt y ffordd. Fy ngobaith gorau am efail oedd yn y man lle y deuai’r ffordd a’r afon ynghyd. Y mae mannau o’r fath gan amlaf yn agos i ryd neu bont. Gan gadw ychydig o fewn ymyl y goedwig dderw, arweiniais Mefus ymlaen yn dyner tua’r gogledd.

Felly yr oeddym yn teithio am awr arall neu ryw gymaint, pan yn sydyn y troes y cwm tua’r gogledd-orllewin, ac yno o’m blaen, gan ymuno ag ef o gwm cyfagos, yr oedd yn ymestyn y llain agored werdd honno a soniai am ffordd. A chlywn, yn eglur ar lonyddwch y gaeaf, glerc fetelaidd morthwyl.

Nid oedd dim arwydd o’r anheddiad, ond lle’r oedd y ffordd yn cwrdd â’r afon yr oedd y coedwigoedd yn drwchus iawn, a gwyddwn y byddai unrhyw bentref yn y rhannau hyn wedi ei godi ar ryw dwmpath neu dir ychydig yn uwch, o’r hwn y gallai dynion eu hamddiffyn eu hunain. Ni raid i’r gof, yn ei efail unig i lawr wrth y dŵr, ofni dim o’r fath. Y mae dynion o’r fath yn rhy ddefnyddiol, ac nid oes ganddynt ddim sy’n werth ei gipio; ac heblaw hynny, y mae eto ryw weddill o’r hen arswyd parchus hwnnw yn aros ynglŷn â’r mannau lle y mae ffyrdd a dyfroedd yn cyfarfod.

Mae’n wir y gallasai’r gof ei hun fod yn un arall o’r Hen Rai. Dyn bychan ydoedd, wedi ei gamu gan ei grefft, ond yn aruthr lydan ei ysgwyddau, a’i freichiau’n glymog o gyhyr ac wedi eu gorchuddio â blew cyn drwsiwed â phelt arth. Ei ddwylo, llydain a holltog, a oedd bron mor ddu â’i wallt.

Edrychodd ef i fyny oddi wrth ei waith pan syrthiai fy nghysgod ar draws y drws. Cyfarchais ef, yna clymais y gaseg wrth gylch haearn gerllaw’r drws ac eisteddais i aros, yn falch o wres y tân, yr hwn a chwythid yn fflam fywiog gan fachgen mewn ffedog ledr. Atebodd y gof fy nghyfarchiad, gan daflu golwg finiog arnaf o dan ei aeliau, ac yna, heb dorri ar rythm ei waith, aeth yn ôl at guro’i forthwyl. Yr oedd yn gwneud swch. Gyda hisian ager, a’r ergydion yn pylu’n raddol, llwydai ac oerei’r swch yn araf hyd at ei ymyl torri. Grwgnachodd y gof rywbeth wrth y bachgen wrth y meginau, ac efe a ollyngodd yr aer allan; yna, gan godi’r bwced ddŵr, gadawodd yr efail.

Yna gosododd y gof ei forthwyl i lawr, unionodd ei gefn ac estynnodd ei aelodau. Tynnodd gostrel win i lawr oddi ar y mur ac yfodd, yna sychodd ei enau. Rhedodd ei lygaid crefftus dros y gaseg.

“A ddygaist ti’r bedol?”

Yr oeddwn wedi disgwyl hanner iddo lefaru’r Hen Dafod, ond Cymraeg plaen ydoedd.

“Onid e, fe gymer fwy o amser nag a fynnit ti ei wastraffu, mi dybiwn. Neu a gymeraf fi’r tair arall i ffwrdd hefyd?”

Gwênnais. “A thalu imi amdanynt?”

Mi a'i gwnawn am ddim, meddai'r gof, gan ddangos gwên ddu-ddanheddog.

Rhoddais iddo’r esgid haearn a fwriwyd ymaith. “Gwisgwch hon yn ôl, ac fe geir ceiniog ynddi i chwi.”

Cymerodd y peth a'i graffu'n fanwl, gan ei droi'n araf yn y dwylo callos hynny. Yna fe amneidiodd, a chododd droed y gaseg.

“A ydych yn myned ymhell?”

Rhan o dâl gof oedd, wrth gwrs, pa newyddion bynnag a fedrai ei gwsmeriaid eu rhoi iddo. Yr oeddwn wedi disgwyl hyn, ac yr oedd gennyf stori’n barod. Yr oedd ef yn raspio ac yn gwrando, tra safai’r gaseg yn llonydd rhyngom, ei phen i lawr a’i chlustiau’n llac. Ymhen ennyd dychwelodd y bachgen â bwced lawn a thywalltodd ddŵr i’r cafn. Yr oedd wedi cymryd amser maith, ac anadlai fel pe bai wedi brysio. Pe bawn yn meddwl am y peth o gwbl, tybiais iddo, fel y bydd bechgyn, fachu ar y cyfle i dreulio cyhyd ag y medrai ar y neges, ac yna orfod brysio’n ôl. Ni wnaeth y gof ddim sylw, oddieithr rhochian wrtho am ddychwelyd at ei fegin, ac yn fuan yr oedd y tân yn rhuo’n uchel, a’r pedol yn dechrau disgleirio dan wres coch.

Tybiwn y dylaswn fod wedi bod yn fwy effro, er mai mentro a fu raid imi i fod yma o gwbl. Ac yr oedd siawns na fuasai’r marchogfilwyr a oedd yn holi am y marchog ar y gaseg fefusliw wedi dyfod y ffordd hon. Ond ymddangosai eu bod wedi gwneud hynny.

Oherwydd rhuad y ffwrnais a chlecian y morthwyl ni chlywais ddim am neb yn nesáu; dim ond gweld, yn ddisymwth, y cysgodion rhyngof a’r drws, ac yna’r pedwar gŵr yn sefyll yno. Yr oeddynt oll yn arfog, ac yr oeddynt oll yn dal eu harfau’n barod, megis pe buasent yn gwbl barot i’w defnyddio. Daliodd dau ohonynt waywffyn, heb fod gronyn yn llai marwol am eu bod wedi eu gwneud gartref; yr oedd gan un gyllell dorri coedwr, a’i llafn wedi ei hogi hyd ymyl llachar a âi trwy dderwen fyw; a daliodd y pedwerydd, gyda pheth medrusrwydd, gleddyf byr Rhufeinig.

Y llefarydd oedd yr olaf. Fe’m cyfarchai yn ddigon gweddus, tra y daliodd y gof ei forthwylio, a’r bachgen a syllai.

Pwy ydych chwi, ac i ba le yr ydych yn rhwymo?

Atebais iddo yn ei dafodiaith ei hun, a hynny heb symud o’r man lle’r oeddwn yn eistedd. Fy enw i yw Emrys, meddwn, ac yr wyf ar fy nhaith tua’r gogledd. Bu raid imi ddyfod allan o’m ffordd, oherwydd, fel y gwelwch, y mae fy caseg wedi colli pedol.

“O ba le yr ydych chwi?”

O'r de, lle ni anfonem wŷr arfog yn erbyn dieithryn a dramwyai trwy ein pentref. Beth a ofnwch chwi, gan ddyfod bedwar yn erbyn un?

Tyrnodd rywbeth dan ei wynt, a’r ddau â’r gwaywffyn a’u gostyngasant i’r llawr, gan lusgo’u traed. Ond safai’r cleddyfwr yn ddiysgog.

Yr ydych yn siarad ein hiaith yn rhy dda i fod yn ddieithryn. Tybiaf mai chwi yw’r gŵr y dywedwyd wrthym am chwilio amdano. Pwy ydych chwi?

Nid dieithr i chwi mo hono, Brychan, meddwn yn dawel. A gawsoch y cleddyf hwnnw yng Nghaerconan, ynteu ai pan ddrylliasom fintai Vortigern yn ddarnau wrth y groesffordd gerllaw Bremia y’i cymerasom ef?

Caerconan? Siglodd pwynt y cleddyf, ac fe ddisgynnodd. Yno yr ymladdasoch chwi, dros Ambrosius?

Yr oeddwn yno, ie.

Ac yn Bremia? Gyda Dug Gorlois? Syrthiai’r pwynt yn llwyr. Arhoswch, onid dywedaist mai Emrys oedd dy enw? Nid Myrddin Emrys, y proffwyd a enillasai’r frwydr drosom ni, ac yna a iachasai ein clwyfau? Mab Ambrosius?

Yr un fath.

Nid hawdd i wŷr fy hil yw plygu’r glin; eithr pan lithrodd ef ei gleddyf yn ôl i’w wregys a dangos ei ddannedd duon mewn gwên lydan o lawenydd, yr oedd yr effaith yr un fath. “Er yr holl dduwiau, felly y mae! Ni’th adwaenwn, syr. Rhowch eich arfau ymaith, ffyliaid, oni welwch chwi mai tywysog ydyw, ac nid cig i ninnau mohono?”

Ychydig o fai sydd arnynt hwy, oni allant hwy weled dim o’r fath beth, meddwn innau, gan chwerthin. Nid wyf fi bellach yn dywysog nac yn broffwyd, Brychan, gyfaill. Yr wyf yn teithio’n ddirgel, ac y mae arnaf angen cymorth... a distawrwydd.

Cewch gennym beth bynnag a allom ei roi i chwi, fy arglwydd.

Yr oedd efe wedi dal fy ngolwg anwirfoddol tua’r gof a’r bachgen syllgar, ac ychwanegodd yn gyflym: Ni ddywed neb yma air, coeliwch fi. Nage, na bachgen ychwaith.

Amneidiodd y bachgen, gan lyncu. Meddai’r gof yn surlyd: “Pe gwyddwn pwy oeddech — ”

Oni fyddech wedi gyrru eich bachgen i ffwrdd ar ffo i gludo’r newydd i’r pentref? meddwn i. Waeth beth fo hynny. Os gŵr y Brenin ydych, fel y mae Brychan, gallaf ymddiried ynoch.

“Dynion y Brenin ydym oll yma,” meddai Brychan yn hallt, “ond pe baech chwi yn elyn gwaethaf i Wthyr, yn lle bod yn fab i frawd iddo ac enillydd ei frwydrau, myfi a’ch cynorthwywn, a’m ceraint hefyd, a phob gŵr yn y parthau hyn. Pwy oedd a achubodd y fraich hon o’m heiddo i ar ôl Caer Conan? Trwoch chwi y bu imi allu dwyn y cleddyf hwn yn eich erbyn heddiw.” Tarawodd ar y carn wrth ei wregys. Cofiais y fraich; yr oedd un o fwyeill y Sacsoniaid wedi gyrru’n ddwfn i’r cnawd, gan dorri ymaith clobyn o gyhyr a gadael yr asgwrn yn noeth. Yr oeddwn wedi pwytho’r fraich a’i meddyginiaethu; pa un ai rhinwedd y feddyginiaeth, ai ffydd Brychan ym mhopeth a allai “proffwyd y Brenin” ei gyflawni, yr oedd y fraich wedi gwella. Yr oedd cyfran helaeth o’i nerth wedi mynd am byth, eithr gwasanaethai ef eto.

“Ac am y lleill ohonom ni,” gorffennodd ef, “eich gwŷr chwi ydym oll, fy arglwydd. Diogel ydych yma, a’ch cyfrinachau gyda chwi. Gwyddom ni oll ym mhle y saif dyfodol y tiroedd hyn, ac y mae hwnnw yn eich dwylo chwi, Myrddin Emrys. Pe gwyddasem mai chwi oedd y ‘teithiwr’ yr oedd y milwyr hynny yn ei geisio, buasem wedi eu dal hwy yma nes i chwi ddyfod — ie, a’u lladd hwythau pe baech ond wedi amneidio â’ch pen.” Rhoddodd olwg ffyrnig o’i gwmpas, a’r lleill a amneidiasant, gan furtian eu cydsyniad. Hyd yn oed y gof a rwgnachodd ryw fath ar gydsyniad, ac a ddisgynnodd ei forthwyl i waered â chleciad, fel pe bai’n fwyell ar war gelyn.

Dywedais rywbeth wrthynt, gair o ddiolch a chydnabyddiaeth. Yr oeddwn yn meddwl fy mod wedi bod allan o’r wlad yn rhy hir; yn rhy hir yr oeddwn wedi bod yn ymddiddan â gwladweinwyr ac arglwyddi a thywysogion. Yr oeddwn wedi dechrau meddwl fel yr oeddynt hwy yn meddwl. Nid y pendefigion a’r brenhinoedd rhyfelgar yn unig a fyddai’n cynorthwyo Arthur i’r orsedd uchel ac yn ei gynnal yno; pobl Prydain oeddynt, wedi eu gwreiddio yn y tir, yn ei fwydo ac yn tynnu bywyd ohono fel y gwna ei choed ei hun, a’i codai ef yno ac a ymladdai drosto. Ffydd y bobl, o’r ucheldiroedd hyd at yr iseldiroedd, a’i gwnâi ef yn Uchel Frenin ar yr holl deyrnasoedd ac ynysoedd mewn ystyr lawn y buasai fy nhad wedi breuddwydio amdani, ond nas gallasai ei chyflawni yn yr ychydig amser a ganiatawyd iddo. Breuddwyd Maximus hefyd ydoedd, yr ymgeisydd i fod yn ymerawdwr, yr hwn a welsai Brydain fel y flaenaf mewn iau o genhedloedd yn tynnu’r un ffordd yn erbyn y gwynt oer o’r gogledd. Edrychais ar Frychan â’i fraich anabl, ar ei geraint, gwŷr tlawd o bentref tlawd y buasent farw i’w amddiffyn, ar y gof a’i fachgen mewn carpiau, a meddyliais am yr Hen Rai yn cadw ffydd yn eu hofeydd oerion â’r gorffennol a’r dyfodol, a meddyliais: y tro hwn bydd yn wahanol. Ceisiodd Macsen ac Ambrosius hynny drwy rym arfau, a gosodasant y cerrig palmant. Yn awr, os myn Duw a’r bobl, Arthur a adeilada’r palas. Ac yna, yn sydyn: ei bod yn bryd imi adael llysoedd a chestyll a mynd yn ôl i’r bryniau. O’r bryniau y deuai cymorth.

Yr oedd Brychan yn llefaru drachefn. “Onid ewch chwi yn awr gyda ni i’r pentref, fy arglwydd? Gadewch y gof yma i orffen eich caseg, a deuwch chwi eich hun i fyny hyd at fy nhŷ, ac ymlonyddwch ac yfwch a bwyttewch a rhowch inni eich newyddion. Y mae arnom awydd llym, arnom oll, i wybod paham y deuai milwyr meirch i’ch ceisio, ag arian yn eu dwylo, ac mor daer ynglŷn â hynny ag pe bai teyrnas yn y fantol.”

Y mae. Ond nid i'r Uchel Frenin.

“Ah,” meddai ef. “Buasent wedi peri inni gredu mai milwyr y Brenin oeddynt, ond tybiaswn i nad felly yr oedd. Piau, gan hynny?”

Gwasanaethant Urien o Orllewin Gŵyr.

Cyfnewidiai’r dynion olwg. Disgleiriach oedd golwg Brychan gan ddeall. “Urien, ynte? A phaham y talai Urien am newyddion amdanoch chwi? Neu efallai mai am newyddion am y Tywysog Arthur y byddai ef yn talu?”

Yr un yw’r ddau, meddwn innau, gan amneidio. Neu’n fuan byddant. Dymuna efe wybod i ba le yr wyf fi’n mynd.

Fel y gallai ef eich dilyn hyd guddfan y bachgen. Ie. Ond pa fodd y byddai hynny o les i Urien o Or? Gŵr bychan ydyw, ac nid yw yn debygol o fynd yn fwy. Neu—arhoswch, y mae gennyf hi, wrth gwrs. O les y byddai hynny i’w gyfnither, Lot o Lothian?

Credaf felly. Dywedwyd wrthyf mai creadur Lot yw Urien. Gallwch fod yn sicr ei fod yn gweithio drosto.

Amneidiodd Brychan ei ben, ac a ddywedodd yn araf: Ac y mae’r Brenin Lot wedi ei ddyweddïo i arglwyddes sydd yn debyg o fod yn Frenhines pe byddai Arthur farw... Felly y mae ef yn talu milwyr i geisio canfod lle y cedwir y bachgen? Fy arglwydd, y mae hynny oll yn pentyrru i rywbeth nad wyf yn hoffi ei arogl.

“Nac innau ychwaith. Dichon ein bod yn camgymryd, Brychan, eithr y mae fy esgyrn yn dywedyd wrthyf ein bod yn iawn. Ac fe all fod eraill heblaw Lot ac Urien. Ai’r dynion hyn yn unig a fu? Ni aeth neb o’r Cernywiaid heibio’r ffordd hon?”

“Nage, arglwydd. Byddwch yn dawel eich calon; os daw eraill heibio’r ffordd hon, ni chânt hwy gymorth o gwbl!” Rhoddodd chwerthin byr, crychlyd. “Byddwn yn ymddiried yn eich esgyrn chwi’n gynt nag yng ngair addunedig y rhan fwyaf o ddynion. Ni welwn berygl yn eich canlyn hyd at y tywysog bychan... Os daw unrhyw ymlid ar eich ôl trwy Wynedd, ni a wnawn yn siŵr iddo suddo yn y gors mor ddiammheuol ag y mae arogl hydd yn pallu pan elo ef i’r dŵr. Ymddiriedwch ynom, arglwydd. Eich gwŷr chwi ydym, megis y buom yn wŷr i’ch tad. Ni wyddom ddim am y tywysog hwn yr ydych yn ei ddal yn eich llaw drosom, ond os yw ef yn eiddoch chwi, ac os dywedwch wrthym ei ganlyn a’i wasanaethu, yna, Myrddin Emrys, byddwn yn wŷr iddo ef cyn hired ag y gallom ddal cleddyfau. Addewid yw hynny, ac i chwi y’i gwnawn.”

Yna fe’i derbyniaf ar ei ran ef, ac a roddaf i chwi fy niolch. Codais ar fy nhraed. Brychan, gwell fyddai pe na ddeuwn i i’r pentref gyda thi, ond y mae rhyw beth y gelli ei wneud i mi yn awr, os mynni. Y mae arnaf angen bwyd am y dyddiau nesaf, a gwin i'm fflasg, a phorthiant i’r gaseg. Y mae gennyf arian. A elli di gael y pethau hyn i mi?

Dim hawsach, a cewch roi eich arian heibio. A gymerais i arian gennych chwi pan gymynnais eich braich? Rhoesoch i ni awr, a chawn bob peth a fynnoch, heb air yn y byd. Gall y bachgen ddod gyda ni—y mae pobl wedi arfer ei weld yn dwyn nwyddau i lawr i'r efail. Efe a ddwg i chwi yr hyn sydd arnoch ei angen.

Diolchais iddo drachefn, a buom yn ymddiddan am ychydig yn hwy, tra’r oeddwn yn rhoi iddo’r newyddion, cyn lleied ag oeddynt, o’r de; yna hwy a gymerasont eu cenad. Ffaith yw na ddywedodd neb ohonynt, y bachgen yn gynwysedig, air wrth neb am fy ymweliad, nac bryd hynny nac erioed wedyn.

Nid oedd y bachgen eto wedi dychwelyd o’r pentref pan orffennai’r gof ei waith. Talais iddo ei gyflog a’i glodforais am ei grefft. Ni chymerai hyn ond fel yr hyn a oedd yn ddyledus iddo; ac er y mae’n rhaid ei fod wedi clywed y cyfan a aethai heibio rhwng Brychan a minnau, ni ddangosai ddim arswyd o’m hachos i. Yn wir, ni welais erioed pam y dylai unrhyw ŵr medrus yn ei grefft, ac wedi ei amgylchynu gan offer ei alwedigaeth, fod mewn arswyd o dywysogion. Gwahanol yw eu tasg, dyna’r oll.

“Pa ffordd yr ewch chwi wrth farchogaeth?” gofynnodd ef imi. Yna, pan oeddwn yn petruso: “Dywedais wrthyt beidio ag ofni fi. Os gall y pioden hwnnw, Brychan, a’i frodyr gadw’n ddistaw, gallaf innau hefyd. Yr wyf fi’n gwasanaethu’r ffordd a phob dyn sydd arni, ac nid wyf yn ŵr y Brenin ddim mwy nag unrhyw of sy’n rhwym i wasanaethu’r ffordd; eithr mi leferais ag Ambrosius unwaith. A thaid fy nhaid, wir, efe a bedoliwyd geffyl yr Ymerawdwr Maximus ei hun.” Camgymerodd achos yr edrychiad oedd ar fy wyneb. “Do, y mae gennyt reswm da i syllu. Amser maith yn ôl oedd hynny. Ond hyd yn oed bryd hynny, meddai fy hen daid wrthyf, yr oedd y garn hon wedi ei gweithio gan dad a mab a thad a mab ymhellach yn ôl nag y gallai’r henaf ŵr yn y pentref ei gofio. Ie, dywedir yn y cyffiniau hyn fod y gof cyntaf a gododd ei haearn yma wedi ei ddysgu ei grefft gan Weland y Gof ei hun. Felly at bwy arall y deuai’r Ymerawdwr? Edrych,”

Pwyntiai at y drws, a safai yn llydan agored, wedi ei daflu yn ôl yn erbyn y mur. O dderw yr oedd wedi ei wneuthur, wedi ei naddu’n llyfn fel arian curo; a’r blynyddoedd a’r tywydd a’i gwynhasent ac a’i loywhâsent gymaint nes yr oedd ei wyneb yn welw fel asgwrn, wedi ei rwymo a’i grychu megis dŵr llwyd. Wrth fachyn gerllaw crogai cod o hoelion haearn, ac yna rhesel o haearn marcio. Ar hyd coed sidanaidd y drws yr oedd creithiau’r marciau ym mhob man, lle y bu cenedlaethau o ofaint yn eu profi wrth iddynt gael eu llunio.

Daeth A i'm golwg, eithr newydd oedd y nod, yn dal wedi ei losgi a'i dduo. Tanos ef ac wedi ei orchuddio ganddo yr oedd rhyw arwydd a ymddangosai fel aderyn yn ehedeg; yna saeth, a llygad, ac un neu ddau o arwyddion brasach wedi eu crafu i mewn â haearn cochgan gan watwarwyr segur yn disgwyl i'r gof orffen ei waith. Ond o'r naill du, yn eglur oddi wrthynt oll, wedi pylu fel nad oeddynt ond arian tywyll ar oleuni, yr oedd y llythrennau M.I. Ychydig islaw'r rhain yr oedd craith ddyfnach ar y drws, hanner-lleuad wedi ei bantio i mewn, â marciau ewinedd wrthi. At honno yr oedd y gof yn pwyntio.

“Dywedant mai dyna lle y ciciodd meirch yr Ymerawdwr allan, ond nid wyf fi yn ei gredu. Pan fo fi a'm rhai innau yn trin ceffyl, boed ef y march gwylltaf yn syth o'r bryniau, ni chicia efe. Ond hwnnw, acw, uwch ei ben, gwir ddigon yw hwnnw. Yma y gwnaed y nod hwnnw, i geffylau Macsen Wledig a gymerth ef i'r dwyrain gydag ef, y tro y lladdodd Frenin Rhufain.”

Smith, meddwn i, dyna'r unig ran o'ch chwedl sydd gau. Brenin Rhufain a laddodd Facsimws, ac a gymerodd ei gleddyf. Eithr gwŷr Cymru a'i dygasant yn ôl yma i Brydain. Ai yma hefyd y gwnaed y cleddyf?

Bu ef yn hir yn ateb, a theimlwn fy nghalon yn curo’n gyflymach tra’r oeddwn yn disgwyl. Ond o’r diwedd dywedodd ef, yn anfoddog: Oni bai mai felly y bu, ni chlywais i erioed sôn amdano.

Yr oedd yn amlwg iddo ymdrechu’n galed rhag priodoli’r cleddyf hefyd i glod yr efail, ond y gwir a ddywedodd wrthyf.

Dywedwyd wrthyf fi, meddwn, fod rhywle yn y goedwig ŵr a wyddai ymhle y cuddiwyd cleddyf yr Ymerawdwr. A glywsoch chwi sôn am hyn, neu a wyddoch ble y gallaf ei gael?

“Nage, pa fodd y dylwn i? Dywedant fod gŵr sanctaidd ymhell i’r gogledd oddi yma, sy’n gwybod pob peth. Eithr y mae ef yn trigo i’r gogledd o’r Ddyfrdwy, mewn gwlad arall.”

Fel hynny yr oeddwn yn marchogaeth, meddwn. Ceisiaf ef allan.

Yna, os nad ydych yn dymuno cwrdd â’r milwyr draw, peidiwch â mynd ar hyd y ffordd. Chwe milltir i’r gogledd oddi yma y mae croesffordd, lle y mae’r ffordd i Segontiwm yn troi tua’r gorllewin. Daliwch wrth yr afon oddi yma, ac fe’ch tywys yn eglur ar draws y gornel hyd oni chroeso’r ffordd tua’r gorllewin drosti hi.

Ond nid wyf yn mynd i Segontiwm. Os gwyraf yn rhy bell tua’r gorllewin —

Yr ydych chwi yn gadael yr afon yn y man lle y mae hi yn cyfarfod â’r ffordd drachefn. Yn union gyferbyn â’r rhyd y mae’r llwybr yn dringo i fyny i’r goedwig, trwy lwyn o gelyn, ac wedi hynny y mae’n ddigon eglur i’w weld. Fe’ch tywys tua’r gogledd, ac ni chewch ddim golwg ar ffordd hyd oni ddewch at y Dyfrdwy. Os gofynnwch yno i’r llongwr am y gŵr sanctaidd yn y Goedwig Wyllt, efe a ddywed wrthych y ffordd. Ewch ar hyd yr afon. Llwybr da ydyw, ac amhosibl yw ei golli.

Sylwais nad yw pobl byth yn dweud hyn oni bai, mewn gwirionedd, fod y ffordd yn hawdd iawn ei cholli. Eto ni ddywedais i ddim; a phan gyrhaeddodd y bachgen y pryd hwnnw â’r cyflenwadau, cynorthwyais ef i’w pacio ymaith. Ac wrth inni wneud hynny efe a sibrwdodd: “Clywais yr hyn a ddywedodd ef, arglwydd. Peidiwch â gwrando arno. Llwybr drwg yw i’w ddilyn, ac y mae’r afon yn uchel. Arhoswch wrth y ffordd.”

Diolchais iddo, a rhoddais iddo ddarn arian am ei boen. Dychwelodd ef at ei fegin, a throais finnau i gymryd fy nghaniatâd o’r gof, yr hwn a oedd wedi diflannu i ryw gilfach dywyll a llawn annibendod yng nghefn y gefail. Gallwn glywed swn metel yn clecian, a’i chwiban ef rhwng ei ddannedd drylliedig. Gelwais allan uwch ei ben. “Yr wyf yn mynd fy ffordd yn awr. Fy niolch i chwi.”

Yna daliodd fy anadl yn fy ngwddf. Yn sydyn, draw yn y tywyllwch anniben y tu ôl i’r simnai, yr oedd y fflam newydd ei naid wedi goleuo amlinelliad wyneb.

Wyneb o garreg; wyneb cyfarwydd a welid gynt ym mhob croesffordd. Un o’r Hen Rai cyntaf, duw mynd a dyfod, y Myrddin arall a’i enw ef oedd Mercwri, neu Hermes, arglwydd y priffyrdd a chludydd y sarff gysegredig. Ac yntau wedi ei eni ym mis Medi, efe oedd eiddof fi. Gorweddai’n awr yn ôl, yr hen Herm a safasai gynt allan yn y gwylltir yn gwylio’r tramwywyr, ei ben wedi ei gynnal yn erbyn y mur, y mwsogl a’r cen arno ers talm wedi sychu’n llwydni powdrog. Yn eglur, dan y llinellau cerfiedig niwlog a briwiedig, adnabyddwn y wyneb gwastad wedi ei amgylchynu gan farf, y llygaid gwag, hirgrwn a chwyddedig fel grawnwin, y dwylo ynghlwm dros y bol, a’r organau cenhedlu a fuasai unwaith yn estyn allan, bellach wedi eu dryllio a’u hanffurfio.

Pe buaswn wedi gwybod eich bod chwi yno, Hen Un, meddwn i, buaswn wedi tywallt y gwin i chwi.

Yr oedd y gof wedi ailymddangos wrth fy mhenelin. “Y mae ef yn cael ei ddognau, paid ag ofni. Nid oes neb sy’n gwasanaethu’r ffordd a feiddiai ei esgeuluso.”

Paham y daethost ag ef i mewn?

Ni safodd ef byth yma. Yr oedd wrth y rhyd y soniais wrthych amdani, lle’r oedd yr hen lwybr a elwir Sarn Elen yn croesi afon Seint. Pan adeiladasai’r Rhufeiniaid eu ffordd newydd i Segontiwm, gosodasant eu gorsaf bost yn union o’i flaen ef. Felly y dygwyd ef yma, ni chlywais erioed pa fodd.

Dywedais yn araf: Ar yr ryd y soniasoch wrthyf amdani? Yna meddyliaf fod yn rhaid imi fynd y ffordd honno, wedi’r cwbl. Amneidiais at y gof, yna codais law ar gyfarch i’r duw. Dos gyda mi yn awr, meddwn wrtho, a chynorthwya fi i gael hyd i’r ffordd hon — yr hon nas gellir ei methu.

Daeth efe gyda mi dros ran gyntaf y daith; yn wir, tra y glynai’r llwybr wrth lan yr afon, prin y gellid ei golli. Ond tua hwyrnhawn, pan oedd haul gwan y gaeaf yn crogi’n isel tua’i fachlud, dechreuai niwl ymgasglu a hongian yn agos wrth y dŵr, gan dewychu gyda’r cyfnos yn gawod drwchus, laith a dall. Buasai’n bosibl, efallai, ddilyn sŵn y dŵr, er, dan y niwl, yr oedd hwnnw’n dwyllodrus, weithiau’n uchel ac yn agos wrth law, brydiau eraill yn fud ac yn bell o dwyll; ond lle y troai’r afon mewn crom, torrai’r llwybr yn syth ar draws, ac wedi imi ddilyn hwn, ddwywaith y cefais fy hun ar gyfeiliorn, yn dewis fy ffordd drwy’r goedwig ddofn heb na golwg na sŵn o’r afon. O’r diwedd, ar gyfeiliorn am y trydydd tro, gollyngais y ffrwynau ar wddf Mefus, a gadewais iddi ddewis ei ffordd ei hun, gan fyfyrio, yn eironig ddigon, pe buaswn wedi mentro’r ffordd fawr, y buaswn yn ddigon diogel. Clywswn y marchogion yn nesáu, a buaswn yn ddiogel rhag eu llygaid pe bawn ond wedi cilio ychydig lathenni i mewn i’r goedwig gaeth i’r niwl.

Rhaid fod lleuad uwchlaw’r niwl isel. Yr oedd hwn yn crwydro fel cwmwl goleuol, nid yn grwn a chadarn, eithr yn afonydd o anwedd â thywyllwch rhyngddynt, yn lannau o ryw sylwedd gwelw yn glynu o amgylch y coed fel eira. Trwyddo, gan guddio a datguddio bob yn ail, yr oedd y coed noethion yn plethu eu canghennau duon uwchben. Dan draed, yr oedd llawr y goedwig mor drwchus â melfed ac mor ddistaw i gerdded arno.

Aeth Mefus ymlaen yn araf a diysgog, heb un petruster, gan ddilyn rhyw lwybr na welwn i mohono, neu ryw reddf a berthynai iddi hi ei hun. O bryd i’w gilydd fe godai ei chlustiau, ond wrth rywbeth na allwn i na’i glywed na’i weld; ac unwaith fe safodd yn ôl, a thaflu ei phen i fyny i’r naill du, gan ddyfod cyn nesed ag y daeth hi erioed at gynddeiriogi; ond cyn i mi allu codi’r ffrwynau drachefn, llaciodd ei chlustiau, gostyngodd ei phen, a chyflymai ei cham ar hyd y llinell anweledig a ddewisasai. Gadewais hi iddi ei hun. Beth bynnag a dramwyai heibio inni yn nistawrwydd y niwl, ni wnâi niwed inni. Os hwn oedd y ffordd—ac yr oeddwn yn sicr bellach mai felly yr oedd—yr oeddem dan nawdd.

Awr wedi i’r tywyllwch lwyr ddisgyn, yr oedd y gaseg yn fy nghludo’n dawel allan o’r coed, dros ryw gant o gamau o dir gwastad, ac yna’n sefyll o flaen sgwâr duwch anferth a allasai fod yn ddim ond adeilad. Yr oedd cafn dŵr y tu allan. Gostyngodd ei phen, chwythodd, a dechreuodd yfed.

Disgynnais oddi ar fy march a gwthiais ddrws yr adeilad ar agor. Hwnnw oedd yr orsaf bostio y dywedasai'r gof wrthyf amdani, yn wag yn awr ac yn hanner adfeiliedig, ond yn ôl pob golwg yn dal i gael ei defnyddio gan deithwyr megis fi fy hun. Mewn un gongl yr oedd pentwr o foncyffion hanner-losgedig yn dangos lle y cynnawsid tân yn ddiweddar, ac mewn gongl arall safai gwely wedi ei wneud o ryw estyll gweddol lân wedi eu gosod ar draws cerrig i'w godi uwchlaw'r drafft. Cysur garw ydoedd, ond gwell na pheth a gawsem ni weithiau. Syrthiais i gysgu cyn pen yr awr wrth sŵn Mefusen yn cnoi, a chysgais yn drwm ac yn ddidrwst hyd y bore.

Pan ddeffroais, yng nghyfnos y wawr yr oedd hi, a’r haul heb godi eto. Yr oedd y gaseg yn pwyso yng nghysgod ei chornel, ei chluniau’n llac. Mi euthum allan at y cafn i nôl dŵr i ymolchi ag ef.

Yr oedd y niwl wedi cilio, a chydag ef yr awyr dynerach. Yr oedd y ddaear yn llwyd gan rew. Edrychais o’m hamgylch.

Safai ychydig gamau'n ôl oddi wrth y ffordd a redai'n syth fel gwaywffon o'r dwyrain i'r gorllewin trwy'r goedwig yr oedd yr orsaf bostio. Ar hyd y llinell hon yr oedd y coetir wedi ei glirio pan wnaeth y Rhufeiniaid y ffordd, y coed wedi eu torri i lawr a'r isdyfiant wedi ei hyrddio ymaith gan gam canllath yn ôl ar y naill ochr a'r llall o'r ffordd raeanog. Erbyn hyn yr oedd coed ifainc wedi codi drachefn, a'r tyfiant isel yn drwchus ac yn gymysglyd; eithr eto, gerllaw'r fan lle safwn, tybiais y gallwn weled dano linell yr hen lwybr a fuasai yno cyn dyfod y Rhufeiniaid.

Yr oedd yr afon, yn llyfn yma ac yn llifo'n dawel, yn llithro dros adfeilion y sarn a gludai'r ffordd trwyddi, cyn ddwfn â'r ffer. Y tu hwnt i hyn, ar ymyl bellaf y tir a gliriwyd, gallwn weled, yn ddu yn erbyn y deri llwydion gaeafol, y llwyn celyn a nodai fy ffordd tua'r gogledd.

Yn foddlon, torrais gramen denau’r iâ ar ddŵr y cafn, ac ymolchais. Tra’r oeddwn yn gwneud hynny, cododd yr haul y tu ôl imi rhwng y coed, yng nghochni gwawr oer. Cysgodion a dyfent ac a finiënt, gan rwystro’r glaswellt caled. Disgleiriai’r rhew. Tyfai’r goleuni, fel ffwrnais y gof dan y megin. Pan droais, yr haul, yn isel ac yn ddisglair lem, a fflamiai i’m llygaid, nes fy nallu. Safai coed y gaeaf yn dduon ac yn ddigyffro yn erbyn awyr fel tân coedwig. Rhedai’r afon yn doddedig.

Yr oedd rhywbeth rhyngof fi a’r afon, ffurf uchel, anferth ac eto ansylweddol yn erbyn y fflamgri, yn sefyll hyd ei liniau yn yr isdyfiant ar fin y ffordd. Rhywbeth cyfarwydd, ond cyfarwydd mewn cyffiniau eraill, o dywyllwch, a lleoedd dieithr, a duwiau estron. Maen hir.

Am ennyd lem yr oeddwn yn amau a oeddwn eto yng nghwsg, ac ai hon oedd fy mreuddwyd unwaith eto. Codais fraich yn erbyn y goleuni a chuliais fy llygaid dano, gan edrych yn graff.

Daeth yr haul yn eglur uwchben copaon y coed. Ciliai cysgod y goedwig yn ôl. Safai’r maen yn eglur yn erbyn y rhew disglair.

Nid carreg hir ydoedd, wedi’r cyfan. Dim rhyfedd o gwbl, na dim allan o’i lle. Maen milltir cyffredin ydoedd, efallai ryw ddau gufydd yn uwch nag oedd arfer, ond arno nid oedd ond yr arysgrif gyffredin i ymerawdwr, ac oddi tano y neges: A. SEGONTIO. M. P. XXII.

Pan nesäwn ato, gwelais achos ei uchder; yn lle ei fod wedi ei suddo yn y dywarchen, yr oedd wedi ei osod ar blinth sgwâr o garreg. Carreg arall. Y plinth lle y safasai’r Herm? Plygais i lawr i wthio’r glaswellt rhewllyd o’r neilltu. Trawodd golau coch yr haul ar y garreg, gan ddangos marc ar y plinth a allasai fod yn saeth. Yna gwelais beth ydoedd: gweddillion rhyw ysgrifen hynafol, y llythrennau ogam wedi eu pylu a’u treulio nes eu bod yn ymddangos fel plu saeth ar goesyn, a phen farfog yn pwyntio tua’r gorllewin.

Wel, meddyliais, pam lai? Syml oedd yr arwyddion, eithr nid oddi wrth y duwiau tu hwnt i’r sêr y deuai negeseuon bob amser. Yr oedd fy nuw i wedi llefaru wrthyf o’r blaen mewn ffyrdd cyn fyched â hyn, a dim ond ddoe yr oeddwn wedi dweud wrthyf fy hun edrych yn isel cystal ag yn uchel am bethau grym. Ac wele hwynt yma—pedol geffyl wedi ei thaflu, gair gan of o ochr y ffordd, a rhyw grafiadau ar garreg—yn cynllwynio i’m troi o’r neilltu oddi wrth fy nhaith tua’r gogledd, ac i’m dwyn i’r gorllewin tua Segontiwm. Meddyliais drachefn, pam lai? Pwy a ŵyr na buasai’r cleddyf yn wir wedi ei wneuthur draw yn yr efail acw, a’i oeri yn Afon Seint, ac wedi ei farw ef eu bod wedi ei gludo adref i wlad ei wraig, lle y trigai hithau eto gyda’i mab bychan? Rhywle yn Segontiwm, Caer Seint Macsen Wledig, fe allai Cleddyf Brenin Prydain orwedd, yn disgwyl cael ei gyfodi mewn tân.




10


Yr oedd y dafarn y trigais ynddi yn Segontiwm yn un gysurus, ar gyrion y dref, ond nid ar y briffordd fawr y safai. Ychydig o deithwyr a letyai yno, ond yn bennaf bwyd a diod a ddarperid yn y lle i’r gwŷr lleol a ddeuai i’r farchnad, neu a fyddai ar eu ffordd â nwyddau i lawr tua’r porthladd.

Yr oedd y fangre honno wedi gweled dyddiau gwell, gan iddi gael ei hadeiladu i wasanaethu’r milwyr yn y barics anferth uwchlaw’r dref. Rhaid ei bod wedi sefyll yno, o leiaf, ers deucan mlynedd; yn y dechreuad yr oedd wedi ei chodi’n gadarn o gerrig, ag un ystafell deg, bron fel neuadd, lle safai aelwyd lydan iawn, a thrawstiau derw mor gadarn ag haearn yn cynnal y to. Yr oedd gweddillion y meinciau a’r byrddau cryfion yn dal yno, wedi eu staenio a’u llosgi, ac yma a thraw wedi eu naddu lle y cerfiasai dagrau milwyr meddw eu henwau, ynghyd â phethau eraill llai parchus. Rhyfeddod oedd fod dim o gwbl yn aros: yr oedd peth o’r cerrig wedi eu hysbeilio, ac unwaith o leiaf yr oedd y dafarn wedi ei llosgi gan ysbeilwyr o Iwerddon, fel mai yn awr y cwbl a weddai oedd hirsgwâr carreg y neuadd, a’r trawstiau duon wedi eu llosgi yn cynnal to gwellt yn lle teils. Nid oedd y gegin ond rhyw estyniad gwael o blethwaith wedi ei daenu â chlai y tu ôl i’r aelwyd fawr.

Ond yr oedd tân mawr o foncyffion yn fflamio, ac arogl cwrw da, ynghyd â bara’n pobi yn y ffwrn allan; a chwt â gwelya teilwng a phorthiant i’r gaseg. Gwelais hi’n gynnes ac wedi ei thrin a’i bwydo cyn imi fynd i mewn i’r dafarn fy hun i ofyn am le i orwedd a phryd o fwyd.

Yr adeg honno o’r flwyddyn yr oedd y porthladd, fwy neu lai, wedi ei gau rhag tramwyo; ychydig deithwyr a oedd ar y ffyrdd, ac ni fyddai dynion yn aros allan yn hwyr yn yfed, eithr yn hytrach yn cyrchu adref i’w gwelyau yn fuan ar ôl iddi nosi. Ni edrychai neb arnaf yn chwilfrydig, nac yn mentro gofyn cwestiwn. Distaw a thawel oedd y dafarn yn fore, ac euthum i’m gwely a chysgais yn drwm.

Yn y bore yr oedd hi’n braf, yn un o’r dyddiau miniog, disglair hynny a daflai Rhagfyr weithiau i lawr fel aur llachar yng nghanol plwm arian y gaeaf. Brecwestiais yn fore, bûm i edrych i mewn at y gaseg, ac yna, gan ei gadael hi i orffwys, euthum allan ar droed.

Troais tua’r dwyrain, oddi wrth y dref a’r porthladd, ar hyd glan yr afon lle, ar dir uchel ryw hanner milltir uwchlaw’r dref, y safai olion caer Rufeinig Segontiwm. Y mae Tŵr Macsen ychydig y tu allan iddi, ychydig ffordd i lawr y bryn. Yma y lletyasai’r Uchel Frenin Gwrtheyrn ei wŷr pan oedd fy nhaid, Brenin Deheubarth, wedi marchogaeth i fyny o Faridunum gyda’i osgordd i ymddiddan ag ef. Myfi, bachgen deuddeg oed, a fuaswn gyda hwynt, ac ar y daith honno y darganfûm am y tro cyntaf fod breuddwydion yr ogof grisial yn wir. Yma, yn y gongl wyllt a thawel hon o’r byd, y teimlaswn gyntaf nerth, ac y cefais wybod fy hun yn ddaroganwr.

Taith aeafol a fuasai honno hefyd. Wrth imi gerdded i fyny’r ffordd chwynnog tua’r porth a osodid rhwng ei thyrau drylliedig, ceisiais alw’n ôl unwaith eto liwiau clogynnau a baneri ac arfau llachar, lle’r oedd yn awr, yng nghysgodion glas y bore, ddim ond y rhew di-farc.

Yr oedd y cyfadeilad mawr o adeiladau yn anghyfannedd. Yma ac acw ar y murwaith noeth a syrthiedig yr oedd olion duon tân yn adrodd eu hanes. Mewn mannau eraill gellid gweld lle y buasai dynion wedi cymryd y meini mawrion, gan dynnu ymaith hyd yn oed y palmant oddi ar y strydoedd a’i gludo i ffwrdd er mwyn eu hadeiladu eu hunain. Yr oedd ysgall sychion yn y bylchau ffenestri, a choed ifainc wedi gwreiddio ar y muriau. Yr oedd ceg ffynnon yn gegrwm, wedi ei thagu â malurion. Yr oedd y sestyrnau yn llawn hyd yr ymyl o ddŵr glaw, ac efe a lithrai allan drwy’r rhigolau ar yr ymyl lle y buasai dynion yn hogi eu cleddyfau. Nage, nid oedd dim i’w weld. Gwag oedd y lle, hyd yn oed o ysbrydion. Disgleiriai haul y gaeaf i lawr ar ddiffeithdir eang a briwgoch. Cwbl oedd y distawrwydd.

Cofiaf, wrth imi gerdded drwy gregyn yr adeiladau, fy mod yn meddwl, nid am y gorffennol, nac yn oed am fy ymchwil bresennol, ond yn ymarferol, fel peiriannydd Ambrosius, am y dyfodol. Yr oeddwn yn pwyso a mesur y lle fel y byddwn i a Tremorinus, y prif beiriannydd, wedi arfer ei wneud: symud hwn, atgyweirio hwnnw, gwneud y tyrau’n gadarn, gadael y blociau i’r gogledd-ddwyrain er mwyn gwneud yn dda y gorllewin a’r de... Ie, pe bai ar Arthur ryw ddydd angen Segontiwm...

Yr oeddwn wedi cyrraedd pen y codiad, canol y gaer, lle y safasai tŷ’r Cadlywydd — tŷ Maximus. Yr oedd mor adfeiliedig â’r gweddill. Yr oedd y drws mawr yn dal i grogi ar golfachau pydredig, ond yr oedd y trothwy uchaf wedi torri ac yn ymgrymu, a’r lle yn beryglus. Aethwn i mewn yn ofalus.

Yn y brif ystafell yr oedd golau dydd yn tywallt drwy fylchau yn y tô, a phentyrrau o rwbel yn hanner cuddio’r muriau lle’r oedd paent i’w weld o hyd, wedi pilio ac wedi tywyllu gan leithder. Yn y lleddywyllwch gallwn weld gweddillion bwrdd — rhy anferth i’w gludo ymaith, ac nid oedd werth ei dorri’n goed tân — ac o’i ôl ef ddarnau rhwygedig crogiadau lledr ar y mur. Yr oedd cadfridog wedi eistedd yma gynt, yn cynllunio gorchfygu Rhufain, megis gynt yr oedd Rhufain wedi gorchfygu Prydain. Yr oedd ef wedi methu, ac wedi marw, ond yn ei fethiant yr oedd wedi hau hadau syniad a godasai brenin arall ar ei ôl. “Bydd yn un wlad, yn deyrnas yn ei hawl ei hun,” meddai fy nhad, “nid yn unig yn dalaith i Rufain. Y mae Rhufain yn mynd, ond am gyfnod o leiaf, gallwn sefyll.”

A thrwy hyn daeth atgof am lais arall, llais y proffwyd a lefarai weithiau trwof fi: “A’r teyrnasoedd a fyddant yn un Deyrnas, a’r duwiau yn un Duw.”

Byddai’n bryd gwrando ar y lleisiau ysbrydol hynny pan eisteddai cadfridog yno unwaith eto. Troais yn ôl i lonyddwch disglair y bore. Lle, yn y diffeithwch hwn, yr oedd diwedd fy ymchwil?

Oddi yma gellid gweled y môr, gyda thai bychain gorlawn y porthladd, ac gyferbyn â hyn ynys y derwyddon a elwid Môn, neu Fôn, fel y gelwid y lle gan y bobl yn Gaer-y-n-ar Fôn. I'r ochr arall, y tu ôl imi, yr oedd y Mynydd Eira yn codi, Y Wyddfa, lle, pe gallai dyn ddringo a byw ymhlith yr eira, y cyfarfyddai â'r duwiau yn rhodio. Yn erbyn ei gwynni pell yr ymddangosai, yn dywyll ac yn adfeiliedig, weddillion Tŵr Macsen. Ac yn sydyn, o'r ongl newydd hon, mi a'i gwelais o'r newydd. Tŵr fy mreuddwyd; y tŵr oedd yn y llun ar fur Ahdjan...Gadewais dŷ'r Comandant a cherddais yn gyflym allan trwy borth y gaer tua'r fan honno.

Safai mewn diffeithwch o feini wedi eu hyrddio ar chwâl, ond gwyddwn fod gerllaw iddo, wedi ei gloddio i ystlys y dyffryn bychan y tu draw i’r porth, ac yn rhedeg i mewn bron dan y tŵr ei hun, deml Mithras; ac wrth feddwl hynny, cefais mai fy nhraed oedd wedi fy arwain i lawr, heb ddim ewyllys o’m heiddo fy hun, ar hyd y llwybr a arweiniai at ddrws y Mithraeum.

Yr oedd yma risiau, wedi hollti ac yn llithrig. Hanner ffordd i lawr y grisfa yr oedd un gris yn ymwthio i fyny’n unionsyth, gan hanner-rwystro’r llwybr, ac wrth ei gwaelod yr oedd pentwr o fwd a briwfwyd, wedi ei halogi gan lygod mawr a chŵn crwydrol. Yr oedd y lle’n drewi o leithder a baw ac o ryw hen ffiaidd-dra a allasai fod yn waed wedi ei dywallt. Ar y mur adfeiliedig uwchlaw’r grisiau yr oedd rhai adar clwydo wedi gwynnu’r cerrig; yr oedd y dom erbyn hyn yn troi’n wyrdd dan lysnafedd. Clwyd i jac-y-do, efallai? Cigfran i Fithras? Cudyll coch? Cerddais yn ofalus ymlaen dros y llechi llysnafeddog, ac oedi a wneuthum yn nrws y deml.

Yr oedd hi'n dywyll, eithr yr oedd peth golau haul wedi'm dilyn i mewn, ac yr oedd digon o oleuni'n disgyn o dwll a dorasai rhywle yn y to, fel y gallwn weld yn brin ac yn niwlog. Mor frwnt a digalon â'r grisiau a arweiniai ati yr oedd y deml. Nid ond nerth y to cromennog a gadwasai'r fangre rhag syrthio i mewn dan bwys y llechwedd uwchben. Yr oedd y dodrefn wedi mynd er ys talm, y pedyll tân, y meinciau, y cerfiadau; ac yr oedd hon, fel yr adfail noeth a ysgubasid uwch ei phen, yn gragen wag o'i phreswylydd.

Yr oedd y pedair allor lai wedi eu dryllio a'u hanrheithio, eithr safai'r allor ganol yno o hyd, yn gadarn ac anferth, â'i chysegriad cerfiedig i'r duw anorchfygol, MITHRAE INVICTO; ond uwchlaw'r allor, yn yr apsis, yr oedd bwyell a morthwyl a thân wedi dileu hanes y tarw a'r duw gorchfygol. Y cwbl a weddai o ddarlun lladd y tarw oedd tywysen o wenith, draw mewn un gornel, a'i cherfiad eto'n llym ac yn newydd, ac mewn modd rhyfeddol heb ei ddifwyno. Yr oedd yr awyr, yn sur gan arogl rhyw ffwng, yn gafael yn yr ysgyfaint.

Ymddangosai’n weddus ddywedyd gweddi wrth y duw ymadawedig. Wrth imi lefaru’n uchel, daeth rhywbeth yn adlais fy llais ataf—nid megis adlais, eithr ateb. Yr oeddwn wedi camgymryd. Nid oedd y fangre yn wag eto. Buasai’n sanctaidd gynt, ac fe’i hamddifadwyd o’i sancteiddrwydd; eithr yr oedd rhyw beth o hyd yn gaeth wrth yr allor oer honno. Nid arogl ffwng oedd y drewdod sur. Arogldarth heb ei gyneu, a lludw oer, a gweddïau nas dywedasid oedd.

Bum yn was iddo gynt. Nid oedd neb yma ond myfi. Yn araf, cerddwn ymlaen i ganol y deml, ac estynnais fy nwylo agored.

Golau, a lliw, a thân. Gwisgoedd gwynion a chân. Fflamau yn llefain i fyny fel golau’n cael ei chwythu. Rhuad tarw yn marw a phersawr gwaed. Y tu allan rywle’r haul yn ffaglu’n dân a dinas yn llawenhau i groesawu ei brenin newydd, a sŵn chwerthin a thraed yn gorymdeithio. O’m hamgylch arogldarth yn tywallt yn drwm a melys, a llais a ddywedai drwyddo, yn dawel ac yn fychan: Dymchwela fy allor. Pryd yw ei dymchwel.

Deuthum attaf fy hun gan besychu, a’r awyr o’m cwmpas yn chwyrlïo’n drwch o lwch, a sŵn y dymchweliad eto’n atsain o amgylch ac o amgylch y siambr fwaog. Crynai’r awyr ac atseiniai. Wrth fy nhraed gorweddai’r allor, wedi ei hyrddio drosodd ar ei chefn i grwmder yr aps.

Syllais, eto’n benysgafn a’m golwg yn nofio, ar y twll a drywanasai efe yn y llawr yn y fan lle y safasai. Cânai fy mhen gan yr atsain; yr oedd y dwylo a ddaliaswn yn styned o’m blaen yn frwnt aflân, ac ar un ohonynt yr oedd toriad yn gwaedu. Trwm oedd yr allor, o gerrig anferthion, ac oni bai fy mod yn fy iawn bwyll ni fentraswn erioed roi llaw arni; eto wele hi yn gorwedd wrth fy nhraed, ac atsain ei chwymp yn marw yn y to, ac ar ei hôl sibryd y gwaith maen wrth iddo setlo, fel yr oedd y palmant briwsionllyd yn dechrau llithro i lawr i’r twll lle y safasai’r allor.

Yr oedd rhywbeth yn ymddangos yn nyfnder y twll: ymyl caled syth, a chornel rhy finiog i fod yn garreg. Bocs. Mi a benliniais, ac estyn fy llaw ato.

O fetel oedd, ac yn drwm iawn, eithr codai’r caead yn rhwydd. Pwy bynnag a’i claddasai a ymddiriedasai yng ngwarchodaeth y duw yn hytrach nag mewn clo. Y tu mewn, cyfarfyddai fy nwylo â lliain canfas, wedi pydru ers talm, ac hwnnw a rwygasai; ac yna, o’i fewn drachefn, rwymynnau o ledr olewog. Rhywbeth hir a main a hyblyg; wele ef o’r diwedd. Yn dyner, tynnais y rhwymynnau oddi ar y cleddyf a’i ddal yn noeth ar draws fy nwylo.

Can mlynedd er pan oeddynt wedi ei osod ef yma, y gwŷr hynny a fuasent wedi gwneud eu ffordd yn ôl o Rufain. Disgleiriai yn fy nwylo, cyn loywed a chyn beryglus a chyn brydferth ag ar y dydd y gwnaethid ef. Nid rhyfeddod oedd, meddyliais, fod eisoes yn y can mlynedd hynny wedi troi yn beth o chwedl. Hawdd oedd credu y gallasai’r hen of, Gofannon ei hun, a fu’n hen cyn dyfod y Rhufeiniaid, fod wedi gwneud y gwrthrych olaf hwn cyn iddo ef ddiflannu gyda’r mân dduwiau eraill, duwiau pren a nant ac afon, i’r bryniau niwlog, gan adael y dyffrynnoedd gorlawn i dduwiau disglair Môr y Canol.

Gallwn deimlo’r nerth o’r cleddyf yn rhedeg i mewn i’m cledrau, megis pe bawn yn eu dal mewn dŵr lle’r oedd mellt wedi taro. Pwy bynnag a dynno’r cleddyf hwn o dan y maen hwn, yw drwy hawl frenin-anedig holl Brydain... Clir oedd y geiriau fel pe llefarasid hwynt, disglair fel pe baent wedi eu cerfio ar y metel. Myfi, Myrddin, unig fab Ambrosius y Brenin, a ddygais y cleddyf o’r maen. Myfi, na roddais erioed orchymyn mewn brwydr, nac arwain cymaint â mintai; na fedrwn drin march rhyfel, eithr a farchogwn geffyl disbaddu neu gaseg dawel. Myfi, na orweddais erioed hyd yn oed gyda gwraig. Myfi, nad oeddwn ŵr, ond llygaid a llais yn unig. Ysbryd, meddyliais unwaith, gair. Dim mwy.

Nid i mi yr oedd y cleddyf. Fe arosai.

Amlennais y peth hardd drachefn yn y llieiniau budr, a phenliniais i’w osod yn ei ôl. Gwelais fod y gist yn ddyfnach nag a dybiaswn; yr oedd yno wrthrychau eraill. Yr oedd y gynfas bwdr wedi syrthio ymaith i ddangos ffurf, yn disgleirio yn y pylni, dysgl lydan ei cheg, crater o’r fath ag a welaswn ar fy nheithiau yng ngwledydd y dwyrain i Rufain. Ymddangosai fel pe bai o aur coch, wedi ei serennu ag emralltau. Wrth ei hymyl, eto’n hanner mygu yn y llieiniau, disgleiriai ymyl llachar pen gwaywffon. Dangosai ymyl platr, wedi ei grystio â saffir ac amethyst.

Plygais ymlaen i osod y cleddyf yn ôl yn ei le. Ond cyn imi allu gwneuthur hynny, heb ddim rhybudd o gwbl, syrthiodd caead trwm y gist yn glep enfawr. Cychwynnodd y sŵn yr atsain i guro drachefn, ac fe dynnodd i lawr gydag ef gawod o gerrig a phlastr o’r aps a’r muriau briwedig uwchben. Digwyddodd y cwbl mor gyflym nes, yn yr un eiliad o’m neidio’n ôl miniog fy hun, i’r gist, a’r twll hefyd, ddiflannu o’r golwg dan y rwbel.

Fe’m gadawyd yno ar fy ngliniau yn y cwmwl mygu o lwch, a’r cleddyf wedi ei amdo yn dynn yn fy nwylo brwnt a gwaedlyd. O’r apsis, yr olaf o’r cerfiad a ddiflanasai. Nid oedd ond mur crwm, yn wag ei wyneb, megis mur ogof.




11


Adwaenai’r cwchwr ar Afon Ddyfrdwy y gŵr sanctaidd y buasai’r gof wedi sôn amdano. Ymddangosai ei fod yn trigo yn y bryniau uwchlaw caer Ector, ar ymyl y tir mynyddig mawr hwnnw a elwid ganddynt y Goedwig Wyllt. Er nad oeddwn mwyach yn teimlo arnaf angen arweiniad y meudwy, ni wnâi ddrwg o beth imi siarad ag ef, a’i gell—capel, meddai’r cwchwr—oedd ar fy ffordd, ac fe allai roi llety imi hyd nes y myfyrwn sut orau i’m cyflwyno fy hun wrth byrth Iarll Ector.

Pa un ai peidio fod meddiant y cleddyf mewn gwirionedd wedi dwyn gallu gydag ef, bûm yn teithio’n gyflym ac yn rhwydd, a heb ragor o ddychryn. Wythnos ar ôl gadael Segontium yr oeddym ni—y gaseg a minnau—yn carlamu’n esmwyth ar hyd ymyl laswelltog llyn eang a llonydd, gan anelu at oleuni a ymddangosai’n welw yng nghynnar gyfnos, yn uchel fel seren ymysg y coed ar y lan draw.

Yr oedd yn ffordd faith o amgylch y llyn, ac yr oedd hi’n dywyll fawr pan drotiais o’r diwedd y gaseg flinedig i fyny llwybr y goedwig i mewn i gliriad, a gweld, yn erbyn tywyllwch meddal a byw’r goedwig, letem gadarn to’r capel.

Adeilad hirsgwar bychan oedd, wedi ei osod yn ôl yn erbyn y coed ar ochr bellaf llannerch lydan. O amgylch yr agorfa safai’r pinwydd yn fur tywyll a thyrchog, ond uwchben yr oedd tô o sêr, a thu hwnt i’r pinwydd, ar bob llaw, glimrai uchelfannau eiraog y mynyddoedd a amgylchynai’r cwmwd bychan hwn yn uchel ymhlith y bryniau. Ar un ochr i’r llannerch, mewn pant o graig fwsoglyd, safai llyn bychan llonydd a thywyll; un o’r ffynhonnau hynny a gyfyd yn ddistaw o’r dyfnderoedd islaw, gan ei adnewyddu ei hun yn dragywydd heb sŵn. Eithriadol o oer oedd yr awyr, ac yr oedd ynddi arogl pinwydd.

Yr oedd grisiau llaesog a drylliedig yn arwain i fyny at ddrws y capel. Yr oedd hwnnw ar agor, ac oddi mewn i’r adeilad yr oedd y goleuni yn llosgi’n ddiysgog. Disgynnais oddi ar gefn y gaseg a’i harwain hi ymlaen. Tarawodd hi yn erbyn carreg, a’i charn yn curo’n finiog. Buasech wedi tybied y deuai rhywun a drigai yn y lle unig hwn allan i ymholi, ond nid oedd un sŵn, nid oedd dim symudiad. Yr oedd y goedwig yn crogi’n llonydd. Yn unig, ymhell fry uwchben, yr oedd y sêr fel pe baent yn symud ac yn anadlu, megis y gwnânt yn awyr y gaeaf. Llithrais ffrwyn y gaseg oddi dros ei chlustiau, a’i gadael hi i yfed wrth y ffynnon. Gan gasglu fy nghlogyn amdanaf, cerddais i fyny’r grisiau llaesog, ac euthum i mewn i’r capel.

Bychan oedd, hirgrwn ei lun, a tho cryn uchel ar ffurf casgen; adeilad rhyfedd iawn i’w gael yng nghanol gwyllt y goedwig, lle ni ddisgwylid ond rhyw gwt bras ei lun, neu o leiaf ogof, neu annedd a ddyfeisid ymhlith y meini. Ond hwn a godasid yn gysegrfa, yn fan sanctaidd i ryw dduw drigo ynddo. O lechi carreg yr oedd y llawr, yn lân ac yn gyfan. Yn y canol, gyferbyn â’r drws, safai’r allor, a thu ôl iddi llen drwchus o ryw ddefnydd gweithiol yn crogi. Yr allor ei hun a orchuddiwyd â lliain glân, bras, ac arno safai’r llusern oleuedig, peth syml, gwladaidd ei waith, ond a roddai oleuni cryf a diysgog er hynny. Yn ddiweddar yr oeddid wedi ei llenwi ag olew, a’r wic wedi ei thocio, heb fwg arni. Ar un ochr i’r allor, ar y gris, yr oedd dysgl garreg o’r math a welswn yn cael ei defnyddio i aberthu; yr oedd wedi ei sgwrio’n wyn, ac ynddi ddŵr croyw. Ar yr ochr arall safai crochan â chaead o ryw fetel tywyll, wedi ei dyllu, o’r fath a ddefnyddia’r Cristnogion i losgi thus. Yr oedd awyr y gapel yn dal eto, yn wan, arogl peraidd, gludiog y thus. Tair llusern efydd, dair cangen i bob un, a safai heb eu cynnau yn erbyn y mur.

Noeth oedd gweddill y capel. Pwy bynnag a’i cadwai, pwy bynnag a oleuai’r lamp ac a losgai’r thus, cysgai yn rhywle arall.

Gelwais yn uchel: A oes neb yno? ac aros yr oeddwn i’r adsain redeg i fyny i’r tô a darfod. Ni chefais ateb.

Yr oedd fy nghyllell yn fy llaw; yr oedd wedi llamu yno heb unrhyw feddwl ymwybodol o'm rhan i. Yr oeddwn wedi cyfarfod â'r math hwn o sefyllfa o'r blaen, ac nid oedd erioed wedi golygu ond un peth; ond yn nyddiau Gwrtheyrn y bu hynny, amser y Blaidd. Yr oedd gŵr fel y meudwy hwn, yn byw ar ei ben ei hun mewn man unig, yn ymddiried yn y lle ei hun, yn ei dduw a'i sancteiddrwydd, i'w amddiffyn. Dylasai hynny fod yn ddigon, ac yn amser fy nhad yn ddiau felly y buasai. Ond yr oedd pethau wedi newid, hyd yn oed yn yr ychydig flynyddoedd er pan fu ef farw. Nid Gwrtheyrn oedd Uthr, ond ymddangosai weithiau fel pe byddem yn llithro'n ôl i amser y Blaidd. Gwyllt a threisgar oedd yr amseroedd, ac yn llawn dychryn rhyfel; ond mwy na hynny, yr oedd ffyddau a theyrngarwch yn newid yn gynt nag y gallai meddyliau dynion dyfu i'w hamgyffred. Yr oedd dynion o gwmpas a laddai hyd yn oed wrth gyrn yr allor. Ond ni feddyliais fod y cyfryw yn Rheged, pan y dewisais hi yn noddfa i Arthur.

Wedi fy nharo gan syniad, camais yn ofalus heibio’r allor a thynnais ymyl y llen yn ôl. Yr oedd fy nyfaliad yn gywir; yr oedd lle y tu ôl i’r llen, cilfach hanner gron a ymddengysid fel pe câi ei defnyddio yn ystafell gadw; yn aneglur dangosai golau’r lamp bentwr o stolion a llestri olew a chyweiriau sanctaidd. Ym mhen pellaf y gilfach, yr oedd drws cul wedi ei dorri yn y mur.

Es drwodd a euthum. Yma, yn amlwg, yr oedd ceidwad y lle yn trigo. Yr oedd ystafell fechan sgwâr wedi ei chodi wrth ben y capel, â ffenestr isel wedi ei chilio’n ddwfn yn y mur, a drws arall, yn ôl pob tebyg, yn agor yn uniongyrchol i’r goedwig. Teimlais fy ffordd ar draws yn y gwyllwch, a gwthiais y drws yn agored. Oddi allan dangosai goleuni’r sêr i mi arglawdd y pinwydd yn pwyso’n agos, ac ar un ystlys sied fechan bwyso, a’i tho yn estyn allan i gysgodi pentwr o goed tân. Dim arall.

Gan adael y drws yn llydan agored, edrychwn dros yr hyn a allwn ei weld o'r ystafell. Yr oedd yno wely pren, â chrwyn a blancedi'n bentwr arno, stôl, a bwrdd bychan â chwpan a phlât arno, lle'r oedd gweddillion pryd yn gorwedd hanner eu bwyta. Codais y cwpan; yr oedd ef hanner llawn o win gwan. Ar y bwrdd yr oedd cannwyll wedi llosgi i lawr yn domen o wêr. Arogl y gannwyll farw a arhosai yno o hyd, wedi ei gymysgu ag arogl y gwin a'r marwor meirw ar yr aelwyd. Rhoddais fys i'r wêr; yr oedd eto'n feddal.

Dychwelais i mewn i’r capel. Safais wrth yr allor, a gwaeddais drachefn. Yr oedd dwy ffenestr, un ar y naill ochr a’r llall, yn uchel yn y mur; nid oedd gwydr ynddynt, ond yr oeddent yn agored tua’r goedwig. Oni byddai efe yn rhy bell i ffwrdd, diau y clywai fi. Ond drachefn ni chefais ateb.

Yna, yn enfawr a mud fel ysbryd, hwyliai tylluan wen fawr i mewn trwy un ffenestr ac arnofiai ar draws y gofod dan olau’r lamp. Cipiais olwg ar y pig creulon, yr adenydd meddal, y llygaid mawrion, dall a doeth, ac yna yr oedd wedi diflannu heb fwy o sŵn nag a wna ysbryd. Nid oedd ond y dillyan wen, y dylluan wen a dramwy bob tŵr ac adfail yn y wlad, ond yr oedd fy nghnawd yn cropian ar fy esgyrn. O’r tu allan deuai gwaedd hir, drist, erchyll y dylluan, ac ar ei hôl hi, fel atsain, sŵn dyn yn cwynfan.

Onid am ei gwyno, ni buaswn wedi ei gael ef hyd oleuni dydd. Yr oedd wedi ei wisgo mewn gwisg a chwfl du, ac yno y gorweddai ar ei wyneb dan y coed tywyll ar ymyl y llannerch, y tu draw i’r ffynnon. Yr oedd y jwg a syrthiasai o’i law yn dangos beth fuasai ei neges. Mi a ymostyngais ac yn dyner fe’i troais drosodd.

Hen ŵr ydoedd ef, yn denau ac yn fregus, a’i esgyrn mor frau ag esgyrn aderyn. Wedi imi sicrhau nad oedd un ohonynt wedi torri, codais ef yn fy mreichiau a’i gario’n ôl i mewn i’r tŷ. Yr oedd ei lygaid yn hanner agored, eithr yr oedd efe o hyd yn anymwybodol; yng ngolau’r lamp gwelwn fel yr oedd un ochr i’w wyneb wedi ei thynnu i lawr, fel pe bai delw-gerfiwr wedi llithro’i law yn sydyn dros y clai, gan niwlio’r amlinell. Rhoddais ef yn ei wely, a’i amwisgo’n gynnes. Yr oedd cynnud wedi ei adael gerllaw’r aelwyd, a rhyw beth a ymddangosai fel maen gaeaf yn barod ymhlith y lludw. Deuthum â rhagor o danwydd, ac yna cyneuais dân; a phan oedd y maen wedi cynhesu, tynnais ef allan, a’i lapio mewn lliain, a’i roi wrth draed yr hen ŵr. Am y tro nid oedd dim pellach y gellid ei wneud drosto, ac felly, wedi imi weld at y gaseg, paratoais bryd i mi fy hun, ac yna ymsefydlais wrth y tân oedd yn marw i wylio trwy weddill y nos.

Am bedwar diwrnod yr oeddwn yn ei ofalu, ac ni ddeuai neb yn agos ond creaduriaid y goedwig a’r carw gwyllt; a’r nos yr oedd y dylluan wen yn hudo ynghylch y lle, megis pe byddai’n disgwyl i hebryngu ei ysbryd adref.

Ni thybiais y gallai ef wella; yr oedd ei wyneb wedi suddo ac yn llwyd, a gwelswn yr un arlliw glas ynghylch genau gwŷr oedd ar fin marw. O dro i dro ymddangosai fel pe deuai efe hanner ffordd i’r wyneb, ac fel pe gwyddai fy mod i wrth ei ochr. Ar y cyfryw adegau yr oedd bob amser yn aflonydd, yn pryderu, mi a ddeallais, ynghylch gofal y gysegrfa. Pan geisiais lefaru wrtho a’i gysuro, nid ymddangosai ei fod yn deall; ac felly o’r diwedd tynnais yn ôl y llenni a rannai’r ystafell oddi wrth y gysegrfa, fel y câi efe weled y lamp yn dal i losgi yn ei lle ar yr allor.

Amser ryfedd oedd hi i mi, yn y dydd yn gofalu am y capel a’i geidwad, ac yn y nos yn cipio cwsg wrth imi wylio’r dyn claf a disgwyl i’w fwmian aflonydd ddechrau gwneud synnwyr. Yr oedd rhyw ychydig stôr o flawd a gwin yn y lle, a chyda’r cig sych a’r rhesins a adawyd yn fy mag, yr oedd gennyf ddigon o fwyd. Go brin y gallai’r hen ŵr lyncu; fe’i cadwn yn fyw ar win cynnes wedi ei gymysgu â dŵr, ac ar gyffur llesol a wnawn iddo o’r meddyginiaethau a gludwn gyda mi. Bob bore yr oeddwn yn rhyfeddu iddo fod wedi byw drwy’r nos. Felly yr arhoswn, yn gofalu am y lle yn y dydd, ac yn y nos yn treulio oriau maith wrth ei ochr yn gwylio, neu ynteu yn y capel lle’r oedd arogl yr arogldarth yn pylu’n araf, ac awel felys y pinwydd yn arnofio i mewn ac yn gosod fflam y lamp ar ogwydd yn ei ffynnon olew.

Yn awr, pan edrychaf yn ôl ar y cyfnod hwnnw, y mae fel ynys yng nghanol dyfroedd symudol. Neu fel noson freuddwydiol sy’n rhoi gorffwys ac ysgogiad rhwng y dyddiau caled. Dylaswn fod wedi bod yn ddiamynedd i fwrw ymlaen â’m taith, i gyfarfod ag Arthur ac i siarad â Ralf drachefn ac i drefnu gyda Iarll Ector pa fodd oreu, heb fradychu’r naill na’r llall ohonom, y gallwn fynd i mewn i wead bywyd Arthur. Eithr ni ofelais ddim am yr un o’r pethau hyn. Y goedwig guddliw, y gysegrfan lonydd a gloyw, y cleddyf yn gorwedd lle’r oeddwn wedi ei guddio dan do gwellt y cwt, y rhain a’m daliodd yno, yn dawel fy hedd a disgwyl. Ni ŵyr neb byth pa bryd y geilw’r duwiau nac y dônt, eithr y mae adegau pan deimla eu gweision hwy’n agos, ac felly yr oedd hi y pryd hwnnw.

Ar y bumed noson, tra'r oeddwn yn cludo coed i mewn i godi'r tân, llefarodd y meudwy wrthyf o'r gwely. Yr oedd yn fy ngwylio oddi ar ei glustogau, ac er nad oedd ganddo'r nerth i godi ei ben, yr oedd ei lygaid yn wastad ac yn eglur.

“Pwy wyt ti?”

Gosodais y coed i lawr ac euthum drosodd at erchwyn y gwely. “Emrys yw fy enw i; yr oeddwn yn tramwyo drwy’r goedwig, a deuthum ar draws y gysegrfa. Cefais hyd ichi wrth y ffynnon, a’ch dwyn yn ôl i’ch gwely a wneuthum.”

“Mi... gofiaf. Euthum i nôl dŵr...” Gwelwn yr ymdrech a gostiai’r cof iddo, ond yr oedd deall yn ôl yn ei lygaid, a’i leferydd, er ei fod yn aneglur, yn ddigon clir.

Yr oeddech wedi gwaelu, meddwn wrtho. Peidiwch â phoeni eich hun yn awr. Mi af i nôl rhywbeth i chwi ei yfed, ac yna rhaid i chwi orffwys drachefn. Y mae gennyf yma ddiod a'ch cwyd mewn nerth. Meddyg wyf fi; peidiwch ag ofni ei chymryd.

Yfodd ef, ac ymhen ennyd ymddangosai ei liw yn well, a’i anadlu yn haws. Pan ofynnais iddo a oedd mewn poen, dywedodd ei wefusau, “Nage,” yn ddi-sain, ac yntau a orweddai’n dawel am ychydig, gan edrych ar y lamp y tu draw i’r drws. Mi a godais y tân ac a’i gynnal ef yn uwch ar ei glustogau i leddfu ei anadlu, yna eisteddais i lawr ac aros gydag ef. Llonydd oedd y nos; o’r tu allan, gerllaw, deuai twrw’r dylluan wen. Meddyliais: Ni bydd raid i chwi aros yn hir, fy nghyfaill.

Tua hanner nos troes yr hen ŵr ei ben yn rhwydd ar y clustogau a gofynnodd imi’n ddisymwth: A ydych yn Gristion?

Yr wyf yn gwasanaethu Duw.

A geidwch chwi’r gysegr hon i minnau pan elwyf ymaith?

Cedwir y gysegr. Ymddiriedwch fi amdano.

Amneidiodd efe, megis un wedi ei fodloni, ac yna gorweddai’n llonydd am ennyd. Ond tybiais i fod rhyw beth eto yn ei flino; medrwn ei weled yn gweithio y tu ôl i’w lygaid. Cynhesais ragor o win a chymysgu’r ddiod gysurus, ac fe’i daliais wrth ei wefusau. Diolchodd i mi yn gwrtais, ond fel pe bai ei feddwl ar ryw beth arall, ac aeth ei lygaid yn ôl at ddrws goleuedig y gysegrfa.

Dywedais: Os mynnech, mi farchogaf i lawr a dod â offeiriad Cristionogol i chwi. Ond rhaid fydd arnoch ddangos y ffordd imi.

Ysgydwai ei ben, a chau ei lygaid drachefn. Ymhen ennyd dywedodd yn denau: “A allwch eu clywed?”

Ni allaf glywed dim ond y dylluan.

Nid hynny, nage. Y lleill.

Pa rai eraill?

Y maent yn tyrchu wrth y drysau. Weithiau, ar nos ganol haf, gellwch eu clywed yn llefain fel adar ieuainc, neu fel diadelloedd ar y bryniau pell.” Symudodd ei ben ar y gobennydd. “A wnêlais gam, tybed, wrth eu cau allan?

Yna y deallais ef; meddyliais am gwpan yr aberth, y ffynnon oddi allan, y lampau di-oleu yn naw sanctaidd crefydd hŷn na dim. Ac y mae’n debyg fod rhyw ran o’m meddwl gyda’r cysgod gwyn hwnnw a nofiai trwy ganghennau’r goedwig y tu allan. Yr oedd y lle, os dywedai fy ngwaed y gwir wrthyf, wedi bod yn sanctaidd er cyn cof. Gofynnais iddo’n dyner: Pwy biau’r gysegr hon, nhad?

Gelwid ef yn lle'r coed. Wedi hynny, lle'r garreg. Yna, am dymor, bu iddi enw arall... eithr yn awr, draw i lawr yn y pentref, y maent yn ei galw yn y capel yn y glaswellt.

Beth oedd yr enw arall?

Petrusodd ef, ac yna dywedodd: Y lle y cleddyf.

Teimlwn wddf fy ngwar yn crynu, megis pe bai’r cleddyf ei hun wedi fy nghyffwrdd. “Pam, dad? A wyddoch chwi?”

Bu ef yn dawel am ennyd, a’i lygaid yn fy arsylwi, fel pe baent yn pwyso a mesur. Yna rhoes gysgod amnaid, megis pe bai wedi cyrraedd rhyw gasgliad a’i bodlonai. Ewch i mewn i’r gysegrfa a thynnwch y brethyn oddi ar yr allor.

Ufuddheais iddo, gan godi’r lamp i lawr i’r gris o flaen yr allor, a thynnu ymaith y brethyn a oedd wedi ei gorchuddio hyd at y llawr. Yr oedd yn bosibl gweled, hyd yn oed drwy’r brethyn gorchudd, nad bwrdd oedd yr allor fel a ddefnyddiai’r Cristnogion yn gyffredin, eithr un cyn uchel â gwasg dyn, ac o’r ffurf Rufeinig. Yn awr gwelais mai felly yn wir yr oedd. Efe oedd efaill yr un yn Segontiwm, allor i Mithras, a’i hwyneb yn sgwâr a’r ymyl wedi ei droell-gerfio i fframio’r cerfiad. A buasai cerfiad yno gynt, er nad oedd yno mwyach. Gallwn wneuthur allan y geiriau MITHRAE ac INVICTO ar draws y brig, ond ar y panel oddi tano, lle y buasai geiriau eraill, yr oedd cleddyf wedi ei dorri’n lân drwyddynt, a’i garn, fel croes, yn nodi canol yr allor. Yr oedd gweddillion y llythrennau eraill wedi eu rhychu ymaith, a llafn y cleddyf wedi ei gerfio mewn uchel-gerfwedd yn eu plith. Cerfiad bras oedd, ond eglur, ac mor gyfarwydd i’m llygaid ag yr oedd y garn honno eisoes yn gyfarwydd i’m llaw. Deallais y pryd hwnnw, wrth syllu arno, mai’r cleddyf yn y garreg oedd yr unig groes oedd yn y capel. Ac uwch ei ben ef, nid oedd ond yr ymgysegriad i Mithras Anorchfygol yn aros. Noeth oedd gweddill yr allor.

Dychwelais at erchwyn gwely'r hen ŵr. Yr oedd ei lygaid yn disgwyl, a chwestiwn ynddynt. Gofynnais iddo: Beth y mae cleddyf Macsenn yn ei wneud yma, wedi ei gerfio fel croes yn yr allor?

Caeodd ei lygaid, ac yna agorasant drachefn, yn ysgafn. Tynnodd anadl hir, ysgafn. “Felly. Ti yw hwnnw. Fe’th anfonwyd. Amser oedd. Eistedd i lawr drachefn, tra’r adroddaf wrthyt.”

Wrth i mi ufuddhau iddo, efe a ddywedodd, yn ddigon cadarn, eithr mewn llais wedi ei deneuo fel gwifren: “Nid oes ond prin amser i’w adrodd wrthyt. Ie, cleddyf Macsen ydyw, ef a elwid gan y Rhufeiniaid yn Maximus, yr hwn oedd Ymerawdwr yma ym Mhrydain cyn i’r Sacsoniaid erioed ddyfod, ac a briododd dywysoges o Brydain. Yn nehau o hyn y lluniwyd y cleddyf, meddant, o haearn a gafwyd yn y Bryn Eira o fewn golwg y môr, ac a galedwyd â dwfr sy’n rhedeg o’r bryn hwnnw i’r môr. Cleddyf ydyw i Uchel Frenin Prydain, ac fe’i gwnaethpwyd i amddiffyn Prydain rhag ei gelynion.”

“Felly pan aeth ag ef i Rufain, ni fu o ddim lles iddo?”

Rhyfeddod yw na thorrodd yn ei law. Ond wedi iddo gael ei lofruddio, dygwyd y cleddyf adref i Brydain, ac y mae'n barod i law'r Brenin a all ei gael, ac, ar ei gael, ei godi.

A gwyddoch chwi ble y’i cudiasant?

Ni wyddwn hynny erioed, eithr pan oeddwn fachgen ac y deuthum yma i wasanaethu’r duwiau, offeiriad y gysegr a ddywedodd wrthyf eu bod wedi ei gludo’n ôl i’r wlad lle y’i gwnaed, i Segontium. Fe adroddodd wrthyf y chwedl, fel y digwyddodd yn yr union fan hon, flynyddoedd cyn ei amser ef. Yr oedd hi... yr oedd hi wedi bod ar ôl i’r Ymerawdwr Macsen farw yn Aquileia wrth y Môr Mewndirol, ac i’r Brythoniaid a adawsid ddychwelyd adref. Daethant drwy Lydaw, a glaniasant yma yn y gorllewin, a chymryd y ffordd adref drwy’r bryniau yr oeddynt, a deuasant heibio yma. Yr oedd rhai ohonynt yn weision i Mithras, a phan welsant fod y lle hwn yn sanctaidd, arhosasant yma hyd hanner nos haf, a gweddïasant. Eithr Cristnogion oedd y rhan fwyaf, ac offeiriad oedd un ohonynt; felly, pan oedd y lleill wedi gorffen, gofynasant iddo ef ddywedyd offeren. Ond nid oedd yno na chroes na chwpan, ond yn unig yr allor fel y’i gwelwch. Felly ymgynghorasant â’i gilydd, ac aethant i’r man lle’r oedd eu ceffylau’n sefyll, a chymryd o’r beichiau a rwymid yno drysor tu hwnt i gyfrif. Ac ymhlith y trysor yr oedd y cleddyf, a chrater fawr, greal yn null y Groegiaid, lydan a dwfn. Gosodasant y cleddyf gyferbyn â’r allor yn lle croes, ac yfasant o’r greal, a dywedid wedyn nad oedd dyn yno y dydd hwnnw na chafodd ei ysbryd ei ddiwallu. Gadawsant aur i’r gysegr, ond y cleddyf a’r greal ni fynnent eu gadael. Cymerodd un ohonynt gŷn a morthwyl a gwnaeth yr allor fel y’i gwelwch. Yna marchogasant ymaith gyda’r trysor, ac ni ddaethant y ffordd honno byth eto.

Stori ryfedd yw hi. Ni chlywais mohoni erioed o'r blaen.

Ni chlywodd neb mohono. Ceidwad y gysegr a dyngodd wrth yr hen dduwiau a’r rhai newydd na ddywedai ddim ond wrth yr offeiriad a ddeuai ar ei ôl. A minnau, yn fy nhro, a glywais i’r peth. Oedodd. Dywedir y daw’r cleddyf ei hun un dydd yn ôl i’r gysegr, i sefyll yma yn groes. Felly yn fy amser i bûm yn ymdrechu i gadw’r gysegr yn lân oddi wrth bopeth ond yr hyn a welwch. Cludais ymaith y goleuadau, a’r dysglau offrwm, a bwriais y gyllell gam i’r llyn. Y mae’r glaswellt bellach wedi tyfu dros y maen. Gyrrais allan y dylluan a nythai yn y to, a chymerais y darnau arian ac efydd o’r ffynnon a’u rhoi i’r tlodion. Oed arall hir, mor hir nes imi dybied ei fod wedi mynd. Ond yna agorodd ei lygaid drachefn. A wneuthum yn iawn?

Sut y gallaf fi wybod? Gwnaethost yr hyn a dybiaist oedd gywir. Ni all neb wneud mwy na hynny.

“Beth a wnewch?” meddai efe.

Yr un fath.

A ni ddywedi wrth neb yr hyn a ddywedais wrthyt, ond wrth yr hwn a ddylai wybod?

Addawaf.

Yr oedd ef yn gorwedd yn dawel, a gofid eto ar ei wyneb, a’i lygaid wedi eu gosod yn ddwys ar ryw beth pell ac o dymor gynt. Yna, yn ddirnadol bron ond cyn sicred ag y byddai dyn yn camu i mewn i nant oer i’w rhydio, fe wnaeth benderfyniad. “A yw’r lliain eto oddi ar yr allor?”

“Do.”

Yna canhwyllwch y naw lamp, a llanwch y bowlen â gwin ac olew, ac agorwch y drysau tua’r goedwig, a chludwch fi i’r man lle y gallaf weld y cleddyf drachefn.

Gwyddwn pe codwn ef, y byddai farw yn fy nwylaw. Yr oedd ei anadl yn ymdrechu’n galed yn y frest denau, a’r corff gwanaidd yn crynu gydag ef. Troes ei ben ar y gobenyddion, yn wan erbyn hyn.

Brysiwch. Pan oediwn, gwelais ofn yn cyffwrdd â'i wyneb. Yr wyf yn dweud wrthych fod yn rhaid imi ei weld. Gwnewch fel y dywedaf.

Meddyliais am y gysegr wedi ei sgwrio a’i ysgubo’n lân o’i holl hen sancteiddrwydd; ac yna am y cleddyf ei hun, wedi ei guddio gyda aur y Brenin ym mhelydrau to’r stabl draw allan. Eithr yr oedd hi’n rhy hwyr hyd yn oed am hynny. Ni allaf eich codi, nhad, meddwn i, ond gorweddwch yn llonydd. Dygaf yr allor yma atoch chwi.

“Sut y gallwch chwi — ?” ebe efe gan ddechrau, ond yntau a safodd, rhyfeddod yn cynyddu ar ei wyneb, ac a sibrwd: “Yna dygwch ef yn ebrwydd, a gadewch imi fyned.”

Penliniais wrth ymyl y gwely, fy wyneb oddi wrtho ef, a minnau’n edrych ar galon goch y tân. Yr oedd y boncyffion wedi syrthio o’u fflam i ogof ddisglair, a chrisialau’n pefrio mewn pelen o dân. Wrth fy ochr deuai ac elai’r anadlu llafurus fel curiad poenus fy ngwaed fy hun. Yr oedd y curiad hwnnw’n ymchwyddo yn fy nhemlau ac yn fy mhoeni. Yn ddwfn yn fy mol yr oedd y boen yn tyfu ac yn llosgi. Yr oedd y chwys yn rhedeg yn boeth losg i lawr fy wyneb, a’m hesgyrn yn crynu yn eu gwain o gnawd, tra, ronyn wrth ronyn ac modfedd loyw wrth fodfedd loyw, yr oeddwn yn codi’r garreg-allor honno iddo ef yn erbyn y mur tywyll, gwag. Codai’n araf, yn gadarn, ac yn dileu’r tân o’r golwg. Yr oedd wyneb y garreg yn loyw yn erbyn y tywyllwch, a thonnau bychain o oleuni yn cyffwrdd â hi ac yn crynu drosti, megis pe bai’n arnofio ar ddŵr heulog. Yna, lamp wrth lamp, goleuais y naw fflam, fel y nofient hwy gyda’r garreg megis goleuadau marchogaeth. Yr oedd y gwin yn llenwi’r ddysgl hyd ei min, a’r thyrsibwl yn mwganu. INVICTO, ysgrifennais, ac estyniais ar hap, dan chwys, am enw’r duw. Eithr dim ond yr un gair a ddaeth, INVICTO, ac yna safodd y cleddyf allan o’r garreg, fel llafn o wain yn hollti, a gwyn haearn oedd y llafn, â rwnau’n rhedeg i lawr arno yng ngoleuni crynedig y dŵr, islaw’r carn ffleisiol a’r gair yn y garreg, IDDO EF ANORCHFYGEDIG...

Yr oedd hi’n fore, a’r adar cyntaf yn dechrau cynhyrfu. Y tu mewn, yr oedd y lle yn dawel iawn. Yr oedd ef farw, wedi mynd mor ysgafn â’r weledigaeth a wneuthum iddo allan o gysgodion. Myfi oedd, yn anystwyth ac yn ddolurus, yn symud fel ysbryd i orchuddio’r allor a gofalu am y lamp.




LLYFR III — Y CLEDDAF



1


Pan oeddwn wedi addo i’r dyn oedd ar farw y gwelwn y gofelid am y capel, ni feddyliais y gwnawn hyn fy hun. Yr oedd mynachlog mewn un o’r dyffrynnoedd bychain heb fod ymhell o gastell Iarll Ector, ac ni ddylai fod yn anodd cael rhywun oddi yno a fyddai’n trigo yma ac yn gofalu am y lle. Nid oedd hyn yn golygu fod yn rhaid imi drosglwyddo cyfrinach y cleddyf iddo; eiddof fi oedd hi yn awr, ac yr oedd diwedd ei hanes yn fy nwylo i.

Eithr wrth i’r dyddiau fyned heibio, bûm yn ailfeddwl yn gallach am fy mhenderfyniad i nesáu at y brodyr. I ddechrau, fe’m gorfodid i segurwch, a rhoddid imi amser i fyfyrio.

Claddais gorff yr hen ŵr, ac mewn da bryd hefyd, canys drannoeth daeth yr eira, yn disgyn yn drwchus, yn feddal ac yn ddistaw, i amdo’r goedwig yn ddwfn, ac i ynysu’r capel a chau’r llwybrau. A dweud y gwir, yr oeddwn yn falch o aros; yr oedd digon o ymborth a thanwydd, ac yr oedd ar y gaseg a minnau angen gorffwys.

Am bythefnos neu ragor y gorweddai’r eira; collais gyfrif y dyddiau, ond daeth y Nadolig a mynd heibio, a dechrau’r flwyddyn newydd. Yr oedd Arthur yn naw mlwydd oed.

Felly o raid mi a gedwais y gysegr. Tybiais y byddai pwy bynnag a ddeuai yn geidwad, megis yr hen ŵr, yn ymladd i gadw’r lle’n lân i’w Dduw ei hun; eithr yn y cyfamser yr oeddwn yn fodlon gadael i ba dduw bynnag gymryd ei le. Fe’i hagorwn drachefn i unrhyw rai a’i defnyddiasent. Felly rhoddais yr allorliain o’r neilltu, a glanhawais y tair lamp efydd a’u gosod ynghylch yr allor a chynnau’r naw fflam. Ynghylch y garreg a’r ffynnon ni allwn wneuthur dim nes toddi o’r eira. Ni allwn ychwaith ganfod y gyllell grwm, ac am hyn yr oeddwn yn ddiolchgar; nid un yw’r Dduwies honno y byddwn yn ewyllysgar i agor drws iddi. Cedwn y dŵr sanctaidd peraidd yng nghwpan ei haberth hi, ac yn y bore a’r hwyr llosgwn binsied o thus. Deuai’r dylluan wen a mynd ymaith wrth ei hewyllys. Yn y nos caeais ddrws y capel i gadw allan yr oerfel a’r gwynt, eithr ni chloiwyd ef byth, a thrwy’r dydd safai’n agored, a’r goleuadau’n disgleirio allan dros yr eira.

Beth amser wedi troad y flwyddyn toddodd yr eira, a’r llwybrau drwy’r goedwig a ymddangosent yn dduon ac yn ddwfn mewn llaid. Eto ni wneuthum i ddim symudiad. Yr oedd gennyf amser i feddwl, ac mi welais fod yn rhaid fy mod, yn ddiau, wedi fy arwain i fyny hyd at y capel gan yr un llaw ag a’m harweiniasai i Segontium. Pa le gwell y gallwn aros er mwyn bod ger Arthur heb ddenu sylw? Yr oedd y capel yn darparu’r cuddfan berffaith. Gwyddwn yn ddigon da y câi’r lle ei ddal mewn arswyd parchus, a’i geidwad gydag ef. Derbynid “gŵr sanctaidd y goedwig” heb na chwestiwn nac amheuaeth. Âi gair ar led fod gŵr sanctaidd newydd ac ieuanc yno, ond, gan fod atgofion y wlad yn para’n hir, cofiai’r bobl fel yr oedd pob meudwy, pan fyddai farw, yn cael ei ddilyn gan ei gynorthwyydd; ac ymhen ychydig ni fyddwn i ond “meudwy’r Goedwig Wyllt” yn fy nhro innau ac yn ôl fy hawl fy hun. Ac, gyda’r capel yn gartref ac yn blwyf i mi, gallwn ymweld â’r pentref am gyflenwadau, siarad â’r bobl, ac felly gael newyddion, a’r un pryd sicrhau y clywai’r Iarll Ector am fy sefydlu yn y Goedwig Wyllt.

Tua wythnos wedi i’r dadmer ddechrau, cyn imi feiddio mynd â Mefusen i lawr drwy fwd y llwybrau, yn ddwfn hyd y pen-glin, cefais ymwelwyr. Dau o bobl y goedwig; gŵr bychan, tew ei gorff, tywyll ei wedd, wedi ei wisgo mewn crwyn carw wedi eu halltu’n wael, ac yr oeddynt hwy’n drewi, a merch, ei ferch ef, wedi ei lapio mewn brethyn gwlân garw. Yr un wedd ddugoch a’r un llygaid du oedd arnynt ag oedd ar wyr y bryniau yng Ngwynedd, ond dan frownni’r wyneb a dreuliasid gan y tywydd yr oedd wyneb y ferch yn gul a llwyd. Yr oedd hi’n dioddef, ond yn fud fel anifail; ni symudai hi nac ni wnâi sain pan ddadlapiai ei thad y carpiau oddi am ei harddwrn a’i blaenfraich, wedi chwyddo ac wedi duo gan wenwyn.

Addawais iddi y byddech yn ei hiacháu, meddai ef yn syml.

Ni ddywedais air bryd hynny, ond cymerais ei llaw, gan lefaru’n dyner yn yr Hen Iaith. Yr oedd hi’n petruso’n ôl, mewn ofn, hyd oni eglurais wrth y gŵr — a’i enw ef oedd Mab — fod yn rhaid imi gynhesu dŵr a glanhau fy nghyllell yn y tân; yna gadawodd iddo ef ei harwain hi i mewn.

Torroais y chwydd, a glanhau a rhwymo’r fraich. Cymerai hynny amser maith, ac ni wnaeth y ferch un sŵn drwyddo draw, ond dan y baw yr oedd ei gwelwder yn cynyddu, ac felly, pan oeddwn wedi gorffen ac wedi lapio rhwymynnau glân o amgylch y fraich, cynhesais win i’r ddau, a dygais allan weddill olaf fy rhesins sychion, a chacennau blawd i fynd gyda hwy. Y rhai olaf hyn a wneuthum fy hun, gan roi cynnig arnynt, fel y buaswn mor fynych yn gwylio fy ngwas yn eu gwneud gartref. Ar y cyntaf prin yr oedd fy nghacennau’n fwytadwy, hyd yn oed pan eu socid mewn gwin, ond yn ddiweddar yr oeddwn wedi cael gafael ar y grefft, a phleser oedd gennyf weled Mab a’r ferch yn bwyta’n eiddgar, ac yna estyn am ragor.

Felly, o hud a lleisiau duwiau hyd at wneud cacennau blawd: hyn, efallai’r isaf o’m sgiliau, nid hwnnw oedd yr un y cymrais leiaf o falchder ynddo.

“Yn awr,” meddwn wrth Mab, “y mae’n ymddangos eich bod yn gwybod fy mod i yma?”

Aeth gair drwy’r goedwig. Nage, paid ag edrych felly, Fyrddin Emrys. Ni ddywedwn wrth neb. Eithr yr ydym yn dilyn pawb a symud yn y goedwig, ac yn gwybod popeth a ddigwyddo.

Ie. Eich gallu. Dywedwyd wrthyf felly. Efallai y bydd arnaf angen ei gymorth, tra bwyf yn aros yma i gadw’r capel.

Eiddoch chwi yw hi. Chwi a ailoleuasoch y lampau.

Yna rho imi'r newyddion.

Yfodd ef, a sychodd ei enau. “Bu’r gaeaf yn dawel. Rhwymwyd yr arfordiroedd gan ystormydd. Bu ymladd yn y de, ond daeth hynny i ben, a’r gororau sydd gyfan. Aeth Cissa ar long i’r Almaen. Y mae Ælle yn aros, ynghyd â’i feibion. Yn y gogledd nid oes dim. Y mae Gwarthegydd wedi cweryla â’i dad Caw, ond pa bryd y gorffwysodd yr hil honno erioed yn llonydd? Ffoes ef i Iwerddon, ond nid yw hynny’n ddim. Dywedir hefyd fod Riagath gyda Niall yn Iwerddon. Gwleddiodd Niall gyda Gilloman, a heddwch sydd rhyngddynt.”

Adrodd noeth o ffeithiau yn unig ydoedd, wedi ei adrodd drwyddi draw heb na mynegiant na gwir ddealltwriaeth, megis pe bai wedi ei ddysgu ar gof. Ond mi allwn ei lunio ynghyd. Y Sacsoniaid, Iwerddon, Pictiaid y gogledd; bygythion o bob tu, ond dim mwy na bygythion: nid eto.

A’r Brenin? gofynnais.

Efe ei hun ydyw, ond nid y gŵr y bu. Lle y buasai’n ddewr gynt, yn awr y mae’n ddig. Y mae ei ddilynwyr yn ei ofni.

A mab y Brenin? Arhoswn am yr ateb. Faint yn wir a welai’r bobl hyn?

Anamgyffred oedd y llygaid duon.

“Dywedant ei fod ar Ynys Wydr; ond yna beth a wnewch chwi yma yn y Goedwig Wyllt, Myrddin Emrys?”

Mi a geidw’r gysegrfa. Croeso i chwi iddi. Croeso i bawb.

Bu ef yn ddistaw am ennyd. Yr oedd y ferch yn swatio wrth y tân, gan fy ngwylio, a’i hofn, fe ymddangosi, wedi cilio ymaith. Yr oedd hi wedi gorffen bwyta, ond gwelais hi yn llithro pâr o’r teisennau bwyd i blygiadau ei dillad, a gwenais wrthyf fy hun.

Dywedais wrth Fab: Os byddai raid imi anfon neges, a gymerai dy bobl hi?

Yn ewyllysgar.

Hyd yn oed i’r Brenin?

Trefnem y peth fel y cyrhaeddai ef ef.

“Ac o ran mab y Brenin,” meddwn i, “dywedwch chwi eich bod chwi a’ch pobl yn gweld popeth a âi heibio yn y goedwig. Pe cyrhaeddai fy hud at fab y Brenin yn ei guddfan, a’i alw ato fi drwy’r goedwig, a fyddai efe’n ddiogel?”

Gwnaeth yr arwydd rhyfedd hwnnw a welaswn i wŷr Llŷd yn ei wneud, ac amneidiodd. “Bydd ef yn ddiogel. Fe’i gwyliawn drosoch. Oni addawsoch wrth Lŷd y byddai ef yn Frenin i ni hefyd, yn ogystal â bod yn frenin ar y rhai sydd yn ninasoedd y de?”

“Ef yw Brenin pawb,” meddais.

Rhaid fod braich y ferch wedi gwella’n lân, canys ni ddaeth ag ef yn ôl. Ddeuddydd yn ddiweddarach ymddangosodd ffesant wedi ei faglu o’r newydd wrth y drws cefn, ynghyd â chroenaid o fedd mêl. Yn fy nhro innau cliriais yr eira a yrrasid gan y gwynt oddi ar y garreg, a gosodais gwpan yn y man a wnaed iddo uwchlaw’r ffynnon. Ni welais neb erioed yn agos i’r naill na’r llall, eithr yr oedd arwyddion a adwaenwn; a phan adawwn ran o swp newydd o deisenni blawd wrth y drws cefn, diflannent dros nos, a rhyw offrwm a ymddangosai yn eu lle—darn o gig carw, efallai, neu goes ysgyfarnog.

Cyn gynted ag yr oedd llwybrau’r goedwig yn glir cyfrwyais Fefinen ac mi farchogais i lawr tua Galafa. Ar hyd glannau’r nant yr arweiniai’r ffordd, ac ymlaen ar hyd glan ogleddol llyn. Llyn llai oedd hwn na’r ehangder mawr o ddŵr yr oedd Galafa yn gorwedd wrth ei ben; ni byddai fawr mwy na milltir o hyd, ac o bosibl draean milltir o led, a’r goedwig yn gwasgu i lawr o bob tu hyd at ymyl y dŵr. Tua hanner ffordd ar hyd y llyn, eithr yn nes at y lan ddeheuol, yr oedd ynys, nid fawr, ond yn drwchus ei choed, megis darn o’r goedwig o’i hamgylch wedi ei dorri ymaith a’i daflu i lawr i’r dŵr llonydd. Ynys greigiog oedd hi, a’i choed yn ymgasglu’n serth i fyny tua’r clogwyni uchel a godai yn y canol. O faen llwyd yr oedd y rheini, eu hamlinell eto’n weladwy â gweddillion olaf yr eira, ac i bob golwg yn debyg i dyrau castell. Ar y diwrnod hwnnw o lonyddwch plwm yr oedd rhyw ddisgleirdeb caboledig o’u cylch. Nofiai’r ynys uwchlaw ei hadlewyrchiad ei hun, a’r tyrau drychiedig yn ymddangos fel pe baent yn suddo, gwrydau o ddyfnder, i ganol llonydd y llyn.

O ben arall y llyn hwn yr oedd y ffrwd yn llifo allan drachefn, y tro hwn yn afon ifanc, wedi ymchwyddo gan ddŵr yr eira, gan dorri ei hynt yn ddwfn ac yn gyflym trwy welyau o hesg welw a morfa ddu wedi ei rhychu â helyg a gwernen, tua Galafa. Ymhen rhyw filltir neu ragor yr oedd y cwm yn lledu, a’r gors yn ildio i’r tir amaeth a muriau’r tyddynnod bychain, ac i fwthynnod yr anheddiad yn ymglystyru’n agos dan nodded muriau’r castell. Y tu hwnt i dyrau Hector, yn brigo’n llwyd ac yn ddiarbed trwy goed duon y gaeaf, yr oedd y llyn mawr yn ymestyn hyd y gallai’r llygad ganfod, nes ymdoddi â’r awyr dywyll a sur.

Y lle cyntaf y deuthum iddo oedd fferm a safai ychydig bellter yn ôl oddi wrth lan yr afon. Nid oedd hi o’r rhyw fferm a geir gennym yn y de a’r de-orllewin, wedi ei hadeiladu ar y cynllun Rhufeinig, ond lle o’r fath ag yr oeddwn i erbyn hynny wedi arfer ei weld yma yn y gogledd. Yr oedd yno griw o adeiladau crwn, y tŷ fferm a’r ysguboriau i’r anifeiliaid, oll o fewn cylch mawr anwastad a ddiogelid gan balis o bren a cherrig. Wrth imi fynd heibio i’r porth, neidiodd ci hyd at eithaf ei gadwyn, gan gyfarth. Dyn, y perchennog wrth ei wisg, a ymddangosodd yn nrws ysgubor ac a safodd yn syllu. Yr oedd billwg yn ei law. Tynnais y ffrwyn, a galwais gyfarchiad. Daeth ef ymlaen a mynegiant chwilfrydig ar ei wyneb, ond hefyd â’r wyliadwriaeth honno a welid ym mhob man drwy’r wlad y dyddiau hynny pan nesâi dieithryn.

I ba le'r oeddych yn rhwymo, ddieithryn? Ai i gastell y Cyfrif yn Nhalafa?

Nage. Onid i’r man agosaf lle y gallaf brynu bwyd—cig a blawd ac efallai ychydig win. Yr wyf wedi dyfod o’r capel acw yn y goedwig. A ydych yn ei adnabod?

Pwy sydd heb? Pa fodd y mae’r hen ŵr acw, hen Prosper? Ni welsom ef er cyn yr eira.

Bu farw adeg y Nadolig.

Gwnaeth arwydd y groes drosto’i hun. “A oeddech chwi gydag ef?”

“Ie. Myfi sydd yn cadw’r capel yn awr.” Ni roddais fanylion pellach. Os oedd ef yn fodlon tybio fy mod wedi bod yno ers cryn amser, yn cynorthwyo ceidwad y capel, yr oedd hynny oll er lles. “Myrddin yw fy enw,” meddwn wrtho. Yr oeddwn wedi penderfynu arfer fy enw fy hun, yn hytrach nag “Emrys.” Enw digon cyffredin oedd Myrddin yn y gorllewin, ac ni byddai raid o angenrheidrwydd ei gysylltu â’r Myrddin a ddiflannasai; ond, ar y llaw arall, os oedd Arthur yn dal i gael ei adnabod fel “Emrys,” fe allai hynny ennyn cwestiynau pe ymddangosai dieithryn o’r enw hwnnw’n sydyn yn y fro, ac yn dechrau treulio amser yng nghwmni’r bachgen.

“Myrddin, ynte? O ba le yr ydych chwi?”

Bûm yn cadw cysegr ar fryn am gyfnod yn Nyfed.

“Deallaf.” Crynhôdd ei lygaid fi, a’m cael yn ddiniwed, ac efe a nododd ei ben. “Wel, i bob un ei waith. Diau fod eich gweddïau chwi yn ein gwasanaethu ni yn eu dull eu hunain gymaint ag y gwna cleddyf y Cyfrif pan fo’i angen. A ŵyr efe am y newid draw fry?”

Ni welais neb er pan ddeuthum yma. Syrthiai'r eira yn fuan ar ôl i Prosper farw. Pa fath ŵr yw'r Iarll Ector hwn?

Arglwydd da a gŵr da. A’i arglwyddes cystal ag yntau. Ni bydd arnoch eisiau tra bôm hwy yn dal y goedwig.

A oes iddo feibion?

Dau, ac yn ôl pob tebyg fechgyn ill dau. Fe'u gwelwch, fe feiddiaf ddweud, pan lacia'r tywydd. Yn y goedwig y marchogent y rhan fwyaf o ddyddiau. Diau y bydd y Cyfrif yn anfon amdanoch pan ddêl adref; oddi cartref y mae yn awr, a'r mab hynaf gydag ef. Disgwyliant ef yn ôl wrth dro'r gwanwyn. Troes ei ben a galwodd, ac ymddangosodd gwraig yn nrws y tŷ. Catra, wele'r gŵr newydd o'r capel. Bu farw hen Prosper yng nghanol y gaeaf: gwir a ddywedasoch na pharhai efe hyd y flwyddyn newydd. A oes gennych fara i'w arbed o'r pobi, a chroenaid o win? Syr da, cymerwch damaid gyda ni nes y daw'r dorth ffres o'r ffwrn?

Derbyniais innau, a hwy a'm croesawas yn gynnes, ac a'm cynhaliasant â phopeth oedd arnaf ei angen, bara a blawd, a chryman o win, gwêr dafad i wneud canhwyllau, olew i'r llusernau, a phorth wedi ei dorri i'r gaseg. Taliais amdanynt, a Fedor — felly y dywedodd wrthyf mai ei enw ef oedd — a'm cynorthwyodd i bacio fy magiau cyfrwy. Ni ofynnais ragor o gwestiynau, eithr gwrandewais ar bopeth a ddywedai efe wrthyf am newyddion y fro; ac yna, yn dra bodlon, dychwelais ar gefn fy march i'r gysegrfa. Fe gâi'r newydd gyrraedd at Ector, a'r enw hefyd; efe oedd yr unig un a gysylltai ar unwaith y meudwy newydd o'r Goedwig Wyllt â'r Myrddin hwnnw a ddiflannasai gyda'r gaeaf oddi ar ei benbryn oer yng Nghymru.

Marchogais i lawr drachefn ar ddechrau Chwefror, y tro hwn i’r pentref ei hun, lle y cefais fod y bobl yn gwybod oll am fy nyfodiad ac, fel y tybiais, yn fy nerbyn eisoes yn rhan o’r lle. Pe bawn wedi ceisio cael cilfach i mi fy hun naill ai yn y pentref neu yn y castell, gwyddwn y buaswn o hyd yn “y dieithryn” ac “y tramorwr”, ac yn destun clebran di-ddiwedd; eithr yr oedd dynion sanctaidd yn ddosbarth ar wahân, ac yn fynych yn grwydriaid, a’r bobl dda a’u cymerent fel y deuai pob un. Yr oedd yn rhyddhad gennyf ganfod na ddeuent byth i fyny at y capel; yr oedd gormod eto o’i arswyd hynafol yn glynu wrth y lle. Cristnogion oedd y rhan fwyaf ohonynt, ac am eu cysur y troent at gymuned y brodyr gerllaw, eithr y mae hen gredoau yn marw’n galed, ac fe’m hystyrid, mi a gredaf, â mwy o barch na’r abad ei hun.

Yr un ddelw o sancteiddrwydd hynafol a lynai, fel y cefais wybod, wrth yr ynys yn y llyn. Yr oeddwn wedi gofyn i un o ddynion y bryniau yn ei chylch. Caer Bannog y gelwid hi, meddai ef wrthyf, hynny yw, y Castell yn y Mynyddoedd, a dywedid ei bod yn gyrchfan i Bilis, brenin corrach yr Arallfyd. Yr oedd iddi’r enw o ymddangos a diflannu wrth ei mympwy ei hun, weithiau’n arnofio’n anweledig, megis pe bai wedi ei gwneud o wydr. Nid ai neb yn agos ati, ac er bod pobl yn pysgota ar y llyn yn yr haf, ac anifeiliaid yn pori ar y glaswelltir gwastad yn y pen gorllewinol, lle yr oedd yr afon yn llifo i mewn i’r cwm, ni feiddiai neb nesáu at yr ynys. Unwaith, i bysgotwr a ddaliwyd mewn tymestl sydyn, gwthiwyd ei gwch hyd at yr ynys, ac yno y treuliodd noson. Pan ddaeth adref drannoeth, yr oedd wedi gwirioni, ac yn son am flwyddyn a dreuliasai mewn castell mawr o aur a gwydr, lle yr oedd creaduriaid dieithr ac erchyll yn gwarchod trysorfa o gyfoeth tu hwnt i gyfrif dyn. Ni demtiwyd neb i fynd i geisio’r trysor, canys o fewn yr wythnos yr oedd y pysgotwr wedi marw, yn ei wallgofrwydd. Felly ni osodai neb ei droed bellach ar yr ynys; ac er y gellid, meddent hwy, weled y castell yn eglur weithiau ar noswaith brydferth o fachlud haul, pan rwyfid cwch yn nes, diflannai ymaith yn llwyr; ac yr oedd yn hysbys iawn, pe gosodid troed ar y lan, y suddai’r ynys oddi tanoch.

Nid oedd yn rhaid bob amser ddiystyru ystoriau o’r fath megis chwedlau bugeiliaid. Yr oeddwn wedi meddwl yn aml amdano, yr “ynys wydr” arall hon a ganfyddwn yn awr bron ar stepen fy nrws, ac yn rhyfeddu ai gwneuthur ei henw da hi yn guddfan ddiogel i gleddyf Macsen. Blynyddoedd a aent heibio eto cyn y gallai’r bachgen Arthur gymryd a chodi cleddyf Prydain, ac yn y cyfamser nid oedd yn ddiogel nac yn weddus iddo fod wedi ei guddio yn nho sied anifeiliaid draw yn y goedwig. Rhyfeddod oedd hi, mi a feddyliais weithiau, na bai’n rhoi’r to gwellt ar dân. Os gwir mai cleddyf y Brenin o Brydain ydoedd, ac mai Arthur oedd y Brenin a’i codai ef, rhaid oedd iddo orwedd mewn lle cyn sancteiddied ac mor llawn ysbrydion â’r gysegrfa lle y cefais innau ef. A phan ddeuai’r dydd, rhaid oedd arwain y bachgen ato ef ei hun, hyd yn oed fel y’m harweiniwyd finnau. Offeryn y duw oeddwn i, ond nid llaw’r duw.

Felly yr oeddwn wedi synnu ynghylch yr ynys. Ac yna, un diwrnod, yr oeddwn yn sicr.

Aethum i lawr i’r pentref drachefn ym mis Mawrth i nôl fy nghyflenwadau misol. Pan farchogwn yn ôl ar hyd glan y llyn yr oedd yr haul yn machlud, a niwl ysgafn yn ymdroelli ar wyneb y dŵr. Gwnaethai hynny i’r ynys ymddangos ymhell iawn i ffwrdd, ac fel pe bai’n arnofio, fel y gellid yn hawdd ei dychmygu’n ysbrydol, ac ar fin suddo dan droed ddigwsg. Yr haul, wrth suddo mewn gogoniant, a ddaliai’r creigiau, ac a’u hanfonai’n fflamio i fyny o dywyll goed crog y tu ôl. Yn y goleuni hwn edrychiai ffurfiannau rhyfedd y graig fel tyrrau uchel dan fylchfur, crib castell wedi’i oleuo gan yr haul yn codi uwchlaw’r coed. Edrychais, gan feddwl am y chwedlau, ac yna edrychais drachefn, a thynnais ben Mefus yn dynn a bûm yn syllu. Yno, dros lewyrch gwastad y llyn, uwchlaw’r niwl arnofiol, yr oedd tŵr fy mreuddwyd drachefn, Tŵr Macsen, yn gyfan unwaith eto ac wedi’i adeiladu o’r machlud. Tŵr y cleddyf.

A chymerais y cleddyf drosodd drannoeth. Yr oedd y niwl yn dewach nag erioed, ac fe’m cuddiwn oddi wrth neb a allasai fod yno i’m gweld.

Nid oedd yr ynys ond llai na deucan cam o lan ddeheuol y llyn. Buaswn wedi nofio’r gaseg drosodd, ond cefais mai hyd at ei bronnau y gallai hi fynd drwodd. Yr oedd y llyn mor lonydd â gwydr, ac mor ddistaw hefyd. Aethom ar draws heb fwy o dasgu nag a wnâi’r ceirw gwylltion, ac ni welsom ddim byw ond pâr o hwyaid trochwyr, a chrëyr yn curo’n araf heibio yn y niwl.

Gadewais y gaseg yn pori, a chludais y cleddyf i fyny drwy’r coed nes imi gyrraedd troed y creigiau tŵr. Credaf fy mod yn gwybod beth a gâwn yno. Tyfai llwyni a choed ifainc yn drwchus ar hyd y sgri ar droed y clogwyni, ond prin oedd y canghennau’n blaguro, a thrwyddynt hwy gallwn weld agoriad yn rhoi ar gyntedd cul a arweiniai’n serth i lawr i ganol y creigiau. Yr oeddwn wedi dod â ffagl gyda mi. Goleuais hi, ac yna euthum yn gyflym i lawr y ffordd serth, a chefais fy hun mewn ogof ddofn fewnol lle na ddeuai dim goleuni.

O flaen fy nhraed yr oedd llen ddŵr, yn ddu ac yn llonydd, yn lloriau hanner yr ogof. Y tu hwnt i’r llyn, wrth gefn yr ogof, safai floc isel o garreg; ni allwn ddywedyd ai silff naturiol ydoedd, ynteu a’i sgwario a wnaethid gan ddwylo dynion, ond yr oedd yn sefyll yno fel allor, ac ar un ystlys iddi yr oedd powlen wedi ei chafnio yn y garreg. Honno oedd yn llawn o ddŵr, ac yn ngoleuni myglyd y dortshau yr oedd yn edrych mor goch â gwaed. Yma ac acw o’r nenfwd yr oedd dŵr yn tarddu’n araf, ac yn diferu i lawr. Lle y tarawai wyneb y llyn, torrid y dŵr â sŵn tant telyn wedi ei dynnu, a’i atsain yn crychu ymaith gyda’r cylchoedd ehangol o olau’r dortsh. Ond lle y diferai’n ddiflas ar garreg ni chawsai, fel y disgwylid, wisgo’r graig yn bantiau, eithr codi pileri; ac uwch eu pennau hwy, o’r creigiau diferol, crogai eirlifynnau caregog caled a oedd wedi tyfu i gyfarfod â’r pileri islaw. Teml oedd y lle, wedi ei phileri â marmor gwelw ac wedi ei lloriau â gwydr. Hyd yn oed myfi, a oedd yma drwy hawl, ac wedi fy nghau o amgylch â grym, a deimlais groen fy mhen yn goglais.

Ar dir a dwfr yr âi adref, ac fe'i cuddid yn y garreg arnofiol nes, trwy dân, y codid ef drachefn. Felly y dywedasai'r Hen Rai, a hwy a fuasent wedi adnabod y lle hwn fel y gwneuthum innau; fel y gwnaeth y pysgotwr marw a ddychwelodd o'r Arallfyd yn brefu am neuaddau'r Brenin tywyll. Yma, yn rhagystafell Bilis, y byddai'r cleddyf yn ddiogel hyd oni ddeuai'r llanc hwnnw a chanddo'r hawl i'w godi.

Rhydais ymlaen drwy’r llyn bychan. Yr oedd y llawr yn gogwyddo a’r dŵr yn dyfnhau. Yn awr gallwn weled pa fodd yr oedd y dramwyfa dywyll yn ymestyn ymlaen, yn ôl ac i lawr y tu ôl i’r ford gron, hyd oni chyfarfyddai’r to ag wyneb y dŵr a’r dramwyfa ddiflannu o dan lefel y llyn. Crychai’r donnau mân mewn cylchoedd ac ymollwng yn erbyn y graig, a’r atsain a redai o amgylch y muriau ac a dorrai rhwng y colofnau. Yr oedd y dŵr yn eirias. Gosodais y cleddyf, eto wedi ei rwymo fel y cefais ef, ar y ford gron. Dychwelais ar draws y llyn bychan. Canai’r lle gan atsain. Safais yn llonydd, tra suddai hwynt i furmur hymian ac yna darfod. Swniai fy anadl ei hun yn sydyn o uchel, yn ymyrraeth. Gadewais y cleddyf i’w ddistaw ddisgwyliad, ac euthum yn ebrwydd yn ôl i fyny tua golau dydd. Ymgiliodd y cysgodion a’m gadael drwodd.




2


Daeth Ebrill, pryd y disgwylid Ector adref. Trwy wythnos gyntaf y mis y byddai’n bwrw glaw ac yn chwythu gwynt, tywydd gaeafol, fel bod y goedwig yn rhuo fel y môr, a’r gwyntoedd oerion drwy’r cysegr yn peri i’r naw goleuni blymio ar eu hochr a mygu. Yr oedd y dylluan wen yn gwylio o’r man yn y tô lle’r oedd hi’n deor ar ei hwyau.

Yna deffrais yn y nos i dawelwch. Yr oedd y gwynt wedi syrthio, a’r pinwydd yn llonydd. Cyfodais a thaflu fy nghlog amdanaf, ac euthum allan. Y tu allan yr oedd y lleuad yn uchel, ac yno yn y gogledd yr oedd yr Arth yn troelli mor isel a disglair nes y teimlai rhywun y gallai estyn i fyny a’i chyffwrdd, oni bai y llosgai ei chyffyrddiad. Rhedeg yr oedd fy ngwaed yn ysgafn ac yn rhydd; teimlai fy nghorff yn olchiedig ac yn newydd-lân fel y goedwig. Am weddill y nos ni chysgais ddim mwy nag y cysgai cariad, ac ar doriad gwawr codais a thorri fy ympryd ac euthum i gyfrwyo Mefysen.

Cyfodai’r haul yn ddisglair mewn awyr glir, a thywalltai ei oleuni boreuol i’r llannerch. Gorweddai glaw ddoe’n drwchus ac yn loyw ar y gweiriau ac ar gyrlau ieuainc newydd y rhedyn; diferai ac anweddai oddi ar y pinwydd, fel y trywanai eu harogl yr awyr. Y tu hwnt i’w copaon blodeuog yr oedd y bryniau amgylchynol yn mygu’n wyn tua’r nef.

Gollyngais y gaseg allan o’r sied, ac yr oeddwn yn cario’r cyfrwy draw ati hi pan, yn ddisymwth, y cododd ei phen oddi wrth ei phori a chodi ei chlustiau. Eiliadau’n ddiweddarach clywais finnau’r hyn a glywsai hi, swn carnau ceffyl, yn dyfod ar garlam chwim, o lawer rhy gyflym i fod yn ddiogel ar lwybr troellog wedi ei wau gan wreiddiau ac wedi ei orchuddio gan ganghennau. Gosodais y cyfrwy i lawr, ac arosais.

March du taclus, dan ddu ei liw, a redai’n wyllt ar ffrwyn dynn, a dorrasant allan o’r goedwig, ac a ddaeth i aros ar lithr dri cham oddi wrthyf; a’r bachgen a fuasai’n gorwedd ar hyd ei gefn fel gelain a lithrodd, oll yn yr un symudiad, i lawr i’r llawr. Yr oedd y march yn chwysu’n drwm, a’r enfa’n diferu ewyn. Coch oedd i’w weld y tu mewn i’r ffroenau chwyddedig. Yr oedd y carlam taclus ei draed hwnnw a’r safiad cryno hwnnw, gan hynny, yn fater o reolaeth lem. Naw mlwydd oed? Yn ei oed ef, yr oeddwn i’n marchogaeth merlyn tew yr oedd raid ei gicio er mwyn peri iddo drotian.

Casglai’r awenau’n fedrus yn un llaw, a daliodd y ceffyl yn llonydd pan geisiai hwnnw wthio heibio iddo tua’r dŵr. Gwnaeth hyn oll yn ddifeddwl bron; yr oedd ei holl sylw arnaf fi.

Ai chwi yw’r dyn sanctaidd newydd?

“Ie.”

Yr oedd Prosper yn gyfaill imi.

Ymddiheuraf.

Nid ydych yn debyg iawn i feudwy. Ai chwi sydd yn cadw’r capel yn awr, yn wir?

“Ie.”

Cnoi ei wefus yn feddylgar, gan edrych arnaf. Edrychiad o arfarnu ydoedd, o bwyso a mesur. Oddi tano, fel dan ddim golwg arall a brofaswn erioed, gallwn deimlo fy nghyhyrau yn ymgau arnynt eu hunain er mwyn cadw’r nerfau a churiadau’r galon yn llonydd. Arhoswn. Gwyddwn fod fy wyneb, fel erioed, yn datgelu dim. Yr hyn a oedd ef, mae’n rhaid, yn ei weld oedd neb ond gŵr diniwed ei wedd, heb arf, yn cyfrwyo ceffyl di-nod ar gyfer ei daith arferol i lawr y cwm i nôl cyflenwadau.

Daeth, yn ôl pob golwg, i benderfyniad. “Ni ddywedi wrth neb iti fy ngweld i?”

“Pam, pwy sydd yn eich ceisio?”

Ymadawodd ei wefusau, mewn syndod. Cefais yr argraff mai dyna a ddisgwylid imi ei ddweud: “Da iawn, syr.” Yna troes ei ben yn sydyn, a chlywais innau hynny hefyd. Carnau’n dynesu, yn feddal ar y ddaear fwsoglyd. Yn gyflym, ond nid mor gyflym â’r march du a farchogid yn galed.

“Ni welsoch fi mohonof, cofiwch?” Gwelwn ei law yn cychwyn tua’i god, ac yna’n aros hanner ffordd. Gwenai, a’m dychrynodd y fflach sydyn honno: hyd y foment honno buasai mor debyg i Wthr, ond goleuo sydyn yr wyneb hwnnw oedd eiddo Ambrosius, a llygaid tywyll Ambrosius oedd y rheini hefyd. Neu fy rhai innau.

“Ymddiheuraf.” Fe’i dywedodd yn gwrtais, ond yn dra chyflym. “Yr wyf yn eich sicrhau nad wyf yn gwneud dim o’i le. O leiaf, dim llawer iawn. Mi adawaf iddo fy nal cyn hir. Ond ni chaniatâ ef i mi farchogaeth yn y modd sydd orau gennyf.” Gafaelodd yn y cyfrwy, yn barod i esgyn arno.

“Os ydych yn marchogaeth fel yna ar hyd y llwybrau hyn,” meddwn innau, “nid wyf yn ei feio ef. Oes rhaid i chwi fynd? Ewch i mewn ac ymguddier yno tra bwriaf ef oddi ar y trywydd, a rhof eich ceffyl yn rhywle i oeri.”

Gwyddwn nad oeddech yn ŵr sanctaidd, meddai ef, yn nhôn rhywun yn cyfleu canmoliaeth; ac, wrth daflu’r awenau ataf, diflannodd drwy’r drws cefn.

Arweiniwn y march du drosodd at y sied, a chauais y drws arno. Safwn yno am eiliad neu ddwy, gan anadlu’n ddwfn fel y gwna dyn pan ddêl allan o ddyfroedd garw, gan ymgadarnhau fy hun. Deng mlynedd, yn aros am hyn. Toraswn amddiffynfeydd Dintagel dros Wthr, a lladdaswn Brithael ei chapten, â churiad calon mwy llonydd nag oedd gennyf yn awr. Wel, yr oedd ef yma, ac fe gawn weled. Aethum at ymyl y llannerch i gyfarfod â Ralf.

Yr oedd ef ar ei ben ei hun, ac yn ffyrnig o ddig. Deuai ei geffyl mawr castan i fyny’r llwybr ar garlam hyrddiol, a Ralf yn gorwedd yn isel ar ei wddf. Yr oedd marc tenau ysgarlad ar un foch, lle’r oedd cangen wedi chwipio ar draws ei wyneb.

Yr oedd yr haul yn llawn ar y llannerch, ac yntau, mae'n rhaid, wedi ei ddallu gan ei ddisgleirdeb. Am ennyd tybiaswn ei fod ar fin marchogaeth yn syth drosof. Yna efe a’m gwelodd, ac a dynodd ei geffyl yn ôl yn chwyrn nes eistedd ar ei garnau ôl.

Hei, ti fan draw! A aeth bachgen heibio yma ar gefn ceffyl ychydig funudau yn ôl?

“Ie.” Meddyliais yn dawel, a chodais fy llaw at y ffrwyn. “Ond arhoswch ennyd — ”

“O’r ffordd, ynfydyn!” A’r castanwydden, gan deimlo’r ysgogau’n mynd adref, a godai ar ei draed ôl yn ffyrnig, gan rwygo’r ffrwyn o’m llaw. Ar yr un anadl y dywedodd Ralf, megis pe bai taran wedi ei daro: “Fy arglwydd!” ac a dynnodd y march i’r naill du. Yr oedd y carnau trawol o fewn modfeddi i’m taro. Daeth Ralf allan o’r cyfrwy cyn ysgafned â’r bachgen Arthur, ac estynnodd am fy llaw i’w chusanu.

Tynnais ef yn ôl yn gyflym. “Nage. A chod oddi ar dy lin, ŵr. Yma y mae ef, felly gofala beth a wnei.”

Grist melys, fy arglwydd, bu bron imi eich bwrw i lawr! Yr haul yn fy llygaid—ni allwn weld pwy ydoedd!

“Felly y tybiais. Croeso digon garw, er hynny, i’r meudwy newydd, Ralf? Ai dyna’r arferion cyffredin yn y gogledd?”

“Fy arglwydd — fy arglwydd, maddeuwch imi. Yr oeddwn yn ddig...” Yna, yn onest: “Dim ond am iddo ef fy nhwyllo. A hyd yn oed pan ddaliais olwg ar y diawl ifanc ni allwn ei ddal i fyny ag ef. Felly mi...” Yna deallodd yr hyn a ddywedaswn wrtho. Difaodd ei lais, ac efe a safodd yn ôl, gan fy edrych drosodd o'r pen hyd y traed fel pe prin y gallai gredu ei lygaid ei hun. “Y meudwy newydd? Chwi? A ydych yn meddwl mai chwi yw ‘Myrddin’ y gysegrfa?...Wrth gwrs! Mor ffôl oeddwn, ni chysylltais ef byth â chwi...Ac y mae arnaf sicrwydd nad oes neb arall chwaith wedi gwneud hynny — ni chlywais gymaint ag awgrym y gallai fod yn Ferlyn ei hun — ”

Gobeithiaf na wnewch byth. Nid wyf yn awr ond ceidwad y gysegr, ac felly y parhaaf, cyhyd ag y byddo’n angenrheidiol.

A ŵyr Iarll Ector?

Nid eto. Pa bryd y disgwylir ef adref?

Yr wythnos nesaf.

Dywedwch wrtho ef, gan hynny.

Amneidiai efe, ac yna chwarddai, y syndod yn ildio i gyffro, ac i’r hyn a ymddangosai fel llawenydd.

“Er y Groes, da yw eich gweled drachefn, fy arglwydd! A ydych yn iach? Pa fodd yr aeth hi gyda chwi? Pa fodd y daethoch yma? Ac yn awr—beth a ddigwydd yn awr?”

Daeth y cwestiynau yn llifo’n ddi-baid. Codais law, gan wenu. “Edrychwch,” meddwn ar frys, “fe siaradwn yn nes ymlaen. Trefnwn amser. Ond yn awr, a ewch chwi i ddiflannu am awr neu ragor, a’m gadael innau i wneud adnabyddiaeth y bachgen ar fy mhen fy hun?”

Wrth gwrs. A wna dwy awr wasanaethu? Cei dipyn o glod am hynny—nid yn aml y’m dygir oddi ar ei lwybr ef mor hawdd. Edrychai o amgylch y llannerch, ond â’i lygaid yn unig, heb symud ei ben. Distaw oedd y lle yn heulwen y bore, a thawel heblaw am y fronfraith geiliog yn canu. Lle y mae ef? Yn y capel? Yna, rhag ofn ei fod yn ein gwylio, gwell iti gamarwain ychydig.

“Yn llawen.” Troais a phwyntiais i fyny un o’r llwybrau a arweiniai allan o’r llannerch. “A wna hwnnw’r tro? Ni wn i i ba le y mae’n mynd, ond dichon y byddai’n ddigon i’ch colli.”

“Os na fydd yn fy lladd,” meddai ef yn ymddarostyngedig. “Wrth gwrs mai hwnnw a orfu bod, onid e? Yn y drefn arferol ni wnawn ond galw hynny’n ddyfaliad gwael, ond gan mai tydi ydyw — ”

Dewis ar hap yn unig oedd, fe'ch sicrhaf. Y mae'n ddrwg gennyf. A yw mor beryglus?

Wel, os mai yno y disgwylir i mi chwilio am Arthur, y mae’n sicr o’m cadw allan o’r ffordd am gryn amser. Casglodd y ffrwynau, gan efelychu cydsyniad brysiog er mwyn lles y gwyliwr anweledig. Na, o ddifrif, fy arglwydd —

Myrddin. Nid arglwydd i chwi mohono bellach, nac i neb o ddyn.

“Myrddin, felly. Nage, llwybr garw ydyw, ond gellir ei farchogaeth — prin. A phaham, dyna’n union y ffordd y byddai cenau’r diafol hwnnw wedi dewis ei chymryd... Dywedais wrthych, ni all dim a wnewch chwi byth fod yn hollol ar hap.” Chwarddodd efe. “Ie, da yw eich cael yn ôl. Teimlaf fel pe bai’r byd wedi ei godi oddi ar fy ysgwyddau. Bu’r blynyddoedd diweddaf hyn yn lled lawn, coeliwch fi!”

Credaf chwi. Marchogodd ef i’r cyfrwy, gan gyfarch, a chamais innau’n ôl. Aeth ef dros y llannerch ar garlam ysgafn, ac yna ciliodd sŵn carnau i fyny’r llwybr rhedynnog, nes darfod yn llwyr.

Yr oedd y bachgen yn eistedd ar fin y bwrdd, yn bwyta bara a mêl. Yr oedd y mêl yn rhedeg i lawr oddi ar ei ên. Llithrodd i’w draed pan welodd fi, sychodd y mêl ymaith â chefn ei law, llyfodd y llaw a llyncodd.

A oes ots mawr gennych? Ymddanghosai fod digon o hono, ac yr oeddwn ar lwgu.

Cymerwch i chwi eich hunain. Y mae ffigys sychion yn y ddysgl honno ar y silff.

Nid yn awr, diolch i chwi. Cefais ddigon. Gwell fyddai imi roi dŵr i Star yn awr, yn fy marn i. Clywais Ralf yn mynd.

Wrth inni arwain y ceffyl draw at y ffynnon, dywedodd wrthyf: “Seren y gelwaf ef, am y seren wen honno ar ei dalcen. Paham y gwennaist di y pryd hwnnw?”

Dim ond am, pan oeddwn yn iau na thi, yr oedd gennyf ferlyn o’r enw Aster; y mae hynny’n golygu Seren yn y Roeg. A minnau, fel tithau, a ddihangais oddi cartref un diwrnod, a marchogais i fyny i’r bryniau, ac yno deuthum ar draws meudwy yn byw ar ei ben ei hun — ogof oedd ei chartref ef, nid capel, ond yr oedd cyn uniged â dim — ac efe a roddodd imi deisenni mêl a ffrwythau.

Yr ydych yn meddwl i chwi ffoi ymaith?

“Nage, ddim yn iawn. Dros y dydd yn unig. Ni fynnwn ond dianc ar fy mhen fy hun. Rhaid i rywun wneud hynny, weithiau.”

Felly yr oeddech yn deall? Ai dyna pam yr anfonasoch Ralf ymaith, ac na ddywedasoch wrtho fy mod i yma? Byddai’r rhan fwyaf o bobl wedi dweud wrtho ar unwaith. Ymddengys eu bod yn tybied fy mod angen gofal,” meddai Arthur mewn llais llawn cwyn.

Cododd y ceffyl ei ffroenlaith diferol a chwythodd y diferion o’i ffroenau, ac yna troes oddi wrth y dŵr. Dechreuasom gerdded yn ôl dros y llannerch. Edrychodd ef i fyny.

“Nid wyf eto wedi diolch i chwi. Y mae arnaf rwymedigaeth fawr i chwi. Ni ddaw Ralf i helynt, wyddoch chwi. Ni ddywedaf byth pan roddaf y slip iddynt. Byddai fy ngwarcheidwad yn ddig, ac nid eu bai hwy yw hynny. Fe ddaw Ralf yn ôl y ffordd hon, ac af finnau gydag ef bryd hynny. Ac na phoener chwi chwaith; ni adawaf iddo ef eich niweidio. Fi bob amser a gaiff y bai ganddo, beth bynnag.”

Dyna’r wên ddisymwth honno drachefn.

“Fi sydd ar fai bob amser, a dweud y gwir. Y mae Cei yn hŷn na mi, ond myfi a gaiff yr holl syniadau.”

Yr oeddym wedi cyrraedd y sied. Gwnaeth fel pe bai ar fin rhoi’r ffrwyn imi, ac yna, fel y gwnaethasai o’r blaen, safodd yn llonydd hanner ffordd drwy’r ystum, arweiniodd y ceffyl i mewn ei hun a’i rwymo. Mi a edrychais o’r drws.

“Beth oedd eich enw?” gofynnais.

Emrys. Beth oedd eich enw chwi?

Myrddin. Ac, er rhyfedd ddigon, Emrys. Ond y mae hwnnw’n enw cyffredin lle y’m ganwyd i. Pwy yw eich gwarcheidwad?

Iarll Ector. Ef yw Arglwydd Galava. Troes oddi wrth ei waith, a’i ruddiau’n gwrido. Gallwn weled ei fod yn disgwyl y cwestiwn nesaf, y cwestiwn anochel, ond ni ofynnais ef. Deuddeng mlynedd a dreuliaswn innau yn gorfod dywedyd wrth bob gŵr a lefarai wrthyf mai bastard mab tad anhysbys oeddwn: nid oeddwn yn bwriadu gorfodi’r llanc hwn i fyned trwy’r un gyffes. Er hynny, yr oedd gwahaniaethau. Os oedd gennyf farn o gwbl, yr oedd ganddo eisoes amddiffynfeydd gwell nag a gefais i pan oeddwn ddwywaith ei oed. Ac, yn fab maeth dan warchodaeth dda Iarll Galava, nid oedd raid iddo fyw, fel y bu raid i minnau, dan gywilydd bastard. Ond yna, meddyliais drachefn, wrth ei wylio ef, yr oedd y gwahaniaethau rhwng y plentyn hwn a minnau yn ddyfnach byth: yr oeddwn i wedi bod yn fodlon ar ychydig iawn, heb ddyfalu fy nerth; ni byddai’r bachgen hwn byth yn fodlon ar lai na’r cwbl.

“A pha mor hen ydych chwi?” ebe finnau wrtho. “Deg oed?”

Yr oedd ef yn edrych yn falch. “A dweud y gwir, newydd gael fy mhen-blwydd yn naw oed yr oeddwn i.”

Ac a allai eisoes farchogaeth yn well nag y gallaf fi yn awr.

Wel, nid wyt ond yn — Torrodd ei air yn ddisymwth, ac aeth yn goch fel gwaed.

Nid ond adeg y Nadolig y dechreuais ar fy ngwaith fel meudwy, meddwn yn dyner. Yn wir, bûm yn marchogaeth o amgylch y lle gryn lawer.

Beth yr oeddech yn ei wneud?

Yn teithio. Hyd yn oed yn ymladd, pan oedd raid imi.

“Ymladd? Ple?”

Wrth inni ymddiddan yr oeddwn wedi ei arwain ef o amgylch hyd at brif fynedfa’r capel, ac i fyny’r grisiau. Yr oedd y rheini wedi eu gorchuddio â mwsogl gan oedran, ac yn serth; a synnais wrth weld mor ysgafn oedd troed y plentyn wrth ei gamu i fyny hwy wrth fy ochr. Bachgen tal ydoedd, wedi ei lunio’n gadarn, â’r esgyrn hynny a addewidient nerth yn y man. Yr oedd addewid arall ynddo hefyd, un o fath Wthr; fe fyddai’n ŵr golygus. Eithr y peth cyntaf a drawai rhywun yn Arthur oedd cyflymder rheoledig ei symudiadau, bron megis dawnsiwr, neu gleddyfwr medrus. Yr oedd ynddo rywbeth o anesmwythder Wthr, ond nid yr un peth ydoedd; o ryw graidd mewnol dwfn o gytgord y tarddai hwn. Byddai athletwr wedi son am gydsymud, saethydd am lygad syth, cerflunydd am law ddiysgog. Eisoes yn y bachgen hwn yr oedd y pethau hyn oll yn cyfarfod ynghyd yn yr argraff o fywiogrwydd llosg, ond wedi ei ffrwyno.

Ym mha frwydrau y buoch? Byddech yn ieuanc, hyd yn oed pan oedd y Rhyfeloedd Mawr yn cael eu hymladd, onid e? Dywed fy ngwarcheidwad y bydd raid imi aros nes byddaf yn bedair ar ddeg oed cyn imi fynd i ryfel. Nid yw hynny’n deg, oblegid y mae Cei dair blynedd yn hŷn na mi, a gallaf ei guro ef dair gwaith o bedair. Wel, ddwy efallai... O!

Wrth inni fynd i mewn trwy ddrws y capel, yr oedd golau llachar yr haul y tu ôl inni wedi bwrw ein cysgodion o’n blaenau, fel na welid yr allor ar y cyntaf. Yn awr, wrth inni symud, cyrhaeddodd y goleuni hi, goleuni cryf y bore bach, gan ryw ryfedd ffawd ddisgyn yn syth ar y cleddyf cerfiedig, fel yr oedd y llafn yn ymddangos fel pe bai’n codi’n glir a disglair o’i gysgodion ar y garreg.

Cyn y gallwn ddywedyd gair yr oedd ef wedi llamu ymlaen ac estyn am y carn. Gwelais ei law yn cyffwrdd â’r garreg, a’r ysgytwad ohoni yn mynd drwy ei gig. Safai felly am eiliadau, megis mewn rhyw drans, yna gollyngodd ei law wrth ei ochr a chamu’n ôl, ac eto’n wynebu’r allor.

Llefarai heb edrych arnaf. “Dyna oedd y peth rhyfeddaf. Yr oeddwn yn tybied ei fod yn wirioneddol. Meddyliais, ‘Wele’r cleddyf harddaf a mwyaf marwol yn y byd, ac y mae i minnau.’ Ac ar hyd yr amser nid oedd yn wir.”

“O, y mae’n wir,” meddwn i. Trwy’r chwyrliad llachar o ronynnau haul gwelwn y bachgen, wedi ei niwlio gan y disgleirdeb, yn troi i syllu arnaf fi. Y tu ôl iddo yr oedd yr allor yn crynu’n wyn gan y tân rhew-oer. “Y mae’n ddigon gwir. Ryw ddydd fe orwedd ar yr union allor hon, yng ngŵydd pawb o ddynion. A’r hwn a feiddio bryd hynny gyffwrdd ag ef a’i chodi o’r fan lle y gorweddai, efe a...”

Beth a wna? Beth a wna efe, Fyrddin?

Amrantiwn, ysgydwais yr haul o'm llygaid, ac ymsefydlais. Un peth yw gwylio'r hyn sydd yn digwydd mewn mannau eraill ar y ddaear ganol; peth tra gwahanol yw gweld yr hyn nid yw eto wedi dyfod allan o'r nefoedd. Y peth olaf hwn, a elwir gan ddynion yn broffwydoliaeth, ac y maent yn fy anrhydeddu amdano, sydd megis cael fy nhrywanu trwy'r coluddion gan chwip Duw a alwn ni'n fellten. Eithr hyd yn oed tra oedd fy nghnawd yn crynu oddi wrtho, fe'i croesawais fel y mae gwraig yn croesawu poen enedigaeth olaf plentyn. Yn y fflach hon o weledigaeth gwelais ef fel y digwyddai yn yr union fan hon; y cleddyf, y tân, y Brenin ieuanc. Felly yr oeddwn bellach yn gwybod yn sicr fy mod wedi darllen ewyllys y duw yn gywir: fy ymchwil fy hun drwy'r Môr Canol, y daith boenus i Segontium, ysgwyddo gorchwylion Prosper, cuddio'r cleddyf yng Nghaer Bannog. O hyn allan, nid oedd ond aros.

“Beth a wnaf fi?” mynnai’r llais, yn daer.

Nid wyf yn tybied fod y bachgen yn ymwybodol o’r newid yn y cwestiwn. Yr oedd ef yn llonydd, yn ddifrifol, yn llosgi. Yr oedd pen y chwip wedi ei ddal yntau hefyd. Ond nid oedd yr amser eto wedi dod. Yn araf, gan ymladd y geiriau eraill ymaith, rhoddais iddo bopeth a allai efe ei ddeall.

Dywedais i: Gŵr a draddoda ei gleddyf i’w fab. Rhaid fydd arnat ti ganfod dy gleddyf dy hun. Eithr pan ddêl yr awr, yno y bydd ef iti ei gymryd, yng ngolwg pob dyn.

Yna y Cilfyd a enciliodd, ac a’m gadawodd i drwodd, yn ôl i fore clir Ebrill. Mi sychais y chwys oddi ar fy wyneb a chymryd anadl o awyr beraidd. Teimlai hi fel anadl gyntaf. Gwthiais y gwallt llaith yn ei ôl a rhoi ysgydwad i'm pen. “Y maent yn ymgasglu amdanaf,” meddwn yn flin.

Pwy a’u gwnâi?

“O,” meddwn innau, “yma y mae’r rhai a gedwant wylnos.” Yr oedd ei lygaid arnaf fi, yn estynedig, yn barod am ryfeddodau. Daeth ef yn araf i lawr risiau’r allor. Nid oedd y bwrdd caregog y tu ôl iddo ond bwrdd yn unig, â chleddyf wedi ei gerfio’n fras arno. Gwenais arno. “Y mae gennyf rodd, Emrys, a all fod yn ddefnyddiol ac yn dra grymus, ond sydd weithiau’n anghyfleus, ac yn wastad yn felldigedig o anghysurus.”

Yr ydych yn golygu y gallwch chwi weled pethau nad ydynt yno?

Weithiau.

Yna yr wyt ti yn ddewin? Neu yn broffwyd?

Ychydig o’r ddau, meddem ni. Eithr fy nghyfrinach i yw hynny, Emrys. Minnau a gadwas eich un chwi.

Ni ddywedaf wrth neb. Dyna oedd y cwbl, dim addewidion, dim llwon, ond gwyddwn y safai wrtho. Yr oeddech chwi, ynteu, yn darogan y dyfodol? Beth a olygai hynny?

Ni ellir byth fod yn hollol sicr bob amser. Nid wyf fi fy hun ychwaith bob amser yn sicr. Ond am un peth y mae sicrwydd: ryw ddydd, pan fyddi di’n barod, cei di hyd i’th gleddyf dy hun, a hwnnw fydd y cleddyf harddaf a marwolaf yn y byd oll. Ond yn awr, dros ennyd yn unig, a eirch i ti nôl diod o ddŵr imi? Y mae cwpan wrth ymyl y ffynnon.

Daeth ag ef, ar ffo. Diolchais iddo ac yfais, yna estynnais ef yn ôl iddo. “Wel yn awr, beth am y ffigys sychion hynny? A oes arnoch chwi newyn eto?”

Rwyf bob amser yn newynog.

Yna y tro nesaf y deuwch, dewch â’ch cyflenwadau gyda chwi. Fe allech daro ar ddiwrnod gwael.

Dygaf fwyd ichwi, os mynnwch hi. A ydych yn dlawd iawn? Nid edrychwch felly. Edrychodd arnaf eto, a’i ben ychydig ar ogwydd. O leiaf, efallai eich bod, ond nid ydych yn llefaru fel pe baech. Os oes dim y byddai arnoch ei eisiau, ceisiaf ei gael ichwi.

“Na boenwch eich hun. Y mae gennyf yn awr bob peth sydd arnaf eisiau,” meddwn.




3


Dychwelai Ralf yn ei bryd, a chwestiynau yn ei lygaid, ond dim ar ei wefusau ond y rhai a allasai eu gofyn i ddieithryn.

Daeth ef yn rhy fuan imi. Yr oedd naw mlynedd i fynd drwyddynt, a barnau i’w llunio. Ac yn rhy fuan, medrwn weled, i’r bachgen hefyd, er iddo dderbyn Ralf yn gwrtais, ac yna sefyll yn ddistaw dan fflangell tafod y gŵr ieuanc huawdl hwnnw. Casglwn oddi wrth fynegiant Arthur na bai fy mhresenoldeb i yno, y câi ef ei guro â mwy na geiriau. Deallwn ei fod yn byw dan ddisgyblaeth lem: fod yn rhaid magu brenhinoedd yn galetach na gwŷr eraill, rhaid ei fod ef wedi gwybod hynny; ond nid bod y rheol honno yn gymwys iddo ef ei hun. Tybiais pa reol a gymhwysid i Gei, a phaham y tybiai Arthur fod y gwahaniaethu hwnnw yn ei olygu. Derbyniodd ef hynny’n dda, ac wedi i’r cwbl ddod i ben ac i mi gynnig i Ralf heddychiad gwin, aeth ef yn ddigon addfwyn i’w weini.

Pan anfonid ef o’r diwedd i arwain y meirch allan, dywedais yn chwyrn wrth Ralf: Dywedwch wrth Iarll Ector na fynnwn i yn hytrach ddod i lawr i’r castell. Fe ddeall hynny. Y mae’r peryglon yn rhy fawr. Fe ŵyr efe lle y gallwn gyfarfod yn ddiogel, ac felly gadawaf hynny iddo ef i awgrymu man. A ddeuai efe i fyny yma fel arfer, ynteu a allai hynny beri i bobl ryfeddu?

Ni ddeuai ef erioed o'r blaen, pan oedd Prosper yma.

Yna deuaf i lawr bob tro y bydd ef yn anfon neges. Yn awr, Ralf, nid oes lawer o amser, ond dywed hyn wrthyf. Nid oes gennyt reswm i dybio fod neb wedi amau pwy yw’r bachgen? Ni fu neb yn gwylio o amgylch y lle, dim byd o gwbl amheus?

Dim.

Dywedais yn araf: Rywbeth a welais, pan ddygasoch ef gyntaf draw o Lydaw. Ar y daith drosodd trwy’r bwlch, ymosodwyd ar eich cwmni. Pwy oeddynt hwy? A welsoch?

Safodd yn syllu. “Yr ydych yn meddwl draw acw wrth y creigiau rhwng fan hyn a Mediobogdwm? Mi gofiaf y lle yn dda iawn. Ond pa fodd y gwyddech hynny?”

Gwelais ef yn y tân. Yr oeddwn yn gwylio’n ddibaid y pryd hwnnw. Beth yw hi, Ralf? Paham yr edrychwch chwi felly?

Peth ryfedd oedd hi, meddai ef yn araf. Ni'm anghofiais mohoni erioed. Y noson honno, pan ymosodasant arnom, tybiaswn imi eich clywed chwi yn galw fy enw. Rhybudd, eglur fel utgorn, neu fel ci yn cyfarth. Ac yn awr dywedwch chwi eich bod yn gwylio. Symudodd ei ysgwyddau fel pe bai rhyw ddrafft oer wedi ei daro'n ddisymwth, ac yna gwenodd yn lletchwith. Anghofiaswn amdanoch chwi, fy arglwydd. Rhaid fydd imi ymgynefino â hynny drachefn, y mae'n debyg. A ydych chwi yn ein gwylio o hyd? Gallai hynny fod yn feddwl lletchwith, ambell waith.

Mi a chwarddais. “Nid yn wir. Pe bai perygl, tybiwn y deuai drwyddo i minnau. Fel arall, ymddengys y gallaf ei adael yn eich dwylo chwi. Ond deuwch, dywedwch wrthyf, a gawsoch chwi erioed wybod pwy a’ch ymosodasoch y noson honno?”

Na. Ni wisgasant arwyddlun. Lladdasom ddau ohonynt, ac nid oedd dim arnynt i ddangos dynion pwy oeddynt. Yr Iarll Ector a dybiai mai alltudion neu ladron oeddynt. Minnau a dybiaf yr un modd. Beth bynnag, ni bu dim oddi ar hynny, dim o gwbl.

Nis tybiais hynny. Ac yn awr ni raid bod dim i gysylltu Myrddin y meudwy â Myrddin yr hudol. Beth a ddywedid am y gŵr sanctaidd newydd yn y capel ar y glas?

Nid oedd yno ond fod Prosper wedi marw, a bod Duw wedi anfon dyn newydd yn yr amser penodedig, megis y gwnaeth erioed. Fod y dyn newydd hwnnw yn ieuanc, ac yn ymddangos yn dawel, ond nid mor dawel ag yr ymddengys.

“A beth yn union a olygant wrth hynny?”

Yr hyn a ddywedant yn unig. Nid ydych chwi bob amser yn ymddwyn yn hollol fel meudwy gostyngedig, syr.

Onid wyf? Ni allaf ddychmygu paham lai; dyna'r hyn ydwyf fel rheol. Rhaid imi fy ngwarchod fy hun.

Yr wyf yn credu mai hynny a feddylwch. Yr oedd efe yn gwenu, megis pe rhyngddo ag ef ei hun ryw ddifyrrwch. Ni ddylech boeni; ni a dybiant hwy ond eich bod chwi, yn ôl pob rhaid, yn sancteiddiach na’r rhan fwyaf. Lle ysbrydoledig fu hwn erioed, a mwy felly yn awr, fe ymddengys. Y mae chwedlau am ysbryd yn llun aderyn gwyn anferth, a hedfana i wynebau dynion os mentrant hwy yn rhy bell i fyny’r llwybr; ac—o, yr holl hen straeon cyffredin a geir bob amser am ysbrydion, ffylbethau gwlad, pethau nas gellir eu credu. Eithr bythefnos yn ôl—a oeddech yn gwybod fod mintai o wŷr yn marchogaeth y ffordd hon o rywle yn agos i Alauna, ac i goeden syrthio ar draws y ffordd, heb wynt yn chwythu, a heb un rhybudd?

Ni chlywswn hynny. A anafwyd neb?

Nage. Y mae llwybr arall; hwnnw a ddefnyddiasant.

Deallaf.

Yr oedd ef yn fy ngwylio â syndod chwilfrydig. “Eich duwiau, fy arglwydd?”

Gallech eu galw hwy felly. Ni sylweddolaswn fy mod i i gael fy ngwarchod mor agos.

Felly, gwyddech y gallai rhywbeth fel hyn ddigwydd?

Nid hyd oni ddywedasoch wrthyf. Ond gwn pwy a'i gwnaeth, a phaham.

Gwgai, gan feddwl. Ond os o fwriad y gwnaed hynny... Os wyf fi i ddod ag Emrys y ffordd hon drachefn —

Bydd Emrys yn ddiogel. Ac yntau hefyd yw eich nawdd-diogelwch chwi, Ralf. Nac ofnwch hwy.

Gwelais ei aeliau yn crynu wrth y gair “ofn,” ac yna amneidiodd. Tybiais ei fod yn ymddangos yn bryderus, ie, yn llawn tyndra. Gofynnodd imi: “Pa hyd y tybiwch chwi y byddwch yma?”

Anodd yw barnu. Rhaid i chwi wybod ei fod yn dibynnu ar iechyd yr Uchel Frenin. Os Uthr a ddaw yn gwbl iach drachefn, fe all fod y bachgen a arhosai yma hyd oni byddo’n bedair ar ddeg oed, ac yn barod i fyned at ei dad. Paham, Ralf? Oni elli ymgynefino â chyflwr diarwybod am ychydig flynyddoedd eto? Neu a yw’n ormod o drafferth arnat farchogaeth ar warchodlu’r bonheddwr ieuanc hwnnw?

“Nage — hynny yw, ie. Ond — nid dyna ydyw...” fe atalnodd ei eiriau, gan wrido.

Meddais innau, yn ddifyr gennyf: Pwy yw hi?

Ni ddeallais yn hollol ei olwg gwgus ef nes, wedi ennyd o seibiant, y gofynnodd: Faint yn rhagor a welsoch chwi, pan oeddech yn gwylio Arthur yn y tân?

Fy annwyl Ralf! Nid oedd hi ddim ond y foment i'w hysbysu ef mai adlewyrchu tynged brenhinoedd ac ewyllys y duwiau yn unig a wna'r sêr fel rheol. Dywedais innau'n dyner: Nid yw'r Golwg, fel arfer, yn fy nhywys i y tu hwnt i ddrysau'r ystafell wely. Mi a ddyfaliais. Nid yw eich wyneb chwi fawr mwy dirgel na llen rwyd denau. Ac fe ddylech gofio ei alw'n Emrys hyd yn oed pan fyddwch yn ddig.

Y mae’n ddrwg gennyf. Nid dyna a olygwn — nid fel pe bai dim na allech fod wedi ei weld — hynny yw, ni bum erioed hyd yn oed yn ei hystafell wely hi... hynny yw, y mae hi — o, uffern a melltith, dylaswn fod wedi gwybod y byddech yn gwybod y cwbl amdano. Nid oeddwn yn meddwl bod yn ddirmygus. Yr oeddwn wedi anghofio na chymerwch chwi ddim yn y modd y gwna dynion eraill. Ni wn byth lle’r wyf gyda chwi; buoch draw yn rhy hir... Dacw’r meirch yn awr. Ymddengys ei fod wedi cyfrwyo eich un chwi hefyd. Tybiaswn ichwi ddweud nad oeddech, wedi’r cwbl, yn dod i lawr heddiw?

Nid oeddwn wedi bwriadu hynny. Syniad Emrys a oedd, yn ddiamau.

Oedd, wir. Cyn gynted ag y gwelodd ni yn y drws, gwaeddodd Arthur: “Deuthum â’ch ceffyl hefyd, syr. Oni farchogwch gyda ni beth o’r ffordd i lawr?”

Os awn ni yn ôl fy nghyflymder i, nid eich un chwi.

Cerddwn yr holl ffordd, os mynni.

O na, ni'th ddarostyngaf i i hynny. Ond gadawn i Ralf arwain y ffordd, onid e?

Serth oedd rhan gyntaf y disgyniad. Ralf a âi o’r blaen ac Arthur o’i ôl, a rhaid oedd fod y march du yn wirioneddol ddi-feth ar ei draed, canys Arthur a farchogaethai â’i ên ar ei ysgwydd ar hyd yr holl ffordd, gan ymddiddan â mi. I neb na wyddai, gallasai ymddangos mai’r bachgen oedd ganddo naw mlynedd i’w hadennill; prin yr oedd raid i mi ei holi ef o gwbl; holl fanylion ei fywyd, bychain a mawrion, a dywalltai allan yn rhuthr, nes y gwyddwn gymaint am aelwyd Iarll Ector a lle’r bachgen ynddi ag a wyddai ef ei hun — ac ychwaneg yn ogystal.

Daethom o’r diwedd i lawr o ymyl y pinwydd i goedwig o dderw a chastanwydd, lle’r oedd y ffordd yn haws; ac wedi hanner milltir neu ryw gymaint, tarawsom ar y llwybr esmwyth ar hyd y llyn. Arnofiai Caer Bannog, dan heulwen, uwchlaw ei chyfrinach. Lledai’r dyffryn o’n blaen, ac yn fuan, yn niwlog ar hyd ei chromlin werdd, ymddangosai rhes y helyg a nodai’r afon.

Lle y gadawai’r afon y llyn, ataliais fy march. Wrth imi gymryd fy nghaniatâd oddi wrthynt, gofynnodd y bachgen yn ebrwydd: A gaf fi ddychwelyd yn fuan?

Dewch pryd bynnag a fynnoch — pryd bynnag y gallwch. Eithr rhaid i chwi addo un peth imi.

Edrychai yn wyliadwrus, ac yr oedd hynny’n arwydd y cadwai’r hyn a addawai. “Beth yw hynny?”

Peidiwch â dyfod heb Ralf, neu bwy bynnag a fo’n eich hebrwng. Na thorwch ymaith y tro nesaf. Nid am ddim y gelwir hwn yn Goedwig Wyllt.

“O, gwn yn dda ei fod i fod yn ysbrydoledig, ond nid ofnaf yr hyn a drig yn y bryniau, nid yn awr wedi i mi weld —” Ymataliodd, ac a newidiodd gyfeiriad ei ymadrodd heb gryned “— nid gyda thi yno. Ac os bleiddiaid ydynt, y mae gennyf fy naugr, ac ni ymosod bleiddiaid liw dydd. Heblaw hynny, nid oes bleiddiaid a allai ddal Seren.”

Yr oeddwn yn meddwl am ryw fath arall o fwystfil gwyllt.

Eirth? Baeddod?

Nage, ddynion.

“O.” Ysgwŷd oedd y sillaf honno. Dewrder ydoedd, wrth gwrs; yr oedd ysbeilwyr yma cystal ag yn unlle arall, a rhaid ei fod ef wedi clywed straeon, ond diniweidrwydd ydoedd hefyd. Cyfryw fu gofal Iarll Ector amdano. Y pen mwyaf agored i niwed ac a geisid fwyaf yn y teyrnasoedd, ac eto nid oedd perygl ond stori iddo o hyd.

“Iawn,” ebe fe, “yr wyf yn addo.” Bûm innau yn fodlon. Gallai’r gwarcheidwaid o’r bryniau pant ei wylio drosof; ond peth arall oedd ei warchod. Dyna a gymerai rym o fath Ector, a’m math innau.

Fy nghyfarchion i Iarll Ector, meddwn wrth Ralf, a gwelwn ei fod ef wedi deall fy meddyliau. Yna ymwahansomasom. Safwn yn eu gwylio hwy yn marchogaeth ymaith ar hyd y glaswellt wrth yr afon, y ceffyl du yn ymladd i gael bwrw ymaith ac yn tynnu’n ffyrnig ar yr enfys, a chastanwydd mawr Ralf yn mudferwi wrth ei ochr, tra’r oedd y bachgen yn siarad yn gyffrous ac yn ystumio. O’r diwedd rhaid ei fod wedi cael ei ffordd ei hun, canys yn ddisymwth symudodd sodlau Ralf, a neidiodd y castanwydd ymlaen i garlam. Y du, fel pe bai tân wedi ei gyffroi fymryn yn ddiweddarach, a ruthrodd ar ei ôl. Wrth i’r ddau lun hedegog ddiflannu o amgylch llwyn bedw, troes yr un lleiaf yn ei gyfrwy, a chwifiodd. Yr oedd wedi dechrau.

Yr oedd ef yn ôl drannoeth, yn trotian yn weddus i mewn i’r llannerch, a Ralf ryw hanner hyd ar ei ôl. Arthur a ddygai rodd o wyau a theisennau mêl, a’r newydd fod Iarll Ector o hyd i ffwrdd; ond yr oedd yr Iarlles, fe ymddangosai, o’r farn y gallai cyswllt â’r gŵr sanctaidd wneuthur lles lle’r oedd ei angen fwyaf, ac yr oedd yn falch o ganiatáu iddo ddod yn y cyfamser. Trefnai’r Iarll i’m gweld cyn gynted ag y deuai yn ôl.

Arthur a roes y neges imi, nid Ralf, ac yn amlwg ni welai ddim ynddi ond gofalon llym gwarcheidwad yr oedd ef, rhaid bod, ers talwm wedi penderfynu ei fod yn or-orfalus i raddau anghysurus.

Yr oedd pedwar o’r wyau wedi torri. “Emrys yn unig,” meddai Ralf, “a allasai erioed ddychmygu y gallai ef gludo wyau ar gefn y ebol gwyllt hwnnw o’i eiddo ef.”

Rhaid iti gyfaddef iddo wneud yn dda iawn, onid oedd, gan na thorrodd ond pedwar.

“O, do, Emrys yn unig a allasai fod wedi ei wneud. Ni chefais erioed daith dawelach er pan euthum gyda chwi ddiwethaf.”

Yna ymaith yr aeth ef dan ryw esgus. Arthur a olchodd yr wyau o fwng ei geffyl, ac wedi hynny efe a eisteddodd i lawr i'm cynorthwyo i fwyta'r teisennau mêl, ac i'm holi'n ddi-baid ynghylch y byd a orweddai y tu allan i'r Goedwig Wyllt.

Ychydig ddyddiau yn ddiweddarach dychwelai Ector i Galafa, a thrwy drefniant Ralf fe osododd gyfarfod â mi.

Erbyn hyn byddai sôn eisoes wedi mynd ar led fod y bachgen Emrys wedi marchogaeth i fyny ddwy neu dair gwaith at y capel yn y glas, ac ni fyddai neb yn synnu pe disgwylid i Iarll Ector neu ei arglwyddes anfon am y periglor newydd er mwyn ei weld a’i fesur. Trefnwyd y dylai Ector a minnau gyfarfod, megis trwy hap a damwain, ar fferm Fedor. Gellid ymddiried yn llwyr, meddid wrthyf, yn Fedor ei hun ac yn ei wraig, ym mhob peth; ac ni welai’r lleill yno ond y meudwy yn galw heibio am gyflenwadau, fel arfer, a’r Iarll yn marchogaeth heibio ac yn manteisio ar y cyfle i ymddiddan ag ef.

Fe’n dangosid ni i mewn i ystafell fechan bur, yn llawn mwg, a’n gwesteiwr a ddygai win inni ac yna a’n gadawai.

Prin yr oedd Ector wedi newid o gwbl, oddieithr fod ychydig o lwydni wedi dyfod i’w wallt a’i farf. Pan, wedi i’r cyfarchion cyntaf fynd heibio, y dywedais hynny wrtho, efe a chwarddodd.

Prin syndod yw hynny. Tafliwch chwi wy gog yn eurgrych i’m nyth tawel, ac a dybiwch fy nghael yn ddibryder? Nage, nage, ŵr da, dim ond cellwair yr oeddwn. Ni fyddem ni, Drusilla na minnau, wedi dymuno bod heb y bachgen. Beth bynnag a ddêl o’r diwedd ar y cwbl, blynyddoedd da fu’r rhain, ac os gwnaethom waith da, y defnydd goreu yn y byd oedd gennym i weithio arno.

Yna fe’i taflodd ei hun i adrodd hanes ei stiwardiaeth. Y mae pum mlynedd yn amser maith, ac yr oedd llawer iawn i’w ddywedyd. Ni leferais braidd ddim o gwbl, eithr gwrandewais yn ewyllysgar. Peth o’r hyn a ddywedodd wrthyf a wyddwn eisoes, oddi wrth y tân, neu o ymddiddan y bachgen ei hun. Eithr os oeddwn yn ddigon cyfarwydd â hynt bywyd Arthur yma yng Ngalafa, ac yn gallu barnu ei ganlyniadau drosof fy hun, yr hyn a ddeuai’n bennaf allan o ymddiddan Ector amdano ef oedd y serch dwfn a deimlai ef a’i wraig tuag at eu gofal. Nid y ddau hyn yn unig, eithr gweddill y ty a oedd heb unrhyw syniad pwy oedd Arthur, a’i ddeliai yntau, yn ôl pob tebyg, yn yr un anwyldeb. Yr oedd fy argraffiadau i ohono ef wedi bod yn gywir; yr oedd ynddo ddewrder a ffraethineb parod a chwant llosg i ragori. Nid digon o synnwyr pwyllog a gofal, efallai—beiau fel rhai ei dad—“ond pwy’r diawl a fynno i fachgen ieuanc fod yn ofalus? Hynny a ddysg efe y tro cyntaf y’i hanaferthir, neu, gwaeth na hynny, pan ddêl o hyd i ŵr na ellir ymddiried ynddo,” meddai Ector yn grwgnachlyd, yn amlwg wedi ei rwygo rhwng balchder yn y bachgen ac yn ei warcheidiaeth lwyddiannus ei hun.

Pan ddechreuais sôn am hyn, a diolch iddo am yr hyn a wnaethasai, torrodd ef ar draws fy ngeiriau yn ddisymwth.

Wel, yn awr, yr ydych wedi ymgartrefu’n bur gysurus yma, o’r hyn oll a glywais amdano. Cyfle gwych oedd hwnnw, onid oedd, a’ch tywysodd chwi i fyny i’r Capel Gwyrdd mewn pryd i gymryd lle’r hen Prosper?

“Siawns?” meddais.

O, ie, yr oeddwn wedi anghofio wrth bwy yr oeddwn yn siarad. Bu amser maith er pan gawsom swynwr yn y parthau hyn. Wel, i farwolyn cyffredin fel minnau, buasai hynny wedi dyfod fel damwain ffodus. Beth bynnag ydoedd, dyna’r peth gorau; ni ellit fod wedi cymryd lle yn y castell, fel y digwydd; y mae gennym ddyn yma sy’n dy adnabod di’n dda; Marcellus, yr hwn a briododd chwaer Valerius. Ef yw fy meistr arfau. Efallai na ddylaswn fod wedi ei gymryd i’m gwasanaeth, gan wybod y byddit yn debyg o ddychwelyd, ond y mae’n un o’r swyddogion gorau yn y wlad, a Duw a ŵyr y bydd arnom angen popeth sydd gennym, yma yn y gogledd. Efe hefyd yw’r cleddyfwr gorau yn y wlad. Er mwyn y bachgen, ni allwn golli’r cyfle.” Taflodd olwg lem, finiog arnaf o dan ei aeliau. “Beth yr wyt yn chwerthin amdano? Onid damwain ffodus oedd hynny ychwaith?”

“Nage,” meddwn innau, “Uthr oedd.” Dywedais wrtho am y sgwrs a gefais â’r Brenin ynghylch addysg Arthur.

“Mor debyg i Uthr, anfon gŵr a’m hadnabu. Eithr ni bu erioed ynddo le i fwy nag un meddwl ar y tro... Da iawn, mi gadwaf draw. A elli di ganfod rheswm da dros adael i’r bachgen farchogaeth i fyny i'm gweld?”

Amneidiodd efe. “Myfi a rois ystyriaeth iddo ynghylch yr hyn a wn amdanoch chwi, a gŵr dysgedig ydych chwi ac wedi teithio’n helaeth, ac y mae pethau a ellwch eu dysgu i’r bechgyn na ddysgant hwy oddi wrth yr Abad Martin na’r tadau. Mi a wnaf hysbys y cânt farchogaeth i fyny tua’ch cyfeiriad chwi pa bryd bynnag y mynnont.”

Hwyrach? Onid yw Cei wedi tyfu allan o angen athro, hyd yn oed un anuniongred?

“O, ni ddeuai efe dros y dysg.” Yr oedd yn llais ei dad ryw falchder trist. “Y mae efe fel finnau, y mae Cei, heb ddim meddwl yn ei ben ond am yr hyn a elwid, mae’n debyg, yn grefftau’r maes. Nid yw hyd yn oed felly i fod y cyfryw gleddyfwr ag y mae Arthur yn ei lunio, ond y mae’n ddyfal ac yn cymryd pob trafferth dan haul. Ni ddaw efe eilwaith os bydd son am ddysg llyfrau, ond gwyddoch chwi sut y mae bechgyn, yr hyn sydd gan un y mae’r llall yn ei chwennych, ac nis gallwn ei gadw draw, pe bawn yn ceisio, ar ôl y cwbl a fu Arthur yn ei ddywedyd. Ni siaradai am ddim arall er pan ddeuthum adref, ac efe a ddywedodd hyd yn oed wrth Drusilla mai ei ddyletswydd sanctaidd ef oedd marchogaeth i fyny yno bob dydd i weled a oeddech chwi’n cael digon o fwyd. Ie, fe allwch chwi chwerthin yn iawn. A osodasoch swyn arno?”

Nid hyd y gwn i. Hoffwn weld Cei eto. Bachgen da iawn oedd ef.

“Nid yw’n hawdd iddo ef,” meddai Ector, “gan wybod fod yr ieuengaf bron cystal ag yntau eisoes, er gwaethaf y tair blynedd o wahaniaeth, ac yn debyg o’i ragori pan ddêl y ddau i oed dyn. A phan oeddynt yn llai, byddai hi bob amser yn, ‘Cofia adael i Emrys gael cymaint â thi dy hun — ef yw’r mab maeth, a gwestai.’ Gallasai fod wedi bod yn haws pe buasai eraill. Drusilla a gafodd y rhan galetaf ohoni, heb hoffi ffafrio’r naill na’r llall, ond eto’n gorfod peri i Gei weld yn eglur ar hyd yr amser mai efe oedd y mab gwirioneddol, heb adael i Arthur deimlo ei fod ef ar y tu allan. Y mae Gei wedi ymddwyn yn ddigon da tuag at y bachgen arall, er ei fod yn dueddol i eiddigedd, ond ni bydd dim i’w ofni yn y dyfodol, fe’ch sicrhaf. Dangoswch iddo le y gall fod yn ffyddlon, ac ni symuda neb mohono. Fel ei dad; ci araf, ond lle y gafaelo, y mae’n dal.”

Parhaodd i siarad am ychydig yn hwy, a minnau’n gwrando, gan gofio fy magwraeth innau, mor wahanol, fel bastard ac alltud mewn llys arall. Lle’r oeddwn i wedi bod yn dawel ac heb ddangos doniau a allasai godi cenfigen mewn bachgen na gŵr, rhaid oedd i Arthur, drwy natur ei hun, ddisgleirio allan ymhlith bechgyn eraill y castell fel draig ifanc yn deor mewn nythaid o fadfallod dŵr.

O’r diwedd Ector a ochneidiodd, ac a yfodd, ac a osododd ei gwpan i lawr.

“Ond dyna chwedlau’r feithrinfa erbyn hyn, ac yn hen hen bethau a aeth heibio. Y mae Cei yn aros yn awr wrth fy ochr i, ymhlith y gwŷr, ac y mae Bedwyr yno i gadw cwmni i Arthur. Pan ddywedais ‘hwy’, nid Cei oedd gennyf mewn golwg. Y mae bachgen arall gyda ni yn awr. Mi a’i dygais yn ôl gyda mi o Efrog. Bedwyr yw ei enw, mab Ban o Benoic. A’i hadwaenoch?”

Yr wyf wedi cwrdd ag ef.

Gofynnodd imi gymryd Bedwyr am flwyddyn neu ddwy. Yr oedd wedi clywed fod Marcellus yma gennyf fi, ac fe fynnai i Bedwyr ddysgu ganddo ef. Y mae ef bron yr un oed ag Arthur, ac ni bu’n ddrwg gennyf pan wnaeth Ban y cynnig. Fe hoffwch Bedwyr. Bachgen tawel; nid pen mawr mohono, felly y dywed yr Abad Martin wrthyf, eithr llanc da, ac ymddengys ei fod yn hoffi Emrys. Y mae hyd yn oed Cei yn meddwl ddwywaith cyn ymrafael â’r ddau ohonynt. Wel, dyna hynny, onid e? Ni ellir ond gobeithio na cheisia’r Abad Martin osod asgell yn yr olwyn.

A yw'n debygol?

Wel, fe fedyddiwyd y bachgen yn Gristion. Tybir fod Prosper yn gwasanaethu Duw yn ei flynyddoedd diweddarach, ond gwyddys yn dda fod y Capel Gwyrdd wedi cartrefu duwiau eraill na’r gwir Grist yn ei amser. Beth a wnewch chwi yn awr, draw i fyny yn y goedwig?

Credaf fi mewn rhoi’r anrhydedd dyledus i ba dduw bynnag a’ch wynebo, meddwn. Synnwyr cyffredin yw hynny yn y dyddiau hyn, cystal â chwrteisi. Weithiau yr wyf yn meddwl nad yw’r duwiau eu hunain eto wedi ei gael hi’n gwbl eglur. Y mae’r capel yn agored i’r awyr ac i’r goedwig, a’r sawl a fynno a ddêl i mewn.

Ac Arthur?

Mewn aelwyd Gristnogol, bydd ar Arthur ddyled i Dduw Crist. Beth a wnêl ef ar faes y gad, mater arall a all hynny fod. Nid wyf yn gwybod eto pa dduw a rydd i’r bachgen ei gleddyf — er fy mod yn amau nad oedd Crist yn ddim mawr o gleddyfwr. Ond cawn weled. A gaf dywallt iti ragor o win?

Beth? O, diolch i chwi. Amrantiodd Ector, gwlychodd ei wefusau, a newidiodd y testun. Dywedai Ralf eich bod wedi holi ynghylch y cynllwyn-ymosodiad hwnnw ym Mediobogdum bum mlynedd yn ôl. Lladron oeddynt, dim mwy. Paham y gofynnwch? A oes gennych reswm i dybied fod rhywun yn ymddiddori yn awr?

Yr oedd gennyf ryw ychydig drafferth ar y ffordd tua’r gogledd, meddwn. Dywed Ralf wrthyf na fu yma ddim byd.

Dim. Bum innau fy hunan ddwywaith i Winchester ac unwaith i Lundain, ac ni fu yno erioed enaid a'm holodd gymaint ag un cwestiwn, ac i hynny buasent yn gyflym pe bai neb wedi tybio y gallai'r bachgen fod yn rhywle yn y gogledd.

Ni ddaeth Lot erioed atat, nac ni ddangosodd unrhyw ddiddordeb ynot?

Un cip sydyn arall. “Fe, ynte? Wel, ni fyddai dim yn fy synnu yno. Buasai peth o’r helynt a fu arnom yn y parthau hyn yn hawdd iawn wedi ei osgoi, pe buasai’r un gŵr bonheddig hwnnw wedi rhoi sylw i fusnes ei deyrnas, yn hytrach na llysio gorsedd.”

“Felly dyna a ddywedant, onid e? Lle’r Brenin ei hun y mae efe’n ei geisio, ac nid yn unig lle wrth ochr y Brenin?”

Beth bynnag a geisiai ef, y maent yn awr wedi eu clymu â llaw, efe a Morgian: fe'u priodir cyn gynted ag y byddo'r eneth yn ddeuddeg mlwydd oed. Nid oes bellach ddim ffordd i ddianc rhag y cyfuniad hwnnw, hyd yn oed pe dymunai Wthyr ei derfynu.

Ac onid ydych yn ei hoffi?

Nid oes neb, yma yn y rhan hon o’r wlad. Dywedant fod Lot yn estyn ei derfynau o hyd, ac nid â’r cleddyf bob amser. Ceir sôn am gyfarfodydd. Os câs ef ormod o rym erbyn i’r Uchel Frenin ballu, fe allwn yn hawdd gael ein hunain yn ôl yn oes y Blaidd. Y Sacsoniaid yn dyfod bob gwanwyn ac yn llosgi ac yn treisio cyn belled â Ffordd y Pennin, ïe, a’r Gwyddyl yn disgyn i ymuno â hwynt, a mwy o’n gwŷr ninnau yn troi at y bryniau uchel ac at ba gysur oer bynnag a allant ei gael yno.

Pa mor ddiweddar y gwelsoch y Brenin?

Tair wythnos a aeth heibio. Pan orweddai ef yn Efrog, efe a anfonodd amdanaf, ac a ofynnodd i mi o’r neilltu ynghylch y bachgen.

Sut yr oedd ef yn edrych?

Digon da, ond yr oedd yr ymyl torrol wedi mynd. A ddeallwch fi?

Da iawn. A oedd Cador o Gernyw gydag ef?

“Naddo. Yr oedd ef o hyd yng Nghaerllion y pryd hwnnw. Ers hynny y clywais — ”

Yng Nghaerllion? meddwn innau’n llym. Yr oedd Cador ei hun yno?

Ie, ebe Ector, yn syn. Byddai efe yno ychydig cyn ichi adael cartref. Oni wyddiech?

Dylaswn fod wedi gwybod, meddwn i. Anfonodd fintai o wŷr arfog i chwilio fy nghartref ar Fryn Myrddin, ac i gadw llygad ar fy symudiadau. Mi rois y ffwl iddynt, yn fy marn i, ond yr hyn na chyfrifaswn ag ef oedd fy mod yn cael fy ngwylio gan ddwy fintai ar yr un pryd. Yr oedd gan Urien o Or hefyd wŷr yno ym Maridunum, a hwy a'm dilynasant tua'r gogledd i Wynedd. Dywedais wrtho am Crinas, ac am fintai Urien, ac efe a wrandawodd, gan wgu. Gofynnais iddo: Oni chlywsoch am ddim o'r fath yma i fyny? Ni ofynnent gwestiynau'n agored, eithr disgwyl ac ymgadw, a gwrando.

Nage. Pe buasai dieithriaid, fe’i hadroddasid. Rhaid eich bod wedi eu hysgwyd oddi arnoch. Cymerwch eich esmwythdra; ni ddaw gwŷr Cador y ffordd hon byth. Y mae ef yn awr yn Segontiwm, oni wyddoch?

Pan oeddwn yno, clywais fod disgwyl amdano. A wyddoch chwi a yw'n bwriadu gwneud ei bencadlys yn Segontiwm, yn awr y mae Wthr wedi ei osod ef yn gyfrifol am amddiffynfeydd Arfordir yr Wyddyl? A fu sôn am ei hailfuddsoddi?

Bu son, yn wir, ond yr wyf yn amau a ddaw byth i ddim o’r peth. Gorchwyl yw hwnnw a gymer fwy o amser ac arian nag a fyddai Uthr, yn ôl pob tebyg, yn abl i’w arbed, nac i’w gael, hyd yn hyn beth bynnag. Os caf fi fwrw dyfaliad, Cador a wnâi wersyllu yn Segontiwm ac yng nghaerau’r goror, ac yntau’n ymsefydlu ymhellach i mewn i’r tir, lle y gallai gadw ei luoedd ar symud tua’r mannau y delid ymosodiad arnynt. Efallai yn Neva. Y mae Rheged ei hun yn Luguvalliwm. Gwneir a ellir.

A chyda Urien? Ymddiriedaf ei fod wedi ei osod i’r dwyrain, lle y perthyn?

Wedi ymgloddio’n dda ar ei graig, meddai Ector, â boddhad chwerw. Ac y mae un peth yn sicr. Nes y bo Lot wedi priodi Morgian, a phob esgob yn y deyrnas yn bresennol, a phrawf diamheuol o’r cydorweddiad, ni symuda law i ddymchwel Uthr, nac ni chaniatâ i Urien wneud hynny chwaith. Ac ni ddêl o hyd i Arthur. Oni bu iddynt gael cyn lleied â mymryn o arogl y bachgen mewn naw mlynedd, ni ddaliant ar ei drywydd yn awr. Felly, byddwch dawel eich meddwl. Erbyn i Morgian gyrraedd deuddeg oed, a bod yn barod i’w gwely, bydd Arthur yn bedair ar ddeg, ac yn dyfod i’r amser pan addawodd y Brenin ei osod ef gerbron y deyrnas. Yna y bydd yn amser delio â Lot ac Urien; ac os daw’r amser cyn hynny, wel, gyda Duw y bydd.

Ar hynny yr ymneilltuasom, a minnau yn marchogaeth yn ôl ar fy mhen fy hun i’r gysegr.




4


Wedi hyn, byddai Arthur, weithiau yng nghwmni’r ddau fachgen arall, ond gan amlaf gyda Bedwyr yn unig, yn marchogaeth i fyny at y capel i'm gweld ddwy neu dair gwaith yr wythnos. Bachgen mawr gwallt-felyn oedd Cai, a rhywbeth o wedd ei dad arno, a’i ddull tuag at Arthur yn gymysgfa o nawddoglydedd a serch bygythiol a oedd, rhaid bod, yn peri loes weithiau i’r bachgen ieuaf. Ond ymddangosai Arthur yn hoff o’i frawd maeth, ac yn eiddgar i rannu ag ef y pleser—canys felly yr ymddangosai ef yn ei gael—o’i ymweliadau â mi.

Mwynhâi Cai y chwedlau oedd gennyf i’w hadrodd am diroedd tramor a hanesion ymladd a gorchfygiadau a brwydr, ond deuai’n fuan i flino ar drafod y modd y byddai’r bobl yn byw ac yn llywodraethu eu gwledydd, a’r ymddiddan am eu chwedlau a’u credoau, y rhai a garai Arthur. Wrth i amser fynd heibio, arhosai Cai gartref yn amlach, gan fynd, fel y dywedai’r ddau arall wrthyf, ar helwriaeth neu neges gyda’i dad; i hela weithiau, neu ar batrôl, neu’n hebrwng Iarll Ector ar ei ymweliadau achlysurol â’i gymdogion. Wedi’r flwyddyn gyntaf, anaml iawn y gwelais Cai o gwbl.

Yr oedd Bedwyr yn dra gwahanol, bachgen tawel o oedran Arthur ei hun, mwyn a breuddwydiol fel bardd, ac o natur yn ddilynwr. Yr oedd ef ac Arthur megis dwy ochr i’r un afal. Bedwyr a lusgai, yn debyg i gi yn ei ddefosiwn, ar ôl y bachgen arall; ni wnâi ddim ymgais i guddio ei gariad at Arthur, ond nid oedd dim meddal ynddo, er ei holl ffyrdd addfwyn a’i lygaid bardd. Bachgen cyffredin ei wedd ydoedd, â’i drwyn wedi ei wastatáu mewn rhyw ymladd, ac wedi ei osod yn wael, a chraith rhyw losgfa o’r feithrin ar ei foch. Ond yr oedd iddo gymeriad a charedigrwydd, ac Arthur a’i carai ef. Fel mab Ban, mân frenin, yr oedd Bedwyr yn uwch ei safle na Chei ei hun, ac, hyd y gwyddai’r bechgyn, ymhell uwchlaw seren Arthur. Ond ni ddaeth hyn byth i feddwl yr un o’r ddau, na Bedwyr nac Arthur; y naill a gynygiai ddefosiwn, a’r llall a’i derbyniai.

Un diwrnod y dywedais wrthynt: “A wyddoch chwi hanes Bisclavaret, y gŵr a aeth yn flaidd?” A Bedwyr, heb gymryd arno drafferthu ateb, a ddygodd y delyn allan o dan ei gorchudd, ac a’i gosododd yn dyner wrth fy ymyl. Ac Arthur, yn gorwedd ar ei hyd ar y gwely â’i ên ar ei ddwrn a’i lygaid yn ddisglair yng ngolau’r tân — prynhawn oer ydoedd, ddiwedd y gwanwyn — a ddywedodd yn ddiamynedd: “O, paid â phoeni. Gollwng y gerddoriaeth. Y stori.” Yna Bedwyr a gyrlodd i lawr wrth ei ochr ar y blancedi, a minnau a gyweiriais y tannau ac a ddechreuais.

Chwedl iasol yw hi, ac fe’i cymerai Arthur â wyneb yn disgleirio, ond Bedwyr a âi’n dawelach nag erioed, yn llygad i gyd. Yr oedd hi’n tywyllu pan aethant adref, â gwas cryg y diwrnod hwnnw yn osgordd iddynt. Arthur, ar ei ben ei hun gyda mi drannoeth, a ddywedodd wrthyf fel yr oedd Bedwyr wedi deffro yn y nos gan yr hunllef. “Ond a wyddost di, Myrddin, pan oeddym ar y ffordd adref ddoe, pan oedd rhaid ei fod yn llawn o’r chwedl, gwelsom rywbeth yn llithro ymaith y tu hwnt i’r coed, a thybiasom mai blaidd ydoedd, ac fe barodd Bedwyr imi farchogaeth rhyngddo ef a Llew. Gwn ei fod wedi dychryn, ond dywedodd mai ei hawl ef oedd fy amddiffyn, ac y mae’n debyg mai felly yr oedd, gan ei fod ef yn fab brenin, a minnau — ”

Fe arosodd. Cyn nesed ag y buasai ef erioed at y tir corslyd yr oedd hynny. Ni ddywedais i ddim, ond disgwyl a wneuthum.

— ac yr oeddwn yn gyfaill iddo.

Yna y bûm yn siarad ag ef ynghylch natur dewrder, a’r eiliad a aeth heibio. Cofiaf yr hyn a ddywedodd ef wedyn am Fedwyr. Yr oeddwn i gofio hynny lawer gwaith yn y blynyddoedd diweddarach, pan, ar dir hyd yn oed llai sicr, y safai’r ymddiriedaeth rhyngddo ef a Bedwyr yn gadarn ac yn wir.

Dywedodd ef yn awr, o ddifrif, megis pe gwyddai yn naw mlwydd oed: Y mae efe’r cymar dewraf, a’r cyfaill ffyddlonaf yn yr holl fyd.

Yr oedd Ector a Drusilla, wrth gwrs, wedi cymryd gofal i sicrhau fod Arthur yn gwybod popeth oedd dda ei wybod am ei dad a’r Frenhines. Gwyddai hefyd gymaint ag a wyddai pawb yn y wlad am yr etifedd ifanc a oedd yn disgwyl—ym Mrython, yn Ynys Wydr, yn nhŵr Myrddin?—i olynu i’r deyrnas. Dywedodd wrthyf unwaith, o’i enau ei hun, yr hanes a oedd ar led am y “trais yn Nhintagel”. Nid oedd y chwedl wedi colli dim wrth fynd o geg i geg. Erbyn hyn, ymddangosai, credai dynion fod Myrddin wedi cludo cwmni’r Brenin, meirch a phawb, yn anweledig i mewn o fewn muriau’r gaer, ac allan drachefn yng ngoleuni llawn y bore trannoeth.

A hwy a ddywedant, gorffennodd Arthur, i ddraig ymglymu ar y tyrau drwy’r nos, ac yn y bore Merlin a hedfanodd ymaith ar ei chefn ef, mewn llwybr o dân.

A wnânt hwy? Dyna’r newydd cyntaf a glywais i erioed am hynny.

Oni wyddoch chwi y stori? meddai Bedwyr.

Gwn gân, meddwn, sydd yn nes at y gwir na dim a glywsoch chwi yma i fyny. Ei chael a gefais gan ŵr a fuasai unwaith yng Nghernyw.

Yr oedd Ralf yno y diwrnod hwnnw, yn gwrando’n ddistaw, wedi ei ddifyrru. Codais fy aeliau arno, ac ysgydwodd ef ei ben ychydig. Nid oeddwn wedi tybied y byddai ef wedi gadael i Arthur wybod mai o Dintagel y deuai, ac yn wir y mae arnaf amheuaeth a fyddai neb yn awr wedi dyfalu. Llefarai cyn nesed ag y gellid ag acen y gogledd.

Felly mi adroddais y stori wrth y bechgyn, y gwir fel y’i gwyddwn i hi — a phwy a wyddai’n well? — heb yr ychwaneg harddurnau o ffantasi a ychwanegasid wrthi gan amser ac anwybodaeth. A Duw a ŵyr ei bod yn ddigon hudolus heb hynny; ewyllys Duw a chariad dynol yn gyrru ymlaen ynghyd yn y nos ddu dan oleuni’r seren fawr, a’r had wedi ei hau a wnâi frenin.

Felly y cafodd Duw ei ffordd, a’r Brenin drwyddo yntau, a dynion — fel y gwna dynion erioed — a wnaeth gamgymeriadau ac a fu farw o’u hachos. A phan ddaeth y bore, y dewin a farchogodd ymaith ar ei ben ei hun, i ofalu am ei law ddrylliedig.

“Dim draig?” meddai Bedwyr.

“Nid oedd yma ddim draig,” meddais.

Y ddraig sydd well gennyf fi, meddai Bedwyr yn gadarn. Mi af yn fy mlaen i gredu yn y ddraig. Marchogaeth ymaith ar ei ben ei hun, peth digon siomedig yw hynny. Ni wnâi dewin go iawn y fath beth, na wnâi, Ralf?

“Wrth gwrs na,” meddai Ralf, gan godi ar ei draed. “Ond rhaid inni. Edrychwch, y mae hi eisoes yn gyfnos.”

Ni roddid sylw iddo.

“Dywedaf wrthyt beth na allaf ei ddeall,” meddai Bedwyr, “a dyna frenin a fynnai fentro rhoi’r holl deyrnas ar dân er mwyn gwraig. Y mae cadw ffydd â’th gyfoedion yn sicr yn bwysicach na chael unrhyw wraig. Ni fentriwn byth golli dim a oedd o wir bwys, er mwyn hynny yn unig.”

“Nage minnau chwaith,” meddai Arthur yn araf. Yr oedd wedi bod yn myfyrio’n ddwys ar y peth, fe allwn weld. “Ond credaf fy mod yn ei ddeall, er hynny. Rhaid cyfrif â chariad.”

“Ond nid i beryglu cyfeillgarwch er ei fwyn,” meddai Bedwyr yn gyflym.

Wrth gwrs nac ydw, meddai Arthur. Gallwn weled ei fod ef yn meddwl mewn termau cyffredinol, lle’r oedd Bedwyr yn golygu un cyfeillgarwch, un cariad.

Dechreuodd Ralf lefaru drachefn, ond ar y foment honno fe lithrodd rhywbeth, cysgod, yn ddi-sŵn dros olau’r lamp. Prin yr edrychodd y bechgyn i fyny; nid oedd ond y dylluan wen, yn hwylio’n ddistaw i mewn drwy’r ffenestr agored tua’i chlwyd yn y trawstiau. Ond aeth ei chysgod dros fy nghroen fel llaw o rew, a chrynnais.

Edrychodd Arthur i fyny ar frys. “Beth sydd, Myrddin? Y dylluan yn unig ydyw. Yr ydych yn edrych fel pe baech wedi gweld ysbryd.”

Nid oedd yn ddim, meddwn i. Ni wn i.

Ni wyddwn i chwaith, bryd hynny; ond yn awr mi wn. Yr oeddym wedi bod yn llefaru Lladin, megis y gwnaem fel rheol, ond y gair a ddefnyddiasai ef am y cysgod ar draws y goleuni oedd y gair Celtaidd, Gwenhwyfar.

Gofalwn imi ddywedyd wrthynt hwy hefyd am eu gwlad eu hunain, ac am yr amseroedd a aethai heibio yn ddiweddar, am Ambrosius a’r rhyfel a ymladdasai efe yn erbyn Gwrtheyrn, a pha fodd y clymasai’r teyrnasoedd ynghyd yn un, a’i wneuthur ei hun yn Uchel Frenin, a dwyn dros hyd a lled y tir gyfiawnder, a chleddyf wrth ei gefn, fel y gallai dynion, am ychydig flynyddoedd byrion, fynd yn heddychlon ynghylch eu gorchestion ym mhob man drwy’r wlad, ac na chawsent eu haflonyddu; neu os câi rhywun hynny, y gallai geisio, a chael, gyfiawnder y Brenin yn gyfartal i uchel ac isel.

Eraill a roddasai iddynt y straeon hyn megis hanes; ond minnau a fuaswn yno, ac yn nes at y digwyddiadau nag oedd y rhan fwyaf, gan fy mod wrth ochr yr Uchel Frenin ac, mewn rhai achosion, yn bensaer yr hyn a ddaethai i ben. Hyn, wrth gwrs, ni ellid caniatáu iddynt ei ddyfalu: ni ddywedais wrthynt ond fy mod wedi bod gydag Ambrosius yn Llydaw, ac wedi hynny ym mrwydr Caerconan, ac yn ystod y blynyddoedd dilynol o ailadeiladu. Ni ofynasant byth sut na phaham y bûm yno, ac yr wyf yn meddwl mai allan o dynerwch yr oedd hyn, rhag ofn y gorfodid fi i gyfaddef mai mewn rhyw swydd isel y gwasanaethaswn, megis cynorthwyydd i’r peirianwyr, neu hyd yn oed ysgrifennydd.

Ond cof gennyf hyd heddiw am y cwestiynau a dywalltai Arthur allan ynghylch y modd y casglasai, ymarferasai ac arfogasai Iarll Prydain—fel y gelwid Ambrosius ei hun y pryd hwnnw—ei fyddin; pa fodd yr anfonasai hi dros y Môr Cul i wlad y Dumnoniaid, lle y codasai ei faner fel Uchel Frenin cyn troi tua’r gogledd i losgi Gwrtheyrn allan o Ddoward, ac yn olaf i falu byddin anferth y Sacsoniaid yng Nghaerconan. Pob manylyn o drefniadaeth, ymarfer a strategaeth oedd raid imi ei alw’n ôl iddo cystal ag y medrwn, a phob ysgarmes y gallwn ddywedyd dim wrthynt amdani a ymladdid dro ar ôl tro gan y ddau fachgen, yn pwyso dros fapiau a dynnasent yn y llwch.

Dywedent y byddai rhyfel drachefn cyn hir, meddai Arthur, ac yr oeddwn innau yn rhy ieuanc i fynd. Galarai am hynny’n gwbl agored, fel ci y gorchmynnir iddo aros gartref ar fore hela. Tri mis oedd eto cyn ei ben-blwydd yn ddeg oed.

Nid sôn am ryfel a phethau uchel yn unig oedd y cwbl, wrth gwrs. Byddai dyddiau pan chwaraeai’r bechgyn fel cŵn bach ifainc, yn rhedeg ac yn ymaflyd, yn rasio’u meirch ar hyd glan yr afon, yn nofio’n noeth yn y llyn ac yn dychryn pob pysgodyn o fewn milltiroedd, neu’n cymryd bwâu gyda Ralf i fyny tua’r bryniau i geisio ysgyfarnogod neu golomennod. Ambell waith awn innau gyda hwy, eithr nid camp a hoffwn i mohoni oedd hela. Arall iawn oedd hi pan ddeuai i’m meddwl chwilota allan hen wialen bysgota’r meudwy a’i chymryd i roi cynnig ar ddyfroedd y llyn. Treuliem ein hamser yn llawen yno, Arthur yn pysgota â mwy o ffyrnigrwydd nag o lwyddiant, a minnau’n ei wylio ef, ac yn ymddiddan. Nid oedd Bedwyr yn malio am bysgota, ac ar y cyfryw achlysuron âi ef gyda Ralf; ond Arthur, hyd yn oed ar y dyddiau pan fyddai gwynt neu dywydd yn peri i bysgota fod yn ddiwerth, ymddangosai fel pe bai’n well ganddo aros gyda mi na mynd gyda Ralf, neu hyd yn oed gyda Bedwyr, i geisio camp yn y goedwig.

Wrth edrych yn ôl, nid wyf yn cofio yn awr imi erioed oedi i gwestiynu hyn. Y bachgen oedd fy holl fywyd, a’m cariad tuag ato mor llwyr yn rhan o bob dydd fel yr oeddwn yn fodlon derbyn yr amser fel y deuai, gan gymryd yn uniongyrchol oddi wrth y duwiau y ffaith fod y bachgen, yn ôl pob golwg, yn hoffi uwchlaw pob peth fod gyda mi. Ni ddywedais wrth fy hun ond hyn: fod arno angen dianc rhag y teulu gorlawn, rhag nawdd brawd hynaf oedd yn awr yn paratoi ar gyfer safle na allai ef ei hun fyth obeithio ei gyrraedd, ac hefyd gyfle i fod gyda Bedwyr mewn byd o ddychymyg a gweithredoedd dewr lle’r oedd yn teimlo mai yno yr oedd ei le. Ni chaniateais i mi fy hun briodoli hynny i gariad, ac pe bawn wedi dyfalu natur y cariad hwnnw, ni allaswn fod wedi cynnig dim cysur bryd hynny.

Arhosai Bedwyr yng Ngalafa am fwy na blwyddyn, gan ymadael tua chartref yn yr hydref cyn un ar ddegfed pen-blwydd Arthur. Yr haf canlynol yr oedd i ddychwelyd.

Wedi iddo ef fynd ymaith, digalonai Arthur yn amlwg am wythnos; byddai’n ddistaw, yn anghyffredin felly, am wythnos arall; ac yna adferai ei ysbryd yn ddisymwth, ac yn her i’r tywydd deuai’n marchogaeth i’m gweld fi yn lled amlach nag o’r blaen.

Ni wn i ddim pa resymau a roddodd Ector dros adael iddo ef ddod mor fynych. Mwy na thebyg nid oedd arno angen dim rheswm o gwbl: fel rheol byddai’r llanc yn marchogaeth allan beunydd, oddieithr yn y tywydd mwyaf atgas, ac oni chynigid dim o’i wirfodd ynghylch i ba le’r âi, ni ofynnid dim ychwaith. Daeth yn hysbys, fel yr oedd raid iddo, ei fod ef yn dyfod yn fynych i’r Gapel Gwyrdd lle’r oedd y gwr doeth yn trigo; ond os rhoddai pobl gymaint ag un meddwl iddo, canmolent ddoethineb y llanc am geisio cwmni gŵr a oedd yn enwog am ei ddysg, a gadael y peth felly.

Ni cheisiais erioed ddysgu Arthur yn y modd y’m dysgasid innau gan Galapas, fy meistr. Nid oedd ef yn ymboeni dim am ddarllen na rhifyddeg, ac ni cheisiais i ddim eu gwasgu arno; canys, yn Frenin, efe a ddefnyddiai wyr eraill yn y celfyddydau hyn. Pa ddysg ffurfiol bynnag oedd ei hangen arno, fe’i câi gan yr Abad Martin neu gan eraill o’r gymuned. Canfyddais ynddo rywbeth o’m clust fy hun dros ieithoedd, a chefais wybod fod ganddo, heblaw’r Geltaeg a siaredid yn yr ardal lle’r oedd yn byw, beth o’r Llydaweg wedi aros gydag ef o’i fabandod; ac yr oedd Ector, gan gadw’r dyfodol mewn cof, wedi cymryd poen mawr i gywiro’i acen ogleddol yn rhywbeth y gallai Brythoniaid o bob parth ei ddeall. Penderfynais ei ddysgu yn yr Hen Dafod, ond synnais yn fawr wrth ganfod ei fod eisoes yn gwybod digon ohono i ddilyn brawddeg a leferid yn araf. Pan ofynnais iddo ymhle y dysgasai ef hi, edrychodd yn syn ac meddai: O’r bobl fryniau, wrth gwrs. Hwy yw’r unig rai sy’n ei llefaru hi yn awr.

A buost chwi’n ymddiddan â hwynt?

“O, do’n wir. Pan oeddwn yn fychan, unwaith yr oeddwn allan gydag un o’r milwyr, ac efe a fwriwyd oddi ar ei geffyl ac a’i anafodd ei hun, a daeth dau o bobl y bryniau i’m cynorthwyo. Yr oeddynt fel pe baent yn gwybod pwy oeddwn.”

“A oeddynt hwy yn wir felly?”

Ie. Wedi hynny yr oeddwn yn eu gweld hwy’n bur aml, yma ac acw, a dysgais siarad ychydig â hwy. Ond hoffwn ddysgu rhagor.

O’m sgiliau eraill, sef cerddoriaeth a meddyginiaeth, a’r holl wybodaeth a gesgliswn mor llawen ynghylch yr anifeiliaid a’r adar a’r pethau gwylltion, ni ddysgais iddo ddim. Ni fyddai arno angen y cyfryw bethau. Ni chymerai ef ddim gofal am anifeiliaid ond i’w hela, ac yno, eisoes, gwyddai bron cymaint â minnau am ffyrdd y ceirw gwylltion a’r blaidd a’r baedd. Ac ni rannais ag ef fawr ddim o’m gwybodaeth ynghylch peiriannau chwaith; yma drachefn dynion eraill a’u gwnaent ac a’u cydosodent; nid oedd raid iddo ef ond dysgu eu defnydd, a’r rhan fwyaf o hynny a ddysgwyd iddo ynghyd â’r celfyddydau rhyfel a ddysgai oddi wrth filwyr Ector. Eithr megis y gwnaethai Galapas â minnau, dysgais iddo sut i lunio mapiau a’u darllen, a dangosais iddo fap yr wybren.

Un diwrnod dywedodd wrthyf: Pam yr edrychit arnaf weithiau fel pe bawn yn dy atgoffa o rywun arall?

A wyf fi?

Gwyddoch yn dda eich bod yn gwneud. Pwy yw e?

Minnau, ychydig.

Cododd ei ben oddi ar y map a oeddem yn ei astudio. “Beth a olygwch?”

Dywedais wrthyt, pan oeddwn i o'th oed di bûm yn arfer marchogaeth i fyny i'r bryniau i weld fy nghyfaill Galapas. Yr oeddwn yn cofio'r tro cyntaf y'm dysgodd ef i ddarllen map. Gwnaeth imi lafurio o lawer galetach nag erioed y gwnaf i ti.

“Gwelaf.” Ni ddywedodd ddim mwy, ond tybiais ei fod yn ddigalon. Yr oeddwn yn meddwl pam y tybiasai ef y gallwn i ddywedyd dim wrtho ynghylch ei ach; yna daeth i'm meddwl y dichonai ddisgwyl i mi “weled” y cyfryw bethau wrth fy ewyllys. Ond ni ofynnodd efe i mi byth.




5


Ni bu rhyfel y flwyddyn honno, na’r nesaf chwaith. Yn y gwanwyn ar ôl deuddegfed pen-blwydd Arthur, torrodd Octa ac Eosa o’r diwedd o’u carchar, a ffoesant tua’r de i geisio nodded y tu ôl i derfynau’r Sacsoniaid Cydffederal. Aeth y sïon ar led mai arglwyddi a honnai eu hunain yn ffyddlon i Uthr a’u cynorthwyasai. Ni ellid beio Lot yn uniongyrchol, na Chadwr ychwaith; ni wyddai neb pwy oedd y bradwyr, ond yr oedd sïon ym mhob man, ac fe gymorthent i chwyddo’r teimlad o anniddigrwydd drwy’r holl wlad. Ymddangosai fel pe bai uno grymus Ambrosius o’r teyrnasoedd i fynd yn ddim: pob mân frenin, gan gymryd Lot yn esiampl iddo, a gerfiai ac a gadwai ei derfynau ei hun. Ac Uthr, heb fod mwyach y rhyfelwr disglair hwnnw a edmygid ac a ofnid gan wŷr, a ddibynnai’n ormod ar nerth ei gynghreiriaid, ac a gaeai ei lygaid ar y gallu yr oeddynt yn ei grynhoi.

Aeth gweddill y flwyddyn honno heibio yn ddigon tawel, oddieithr am yr hen stori arferol o gyrchoedd o'r gogledd ac o'r de i dir gwyllt y ddadl ar y naill law a'r llall i Fur Hadrian, a glaniadau haf ar yr arfordir dwyreiniol na chawsent, fel y dywedid, eu gwrthsefyll yn gwbl frwd gan y rhai oedd yn ei amddiffyn yno. Cedwid y gorllewin yn heddychlon gan stormydd Môr Iwerddon, ac yr oedd Cador, fel y dywedasid wrthyf, wedi dechrau ar yr amddiffynfeydd yn Segontium. Brenin Wthyr, yn ddiystyru'r cynghorwyr a ddywedai wrtho pan ddeuai helynt y deuai gyntaf o'r gogledd, a arhosai rhwng Llundain a Chaerwynt, gan daflu ei holl egni i gadw Traeth y Sacsoniaid dan batrôl a Mur Ambrosius yn gadarn gaerog, gyda'i brif lu yn barod i symud a tharo pa le bynnag y torrai'r goresgynwyr y terfynau. Yn wir, ychydig a oedd eto i'w droi tua'r gogledd: nid oedd sôn am gynghrair fawr o oresgynwyr eto ond sôn, ac yr oedd y mân ysbeiliau yn parhau ar hyd yr arfordir deheuol drwy'r flwyddyn, gan gadw'r Brenin i lawr yno i'w gwrthwynebu. Gadawodd y Frenhines Gernyw y pryd hwn, a symud i Gaerwynt gyda'i holl osgordd. Pryd bynnag y gallai'r Brenin, ymunai â hi yno. Sylwid, wrth gwrs, nad oedd ef bellach yn mynychu merched eraill fel y buasai gynt yn arfer gwneud, ond ni chylchredai dim si o anallu: ymddangosai fel pe bai'r merched a wyddai amdano wedi ei gyfrif yn ddim ond cyfnod trosiannol yn ei afiechyd, ac heb ddywedyd gair. Pan welwyd yn awr ei fod yn treulio ei holl amser gyda'r Frenhines, aeth y stori ar led ei fod wedi cymryd llwon ffyddlondeb. Felly, er y gallai'r merched alaru am eu carwr, llawenychai'r dinasyddion hynny a fuasai gynt yn arfer cloi eu merched ifainc draw pan elai'r gair o gwmpas fod y Brenin yn dyfod, ac a'i canmolent am ychwanegu daioni at ei alluoedd fel gŵr rhyfel.

Y rhai olaf hyn, yn sicr ddigon, yr oedd yn ymddangos iddo eu hadennill; er hynny, yr oedd hanesion yn cylchredeg am ansicrwydd ei dymer, ac am ffyrnigrwydd sydyn a ddangosai wrth drin gelynion gorchfygedig. Eithr, ar y cyfan, croesawid hyn yn arwydd o nerth mewn cyfnod pan oedd ar nerth mawr ei angen.

Yr oeddwn i fy hun fel pe bawn wedi llwyddo i suddo’n ddiogel o’r golwg. Pe byddai pobl o bryd i’w gilydd yn rhyfeddu i ble yr oeddwn wedi mynd, dywedai rhai fy mod wedi croesi’r Môr Cul drachefn ac ailafael yn fy nheithiau, ac eraill fy mod unwaith eto wedi encilio i unigedd newydd i barhau â’m hastudiaethau. Clywais oddi wrth Ralf ac Ector—ac weithiau, yn ddiniwed, oddi wrth Arthur—fod sibrydion amdanaf ym mhob rhan o’r wlad. Dywedid pan syrthiodd y Brenin yn glaf gyntaf, fod Myrddin wedi ymddangos ar unwaith mewn llong aur â hwyl ysgarlad, ac wedi marchogaeth i’r palas i’w iacháu, ac wedi hynny wedi darfod i’r awyr. Yna fe’i gwelwyd ym Mryn Myrddin, er na welodd neb ef yn marchogaeth yno. (A hynny er fy mod innau wedi newid meirch yn y mannau arferol, ac wedi aros bob nos mewn tafarn gyhoeddus.) Ac er hynny, fel yr âi’r sôn, yr oedd Myrddin y swynwr yn arfer ymddangos a diflannu yma a thraw ledled y deyrnas. Yr oedd wedi iacháu gwraig glaf gerllaw Aquae Sulis, ac wythnos wedyn fe’i gwelwyd yng Nghoedwig Caledonia, bedwar can milltir i ffwrdd. Tyfai’r llu o chwedlau, wedi eu bathu gan bobl segur yn chwennych y pwys a roddai’r fath “newyddion” iddynt. Weithiau, fel y bu o’r blaen, byddai iachawyr crwydrol neu ddarpar broffwydi yn eu galw eu hunain yn “Fyrddin arall,” neu hyd yn oed yn defnyddio fy enw i fy hun: peri ymddiriedaeth yn yr iachawyr a wnâi hyn, ac os gwellai’r claf, ni wnâi niwed. Os byddai’r claf farw, tueddai pobl i ddywedyd yn syml, “Ni allai fod wedi bod yn Fyrddin wedi’r cwbl; buasai ei hud ef wedi llwyddo.” Ac am fod y Myrddin gau erbyn hynny wedi darfod yn llwyr o’r golwg, byddai fy enw da yn goroesi’r twyll. Felly cedwais fy nghyfrinach, ac ni chollais ddim. Yn sicr ni ddisgynnai amheuaeth grwydrol ar geidwad tawel y Capel Glas.

Yr oeddwn wedi llwyddo o bryd i’w gilydd i anfon negeseuon o gysur a thawelwch at y Brenin. Fy mhrif ofn oedd y tyfai ef yn ddiamynedd, ac naill ai anfon am y bachgen yn rhy fore, neu drwy ryw fyrbwyll gamarweiniad ddatguddio Ector neu finnau i’r rhai a’i gwyliasant. Eithr efe a arhosodd yn ddistaw. Ector, wrth sôn wrthyf am hyn, a ryfeddai a oedd y Brenin eto’n tybied fod perygl y brad yn rhy fawr i gael y bachgen gydag ef yn Llundain, neu a oedd efe eto’n gobeithio yn erbyn pob gobaith chwerw y câi ef ryw ddydd fab arall.

Myfi a feddyliwn nad y naill na’r llall ydoedd. Cawsai Wthr ei amgylchu gan frad a thrafferthion a diffyg yr iechyd cadarn a fuasai’n gyfarwydd ag ef; ac ar ben hynny, dechreuai’r Frenhines glafychu y gaeaf hwnnw. Nid oedd ganddo na’r amser na’r meddwl i’w rhoi i’r dieithryn ieuanc a oedd yn aros i gymryd yr hyn yr oedd ef ei hun yn ei chael yn galetach ac yn galetach ei ddal.

O ran y Frenhines, bu lawer tro yn ystod y blynyddoedd pan oeddwn yn rhyfeddu at ei thawelwch hi. Yr oedd Ralf, trwy ddulliau o’i eiddo ei hun, wedi cadw mewn cysylltiad cudd â’i nain, yr hon a wasanaethai Ygraine, a thrwyddi hi yr oedd wedi rhoi sicrwydd i’r Frenhines am les ei mab. Ond o bob hanes, yr oedd Ygraine, er iddi garu ei merch Morgian, ac y buasai wedi caru ei mab cyn ddrased ag ef, yn abl i edrych—yn ddigon diystyr, fe ymddangosai—ar ei phlant yn cael eu defnyddio yn offerynnau polisi brenhinol. Nid oedd Morgian ac Arthur, yn ei golwg hi, ond wystlon ei chariad at y Brenin; ac wedi eu dwyn i’r byd, troes yn ôl at ochr ei gŵr.

Prin iawn y gwelsai Arthur, ac yr oedd yn fodlon gwybod y deuai ef ryw ddydd allan o’i noddfa yn ddiogel a chryf, yn awr angen y Brenin. Morgian, y rhoddasai iddi’r holl gariad mamol yr oedd hi’n abl ohono, oedd i’w hanfon—heb gymaint ag edrych yn ôl, meddai Marcia mewn llythyr at Ralf—i’r gwely priodas a unoai’r deyrnas oer yng ngogledd y wlad a’i harglwydd llym ag ochr Uther yn yr ymdrech a oedd ar ddod.

Pan geisiais ddangos i Arthur rywbeth o’r cariad rhywiol llwyr-yfawr hwnnw a feddiannasai Uther ac Ygraine, ni lefarais ond hanner y gwir. Hi oedd eiddo Uther yn gyntaf, ac yna hi oedd Frenhines; ac er mai hi oedd cludydd tywysogion, ni ofalai hi ddim mwy amdanynt nag y gofala’r hebog pan hedfan ei chywion ymaith. Fel yr oedd pethau’n sefyll, er ei mwyn hi, gwell oedd felly; ac, meddyliais, er mwyn Arthur hefyd. Y cwbl yr oedd ei angen arno yn awr, yr oedd ganddo oddi wrth Ector a’i wraig addfwyn.

Ni chadwaswn ddim cysylltiad â Bryn Myrddin, ond mewn rhyw ffordd gylchog deuai newyddion ataf drwy Ector. Yr oedd Stilicho wedi priodi Mai, merch y melinydd, a bachgen oedd y plentyn. Anfonais fy llongyfarchion a rhodd o arian, ynghyd â bygythiad o amryw hudoliaethau enbyd pe caniatâi efe i’r naill na’r llall o’i deulu newydd gyffwrdd â’r llyfrau a’r offerynnau a adawsid yn yr ogof. Yna anghofiais amdanynt.

Priododd Ralf yntau hefyd, yn ystod fy ail haf yn y Goedwig Wyllt. Nid yr un achos ag a fu gan Stilicho oedd ganddo ef; yr oedd wedi canlyn y ferch yn ddigon hir, ac ni chafodd ei ddedwyddwch yn ei gwely hi ond wedi priodas Gristionogol. Hyd yn oed pe na bûm wedi gwybod fod y ferch yn rinweddol, a bod Ralf wedi bod yn ymbryderu ar ei hôl hi fel ebolyn dan ffrwyn ers blwyddyn neu ragor, gallaswn fod wedi tybied cymaint oddi wrth y nerth llonydd, disglair oedd arno wrth i'r wythnosau fynd heibio. Merch brydferth oedd hi, llawen a da, ac ynghyd â'i morwyndod rhoddodd iddo ei holl addoliad.

Ac am Ralf, dyn ieuanc arferol ydoedd, ac yr oedd wedi edrych yma ac acw, fel y gwna dynion ieuainc; ond wedi ei briodas ni wyddwn i erioed amdano iddo droi ei olwg i'r naill du eto, er ei fod yn ŵr golygus, ac yn y blynyddoedd diweddarach nid yn annaturiol yn uchel yn ffafr y Brenin ac yn dod ar draws llawer a geisiai ei ddefnyddio ef yn garreg gamu i rym gymaint ag i bleser. Ond ni ellid byth ei ddefnyddio.

Yr wyf yn credu fod rhai yng Ngalafa yn rhyfeddu paham y cedwid gŵr ieuanc mor abl i farchogaeth ar wylfa dros fab maeth Ector, pan oedd hyd yn oed Cei ieuanc yn ymuno â’i dad a’r lluoedd bob tro y codai braw; eithr yr oedd gan Ralf dymer uchel, a hunanhyder rhagorol yn y dyddiau hynny, ac yr oedd ganddo hefyd orchmynion yr Iarll i’w dyfynnu. Gallasai’r peth fod yn galed pe taent ei wraig ef yn ei wawdio, ond bu hi cyn hir yn feichiog, ac yn rhy ddiolchgar o’i gael ef wedi ei rwymo gartref yn agos ati hi byth i’w gwestiynu. Yr oedd Ralf ei hun yn pryderu ychydig, mi wn, ond cyfaddefodd wrthyf unwaith, pan oeddym ni ein dau ar ein pennau ein hunain, na phe gallai ond weld Arthur yn cael ei gydnabod a’i osod yn ei le cyfiawn wrth ochr yr Uchel Frenin, y cyfrifai hynny yn waith bywyd da.

“Dywedaist wrthyf mai’r duwiau oedd yn ein gyrru ni y noson honno yn Nhintagel,” meddai ef. “Nid wyf fi yn gyfaill i’r duwiau, megis yr wyt ti, eithr ni allaf feddwl am yr un llanc a adwaenais a fyddai’n fwy teilwng i godi cleddyf yr Uchel Frenin pan fydd raid iddo ef ei osod i lawr.”

Cadarnhâi pob adroddiad hyn. Pan elwn i i lawr i’r pentref am gyflenwadau, neu i’r dafarn am hel straeon, clywn lawer am fab maeth Ector, “Emrys”. Hyd yn oed y pryd hwnnw, eiddo ef oedd y fath bersonoliaeth ag a gesgla chwedl o’i chylch fel y cesgla diferfaen galch.

Clywais ŵr unwaith yn dywedyd, yn ystafell lawn y dafarn: Dywedaf hyn wrthych, pe baech yn dweud wrthyf mai un o hiliogaeth y Ddraig ydoedd ef, yn fab anghyfreithlon i’r Uchel Frenin a aeth heibio, fe’ch credwn.

Yr oedd penaethiadau, a rhywun a ddywedodd: Wel, pam lai? Gallai fod yn fab anghyfreithlon i Wthr, oni allai? Y mae wedi peri syndod imi erioed nad oes rhagor o'r rheiny ynghylch. Yr oedd ef yn un dros y gwragedd, ddigon sicr, cyn i'w glefyd osod arno ofn uffern.

Dywedodd rhywun arall: “Pe byddai mwy, gellwch fod yn sicr y byddai ef wedi eu cydnabod.”

“Do, yn wir,” ebe’r gŵr a lefaras gyntaf. “Gwir yw hynny. Ni ddangosai ef mo rhagor o gywilydd na tharw’r ffarm, a phaham y gwnâi? Dywedant fod y ferch a gafodd ef yn Llydaw — Morgawse, ai hi oedd? — mewn ffafr fawr ganddo yn y llys, ac yn myned i bob man gydag ef. Dyna’r cwbl a wyddom ni amdanynt, y ddwy eneth, a’r tywysog a faged mewn rhyw lys estron.”

Yna’r oedd y sgwrs yn troi, fel y gwnâi’n fynych y dyddiau hynny, at yr olyniaeth, ac at y Tywysog ifanc Arthur yn tyfu i fyny rywle yn y deyrnas estron yr oedd Myrddin y dewin wedi ei gludo ymaith yn ddirgel.

Eithr pa hyd y gellid ei gadw ef yn gudd ni allwn i ddyfalu. Wrth imi ei wylio yn marchogaeth i fyny llwybr y goedwig, neu’n plymio ac yn ymaflyd â Bedwyr yn nyfroedd haf y llyn, neu’n yfed i mewn y rhyfeddodau a ddangoswn iddo fel y mae’r ddaear yn sugno’r glaw, rhyfeddod oedd i mi na welai pawb, fel y gwelwn innau, y frenhiniaeth yn disgleirio ohono fel y disgleiriasai yn y weledigaeth fflachlyd honno o’r cleddyf yn y maen allor.




6


Yna y daeth y flwyddyn a elwir, hyd heddiw, y Flwyddyn Ddu. Honno oedd y flwyddyn wedi trydydd pen-blwydd Arthur ar ddeg.

Bu farw arweinydd y Saeson, Octa, yn Rutupiae, o ryw haint a ddaliasai yn ystod y carchar hir; eithr aeth ei gefnder Eosa i'r Almaen, ac yno cyfarfu â mab Octa, Colgrim, ac nid oedd yn anhawdd dyfalu pa gynghorau oedd rhyngddynt.

Croesodd Brenin Iwerddon y môr, ond nid tua Glan Iwerddon; lle'r oedd Cador yn disgwyl amdano yn Neva, a Maelgwn Gwynedd y tu ôl i amddiffynfeydd drylliog Segontium; eithr gwylid ei hwyliau o lannau Rheged wrth iddo wneud tir yn Ystrad Clud ac yno ei dderbyn yn garedig gan frenhinoedd y Pictiaid.

Yr oedd gan y rhai hyn gytundeb â Phrydain er amser Macsen, wedi ei adnewyddu gydag Ambrosius; ond pa ateb a wnâi hwy yn awr i gynigion Iwerddon, ni allai neb ddyfalu.

Daeth helyntion eraill yn nes at adref, ac yn fwy uniongyrchol. Blwyddyn o newyn oedd hi. Hir a fu’r gwanwyn, ac oer a gwlyb, a’r meysydd ym mhob man dan ddŵr, ymhell wedi’r amser pan ddylasai’r yd fod wedi ei hau ac yn tyfu. Yr oedd clefyd y gwartheg ym mhobman yn y de, ac yng Ngalafa bu farw hyd yn oed y defaid mynydd caled eu gwlân glas, eu traed yn pydru ymaith fel na allent symud ar y mynydd-dir i ymborthi. Difethodd rhew hwyr flagur y ffrwythau, a hyd yn oed wrth i’r yd gwyrdd dyfu, troesai’n frown ac yn pydru yn y caeau llonydd, llawn dŵr. Deuai chwedlau rhyfedd i’r gogledd. Yr oedd derwydd wedi mynd yn wallgof ac wedi ymosod ar Wthr am arwain y wlad oddi wrth yr Hen Grefydd; ac esgob Cristnogol a safodd ar ei draed yn yr eglwys ac a’i ceryddodd yn chwyrn am ei fod yn bagan. Bu sôn am geisio bywyd y Brenin, ac am y modd erchyll y cosbodd y Brenin y dynion oedd yn gyfrifol.

Felly yr âi’r gwanwyn a’r haf heibio, mewn trychineb, ac erbyn dechrau’r hydref yr oedd y wlad yn gorwedd fel diffeithwch. Byddai pobl yn marw o newyn. Soniai’r werin am felltith wedi ei gosod ar y tir; ond ai digofaint Duw oedd hwnnw am fod cysegrleoedd y wlad eto’n hawlio eu haberthau, ai ynteu hen dduwiau’r bryn a’r coetir oedd yn dial am esgeulustra, ni wyddai neb yn sicr. Y cwbl a wyddid yn bendant oedd fod malltod ar y wlad, a’r Brenin yn glafychu. Bu cynulliad o uchelwyr yn Llundain yn mynnu ar i Wthyr enwi ei etifedd. Ond ymddangosai—Ector a ddywedodd hyn wrthyf fi—fel pe bai arno ofn o hyd, heb wybod cyfaill oddi wrth elyn; y cwbl a ddywedai oedd fod ei fab yn fyw ac yn ffynnu, ac y cyflwynid ef gerbron yr uchelwyr yng ngŵyl nesaf y Pasg. Yn y cyfamser yr oedd ei ferch Morgian wedi mynd heibio’i deuddegfed pen-blwydd, ac fe’i dygid tua’r gogledd ar gyfer ei phriodas adeg y Nadolig.

Gyda’r hydref y newidiodd y tywydd, a thymor mwyn a sych a ddaeth i ben ei daith. Yr oedd hi’n rhy hwyr i gynorthwyo’r cnydau nac ychwaith y gwartheg a oedd ar drengi, ond yr oedd yn fendith i ddynion a oedd wedi llwgu am yr haul; a daeth y tywydd disglair mewn pryd i aeddfedu peth o’r ffrwyth a adawsid ar y coed gan dymhestloedd y gwanwyn a phydredd yr haf.

Yn y Goedwig Wyllt yr oedd y niwl yn ymdroelli trwy’r pinwydd yn fore bach, a gwlith Medi yn disgleirio ym mhob man ar y gweoedd pry cop. Gadawodd Ector Galafa i gyfarfod â Rheged a’i gynghreiriaid yn Luguvallium. Yr oedd Brenin Iwerddon wedi hwylio am adref, ac yr oedd heddwch o hyd yn Ystrad Clud; ond yr oedd y llinell amddiffyn ar hyd aber yr Ituna, o Alauna hyd Luguvallium, i’w gwarchod gan wyr arfog, a sonid am Ector fel ei phennaeth. Aeth Cei gyda’i dad.

Yr oedd Arthur, prin dri mis oddi wrth ei bedwerydd pen-blwydd ar ddeg, yn ddigon tal i fachgen un ar bymtheg, ac eisoes—yn ôl Ralf—yn gleddyfwr o fri, yn dangos ei anniddigrwydd yn eglur ac yn mynd yn fwy distaw o ddydd i ddydd. Treuliai ei holl ddyddiau yn awr yn y goedwig, yn fynych gyda mi (er nid cymaint ag o’r blaen), ond y rhan fwyaf o’r amser, meddai Ralf wrthyf, yn hela neu’n cymryd marchogfeydd penwan trwy’r wlad arw.

Pe gwnaai’r Brenin ryw symudiad,” meddai Ralf wrthyf fi. “Fe ladd y bachgen ei hunan fel arall. Megis pe gwyddai fod rhywbeth iddo yn y dyfodol, rhyw beth nas dyfaliwyd, ond ni rydd hynny ddim llonyddwch iddo. Y mae arnaf ofn y torra’i war cyn i hynny ddigwydd. Y march newydd hwnnw sydd ganddo — Canrith y gelw ef ef — ni byddwn i fy hun yn malio mynd ar ei gefn, a dyna’r gwir noeth. Ni allaf feddwl pa beth a ddaeth dros Ector i’w roi iddo; rhodd o euogrwydd, efallai.

Tybiaswn ef oedd yn ei le. Yr oedd y march gwyn wedi ei adael i Arthur pan aeth Ector â Chei i fyny gydag ef i Lygfalium. Yr oedd Bedwyr wedi mynd hefyd, er nad oedd ef ddim hŷn nag Arthur. Bu’n rhaid i Ector drafferthu’n fawr i egluro i Arthur paham na allai ef fynd. Eithr hyd oni lefarai Uthr, ni allem ni wneud dim.

Daeth y lleuad lawn, lleuad Medi a elwid y Cynhaeafwr. Disgleiriai hi mewn noson sych a mwyn dros y caeau pydredig, heb wneud dim lles a welai neb, ond goleuo’r gwaharddedigion a ymlusgai allan o’u cuddfannau i ysbeilio’r ffermydd pellennig, neu’r milwyr a fyddai’n ddi-baid ar symud y dyddiau hynny i’r naill fan bygythiad neu’r llall.

Ni allwn gysgu. Yr oedd fy mhen yn dost, ac ysbrydion yn gwasgu’n agos, megis y gwnânt pan ddônt â gweledigaeth; ond ni ddaeth dim ymlaen i oleuni nac i lun; ni lefarodd dim. Yr oedd fel dioddef bygythiad taranau, mor agos â’r blancedi a’m hamgylchynai, ond heb y fellten i’w hollti, na’r glaw glanhäol i ddwyn awyr glir. Pan dorrodd y dydd o’r diwedd, yn llwyd a niwlog, codais, cymerais fara a dwrn o olewydd o’r crochan, ac euthum i lawr trwy’r goedwig at y llyn, i olchi ymaith boen y nos.

Bore tawel ydoedd, mor lonydd fel na ellid dywedyd lle y terfynai’r niwl a lle y dechreuai wyneb y llyn. Cyfarfyddai’r dwfr â graean gwastadedig y traeth heb symudiad ac heb sŵn. Y tu cefn i mi safai’r goedwig wedi ei hamwisgo yn y niwl, a’i harogleuon eto’n cysgu. Ymddangosai’n fath ar halogi ar dorri’r distawrwydd a phlymio i’r dwfr gwyryf hwnnw, ond golchai ei oerni croyw ymaith y llinynnau glynu hynny o’r nos, a phan ddeuthum allan ac yr oeddwn yn sych drachefn ac wedi gwisgo, bwyteais fy mrechdan fore gyda phleser; yna ymgartrefais â’m gwialen bysgota i ddisgwyl codiad y bore, ac i obeithio am awel ar doriad haul i grychu’r dwfr gwydraidd.

O'r diwedd y cododd yr haul, yn welw drwy'r niwl, ond ni ddygai ddim awel gydag ef. Pennau'r coed a nofient i fyny o'r llwydni, ac ar ochr bellaf y llyn yr ymgodai'r goedwig ddu, yn gymylog, tua'r bryniau myglyd. Blodeuog oedd y dŵr gan niwl, megis perlog.

Ni thorrodd un fodrwy nac crychdon ar y dŵr gwydrog, ac nid oedd un arwydd o awel ar ddod. Newydd benderfynu yr oeddwn y gallwn gystal fynd, pan glywais rywbeth yn dod ar frys drwy’r goedwig y tu cefn imi. Nid marchog oedd; rhy ysgafn i hynny, ac yn dyfod yn rhy gyflym drwy’r isgoed.

Arhosais fel yr oeddwn, hanner wedi troi, yn disgwyl. Rhedai pigo mân i fyny croen fy nghefn, a chofiais boen di-gwsg y nos. Llithrodd y goglais i’m bysedd; cefais fy hun yn gafael yn y wialen nes peri poen i’r cnawd. Ar hyd y nos, gan hynny, yr oedd hyn wedi bod ar ddod. Ar hyd y nos yr oedd hyn wedi bod yn aros i ddigwydd. Ar hyd y nos? Oni chefais fy nhwyllo, yr oeddwn wedi bod yn disgwyl hyn ers pedair blynedd ar ddeg.

Hanner cant o gamau ar hyd glan y llyn o’r man y bûm yn eistedd, torrodd carw allan o’i guddfan. Fe’m gwelai ar unwaith, ac fe safodd yn sydyn, ei ben yn uchel, yn barod i droi a thorri i’r cyfeiriad arall. Gwyn oedd ef. Mewn cyferbyniad, yr oedd y canghennau llydain ar ei dalcen fel pe baent o efydd caboledig, a’i lygaid yn dangos coch fel garned. Ond gwir greadur oedd ef; yr oedd staeniau chwys ar y croen gwyn, a blew trwchus ei fol a’i wddf wedi eu tagio â llaith. Yr oedd rhych o lysiau’r dialen felen wedi ymddalgrynnu am ei wddf, ac yn crogi yno fel coler. Edrychodd yn ôl dros ei ysgwydd, ac yna, yn goesau stiff, neidiodd oddi ar y lan i’r dŵr, ac mewn dwy naid arall yr oedd hyd at ei ysgwyddau ynddo ac yn nofio’n syth allan i’r llyn.

Torrodd y dŵr llyfn, gloyw, ac fe saethodd yn ôl fel saeth. Atebid y tasgiad gan dwrw dyfnion yng nghanol y goedwig. Yr oedd bwystfil arall yn dyfod, benben.

Yr oeddwn wedi camgymryd wrth dybied na allai dim ddod drwy'r goedwig mor gyflym â charw ar ffo. Cabl, milgi gwyn Arthur, a dorrodd allan o'r coed yn union lle'r oedd y carw wedi torri drwodd, ac a'i hyrddiodd ei hun i'r dŵr. Ychydig eiliadau'n ddiweddarach yr oedd Arthur ei hun, ar y march Canrith, yn rhuthro allan ar ei ôl.

Ataliodd ei geffyl ar y lan, gan ei godi ar ei draed ôl, hyd at y ffetloc yn y dŵr. Yr oedd ei fwa ganddo wedi ei dannu’n barod yn ei law. Tynnodd y march i’r naill ochr a chododd y bwa, gan anelu oddi ar gefn y ceffyl llamgar. Eithr nofiai’r carw’n isel; ni welid ond pen yr hydd uwchlaw’r dŵr, megis lletem yn gwanu ymaith yn gyflym, a’i gyrn yn wastad ar ei ôl ar wyneb y dŵr fel canghennau’n llusgo. Yr oedd y ci hela, yn nofio’n gryf, yn un llinell ag ef. Gostyngodd Arthur y bwa, a throes y march yn ôl i wynebu’r clawdd. Yn yr eiliad cyn i’w ysgyrion daro, gwelodd fi. Gwaeddodd rywbeth, a daeth ar ganiad ar hyd y gro.

Yr oedd ei wyneb yn fflamio gan gyffro. “A welaist ef? Yn wyn fel eira, a phen fel ymerawdwr! Ni welais erioed ei fath yn fy mywyd! Yr wyf fi am fynd o gwmpas. Yr oedd Cabal yn cau i mewn; fe’i dalia ef hyd oni chyrhaeddaf yno. Gresyn gennyf imi ddifetha dy bysgota.”

Emrys —

Edrychodd yn ddiamynedd. “Beth?”

Edrychwch. Y mae'n anelu tua'r ynys.

Troes efe i edrych i’r man y pwyntiais innau. Yr hydd a ddiflannasai i’r niwl, a’r ci hela gydag ef. Ni welid un arwydd ohonynt, ond y crychdonni pylion yn gwastatáu tua’r lan.

Yr ynys, ai hi yw? A ydych yn sicr?

Diau.

Holl gythreuliaid uffern, meddai’n ddig. Pa ddarn melltigedig o anlwc! Yr oeddwn yn meddwl fy mod wedi’i gael ef pan neidiodd Cabal arno mor agos.

Yr oedd ef yn glynu wrth yr awen, yn petruso, ac yn syllu allan dros y llyn cymylog, tra’r oedd y march nerthol yn pryderu ac yn cilio i’r naill du. Tybiaf yr oedd arno gymaint o arswyd y lle ag ar neb a fagwyd yn y cwm hwnnw. Yna gosododd ei enau’n galed, gan ffrwyno Canrith yn llym.

Yr wyf yn mynd i’r ynys. Gallaf ffarwelio â’r carw, y mae’n debyg—yr oedd hynny’n rhy dda i fod yn wir—ond melltigedig fi os collaf Gabal. Bedwyr a’i rhoddodd ef imi, ac nid oes gennyf ddim bwriad ei golli i Bilis nac i neb arall chwaith, boed yn y byd hwn neu’r llall.

Rhoddodd ddau fys wrth ei enau a chwibanodd yn grechlyd. Gabal! Gabal! Yma, syr, yma!

Nid oes dim lles; prin y troech ef yn awr.

“Nage.” Cymerodd anadl. “Wel, nid oes dim amdani, rhaid fydd mai’r ynys a fydd hi. Os estyn eich hud mor bell â hynny, Fyrddin, anfonwch ef gyda mi yn awr.”

Y mae gydych bob amser, gwyddoch hynny. Nid ewch i’w nofio ef drosodd, onid e?

“Â efe,” ebe Arthur, braidd yn fyr ei wynt, wrth iddo orfodi’r march anfodlon tua’r dŵr. “Y mae’n rhy bell i fynd o amgylch. Os â’r bwystfil hwnnw i gyfeiriad y creigiau, a Chabal yn ei ganlyn — ”

Am ba reswm na chymerwch y cwch? Y mae’n gynt, ac felly fe allwch ddod â Cabal yn ôl.

Ie, ond bydd angen disbyddu'r peth truain. Felly y bydd hi bob amser.

Mi a’i gwagiais hi y bore hwn. Y mae’n eithaf parod.

A oeddech chwi? Dyna’r tamaid cyntaf o lwc heddiw! Yr oeddech ar fin mynd allan, ynteu? A ddeuwch chwi gyda mi?

Naddo. Arhosaf yma. Tyrd yn awr, Emrys, dos i geisio dy gi hela.

Am ennyd yr oedd bachgen a cheffyl yn hollol lonydd. Arthur a syllai i lawr arnaf, rhyw beth yn dangos yn ei wyneb a oedd yn hanner tyb, hanner arswyd-parch, ond a lyncid yn fuan gan yr anwadaledd mwy. Llithrodd ef oddi ar gefn y march, a gwthiodd y ffrwynau i'm llaw. Yna datynnodd linyn ei fwa a'i daflu dros ei ysgwydd, a rhedodd at y cwch. Math cyntefig o gwch gwastad ei waelod oedd hwn, yr hwn a arferai orwedd wedi ei draethu mewn cilfach frwynog ychydig bellter ar hyd y lan. Ei gwthiodd hi allan â gwthiad unig, hedegog, ac neidiodd i mewn. Safwn innau ar y graean mân, yn dal y ceffyl, ac yn ei wylio. Gwthiai hi allan drwy'r dyfroedd bas â pholyn; yna tynnodd y rhwyfau allan, a dechreuodd rwyfo.

Tynnais y brethyn torchog o'r tu ôl i gyfrwy'r ceffyl, a'i daflu dros gefn chwilboeth yr anifail; yna clymais ef wrth fan lle y gallai bori, ac euthum yn ôl i'm sedd ar lan y llyn.

Yr oedd yr haul erbyn hyn yn uchel yn y nef, ac yn cryfhau o hyd. Gwibiai glas y dorlan heibio. Pryfed adenydd-gwyllen a ddawnsient uwchlaw’r dŵr. Yr oedd arogl mintys gwyllt yn yr awyr, a chrychiar dŵr yn ymlusgo allan o blethwaith o anghof fi bychan y dŵr. Gwas neidr, bychan, a chorff ysgarlad arni, a lynai’n crynu wrth gorsen. Dan yr haul symudai’r niwl yn dyner, gan fwganu ymaith oddi ar y dŵr gwydraidd, yn ymsymud ac yn aflonydd megis ysbrydion y nos, megis mwg y tân hudol...

Y traeth, y gwas-y-neidr gochwyn, y ceffyl gwyn yn pori, a’r goedwig gymylog y tu cefn imi, a bylid oll ac a droent yn ysbrydion hwythau. Mi a syllwn, fy llygaid yn llydain ac yn llonydd, ar y cwmwl tawel a dall hwnnw o berl.

Yr oedd ef yn rhwyfo’n galed, ei ên ar ei ysgwydd wrth iddo nesáu at yr ynys. Yn gyntaf fe’i codai fel rhyw gysgod nofiol, gan dyfu’n arfordir wedi ei grogi dan ganghennau isel y coed. Y tu ôl i’r coed, yn niwliog ac afreal, esgynnai ffurfiau’r creigiau fel castell mawr yn myfyrio ar ei graig. Lle y cyfarfyddai’r traeth â’r dŵr gorweddai llinell o arian disglair, wedi ei thynnu’n llym rhwng yr ynys a’i delw. Ar y dŵr yr arnofiai’r coed cymylog a thyrau uchel y creigiau, yn ddi-bwysau, yn ysbrydion eu hunain yng nghanol y niwl ysbrydol.

Yr oedd y cwch yn gyrru ymlaen. Edrychodd Arthur dros ei ysgwydd, gan alw enw’r milgi.

“Cabal! Cabal!”

Atsainiai’r waedd yn uchel dros y dŵr, dringai i fyny’r clogwyni uchel, ac yna darfyddai. Nid oedd un arwydd na chi hela na charw. Plygid ef eilwaith at ei rwyfau, gan yrru’r cwch ysgafn i neidio drwy’r dŵr.

Crafai ei waelod ar y graean. Neidiodd ef allan. Tynnodd hi i fyny, a cherddodd i fyny trwy’r llain gul o laswellt. Yr oedd y goleuni yn gryfach bellach wrth i’r haul godi’n uwch, yn adlewyrchu oddi ar y niwl gwyn a’r dŵr gwyn. Uwchlaw’r lan estynnai canghennau’r fedw a’r criafol yn isel, yn drwm o hyd gan leithder. Yr oedd aeron y criafol yn goch fel fflam, ac yn loyw. Yr oedd y dywarchen fel pe bai wedi ei llwchio â llygad y dydd, â’r gwlyddyn, ac â brwynen fechan felen. Rhuthrai menig y cŵn hwyr i lawr y glannau, eu pigau’n gwthio trwy ymlusg y mieri duon. Llenwai’r erwain y ddôl, yn rhydu dan yr hydref, yr awyr â’i harogl trwchus o fêl.

Gwthiodd y bachgen y canghennau crog o’r neilltu, a rhuthrodd trwy lwybrau’r mieri, ac a safodd yn gadarn ar y dywarchen flodeuog, gan gulhau ei lygaid tua’r clogwyni uwch ei ben. Galwodd drachefn, a drachefn yr adlais a gerddodd ymaith yn wag, ac a fu farw. Yr oedd y niwl yn codi’n gyflymach yn awr, gan dreiglo i fyny tua’r copaon, ac yn dangos godre’r creigiau wedi eu golchi mewn goleuni clir ond sigledig. Yn ddisymwth fe ystwythodd, gan syllu i fyny. Hanner ffordd i fyny’r clogwyni, ar hyd yr hyn nad oedd ond megis wythïen yn y graig, y carw gwyn a ganterai’n esmwyth, mor ysgafn â chwmwl o’r niwl a droellai ymaith yn awyr oddi tano.

Rhedai Arthur ymlaen i fyny’r llethr. Ni wnâi ei gamre ar y dywarchen drwchus ddim sain. Gwthiai ei ffordd hyd ei wasg drwy glystyrau o redyn melynnaidd, gan wasgaru’r diferion llachar, ac fe ddaeth allan wrth droed y clogwyn.

Seibiodd drachefn, gan edrych o’i gwmpas. Ymddangosai fel pe bai’r un arswyd-parch a’i cyffyrddasai ynghynt yn ei ddal. Edrychai, nid mewn ofn, eithr fel y mae dyn yn edrych sy’n gwybod y gall, trwy symudiad, gychwyn rhyw beth na wêl ef ei ddiwedd. Estynnodd ei wddf, gan chwilio’r creigiau anferth a godai uwch ei ben. Nid oedd un arwydd o’r carw gwyn, ond yr oedd y creigiau’n ymddangos yn fwy nag erioed fel castell wedi ei goroni â’r haul.

Cymrodd anadl, gan ysgwyd ei ben fel pe deuai allan o’r dŵr, yna llefarodd drachefn, ond yn dawel. “Cabal? Cabal?”

O rywle yn agos iawn ato ef, gan hollti’r distawrwydd llawn arswyd, y daeth cyfarthiad y ci hela. Yr oedd ynddo rywbeth o gyffro, a rhywbeth hefyd o ofn. O gyfeiriad y clogwyn y deuai. Troes y bachgen ei olwg o’i amgylch yn sydyn. Yna, y tu ôl i len werdd y coed, gwelodd yr ogof. Ac wrth iddo gychwyn ymlaen, cyfarthodd Cabal drachefn, nid mewn ofn na phoen, ond fel bwystfil ar drywydd.

Heb ragor o betruso, plymiai Arthur i dywyllwch yr ogof.

Ni allai ef byth ddywedyd wedyn pa fodd y cafodd ei ffordd. Tybiaf mai codi'r dortsh a'r meini tân a adawswn i yno a wnaeth, a'i gynnau, ond ni chofia ddim o hynny. Efallai mai'r hyn y mae'n ei gofio yw'r gwir: ymddangosai, meddai ef, fod ym mhob man ryw oleuni gwan, gwasgaredig ac arnofiol, megis pe adlewyrchid ef oddi ar wyneb caboledig y llyn dwfn yn yr ogof golofnog.

Yno, y tu hwnt i’r llyn disglair, gorweddai’r cleddyf ar ei fwrdd. O’r graig uwchlaw yr oedd diferyn bychan o ddŵr wedi rhedeg a diferu, a’r calch arno yn caledu dros y blynyddoedd, nes bod lledr olewog y rhwymyn, er ei fod yn ddigon sicr i gadw’r metel yn loyw, wedi caledu dan y diferion hyd oni theimlai fel carreg. Yn hyn yr oedd y peth wedi gorffwys, cramen o galch yn ymffurfio i guddio dim ond ei lun, hyd hir a main yr arf, a’r carn wedi ei lunio megis croes.

Yr oedd o hyd yn edrych fel cleddyf, ond un o garreg, rhyw ddamwain ddigymell o galchfaen yn diferu. Efallai iddo gofio’r carn arall a gydiasai ef ynddo yn y Capel Gwyrdd, neu efallai am ennyd yntau hefyd a welodd y dyfodol yn hollti ar led o’i flaen. Â gweithred rhy gyflym i feddwl ei dilyn, a rhy reddfol i’w hatal, gosododd ei law ar y carn.

Llefai wrthyf, megis pe bawn yn sefyll wrth ei ymyl. Yn wir, tybiaf fy mod mor agos ato, ac mor wirioneddol, â’r cwn gwyn a gyrciai, gan gwyno, ar ymyl y llyn.

Tynnais wrtho, ac efe a ddaeth yn rhydd o’r maen. Dyma’r cleddyf harddaf yn y byd. Calibwrn y’i gelwaf.

Yr oedd y niwl bellach wedi cilio o’r goedwig, wedi ei sugno i fyny gan yr haul. Eto i gyd, yr oedd yn dal i orwedd dros yr ynys; anweledig oedd hon, yn arnofio ar ei môr o berl.

Ni wyddwn faint o amser a aethai heibio. Poeth oedd yr haul, yn curo i lawr ar y llyn a orweddai yng nghwpan ei fryniau. Yr oedd fy llygaid yn boenus gan lacharedd y dŵr. Caeais hwynt ac agor eto, symudais, ac estynnais fy aelodau anystwyth. Yr oedd symudiad y tu ôl i mi; sathr sydyn, megis pe bai’r march gwyn wedi torri’n rhydd. Troais yn gyflym. Ddeng cam ar hugain i ffwrdd, yn dawel fal cwmwl, marchogai Cador o Gernyw allan o’r coed ar geffyl llwyd, a mintai yn ei ganlyn.




7


Credaf mai’r meddwl pennaf oedd yn fy meddwl oedd dicter na chefais rybudd. Nid Arthur a’i geidwaid ymhlith pobl y bryniau yn unig oedd gennyf mewn cof; canys hyd yn oed i minnau, Myrddin, ni fuasai dim awgrym o berygl yn yr awyr, a’r weledigaeth a orchuddiasai ddyfodiad y fintai rhag fy llygaid a’m clyw ni ddaliasai ynddi ddim ond goleuni ac addewid, yn llamu o’r diwedd tua chyflawniad.

Yr unig beth a liniarai fy nig oedd na chafasai Arthur ei ddarganfod gyda mi, a’r unig obaith gwan am ddiogelwch oedd cynnal fy nghymeriad fel meudwy ac ymddiried na fyddai Cador yn fy adnabod, eithr y marchogai ymlaen cyn i’r bachgen ddychwelyd o’r ynys.

Aeth hyn oll drwy fy meddwl yn yr amser a gymerai i Gador godi llaw i atal y gwŷr o’i ôl, ac i minnau godi’r wialen bysgota a daflasid ymaith a chodi ar fy nhraed. Â rhyw gelwydd eisoes yn ffurfio ar fy ngwefusau, troais yn ostyngedig i wynebu Cador wrth iddo farchogaeth ymlaen, i atal ei lwyd ddeng cam oddi wrthyf. Yna diflannodd pob gobaith o aros heb fy adnabod, canys gwelais y tu ôl iddo yng nghanol y fintai Ralf, â cheg-rwym yn ei enau, a marchog milwr ar y naill ochr iddo ac un arall ar y llall.

Uniais fy hun. Plygodd Cador ei ben, gan fy nghyfarch mor isel ag y buasai wedi ei wneud i’r Brenin ei hun. “Da eich cyfarfod, Dywysog Myrddin.”

“A yw’n gyfarfod da?” Yr oeddwn yn ddig yn ffyrnig. “Paham y cymeraist fy ngwas? Nid yw ef yn ddim i chwi mwyach. Gollyngwch ef.”

Gwnaeth arwydd, a rhyddhaodd y marchogfilwyr freichiau Ralf. Rhwygodd yr atalfas oddi ar ei enau.

“A ydych chwi wedi’ch anafu?” gofynnais iddo.

“Nage.” Yr oedd yntau’n ddig hefyd, ac yn llawn chwerwder. “Ymddiheuraf, syr. Syrthiasant arnaf fi wrth imi farchogaeth i fyny drwy’r goedwig. Pan’m hadnabuant, tybiasant y gallech chwi fod gerllaw. Rhwymasont gag am fy ngenau, fel na allwn roi rhybudd. Eu hamcan oedd eich dal yn ddisymwth.”

“Na roddwch fai arnoch eich hun. Nid bai arnoch chwi oedd hyn.”

Yr oeddwn bellach yn feistr arnaf fy hun, ac eto’n ymbalfalu o hyd am friwsion y weledigaeth a ddihangasei. Ple yr oedd Arthur yn awr? A oedd ef eto ar yr ynys, gyda Chabal a’r cleddyf rhyfeddol? Neu a oedd eisoes ar ei ffordd yn ôl drwy’r niwl? Ond ni allwn weled dim ond yr hyn oedd yma, yng ngolau noeth y dydd, a gwyddwn fod yr hud wedi torri ac na allwn ei gyrraedd ef.

Troais ar Gador. “Yr ydych yn mynd ynghylch eich helynt yn rhyfedd, Ddug! Paham y rhoesoch eich dwylo ar Ralf? Gallech fod wedi fy nghael i yma ar unrhyw awr y mynnech farchogaeth y ffordd hon. Y mae’r goedwig yn rhydd i bawb, a’r Gapel Werdd yn agored nos a dydd. Ni fyddwn wedi ffoi oddi wrthych.”

Felly tydi yw meudwy'r capel ar y glaswellt?

Myfi yw efe.

A Ralf sydd yn eich gwasanaethu chwi?

Y mae ef yn fy ngwasanaethu.

Arwyddodd wrth ei wŷr aros lle’r oeddynt, ac yntau ei hun a farchogodd ymlaen, yn nes at y man lle’r oeddwn i’n sefyll. Sgrechiai’r march gwyn, ac ymgodai’n wyllt, wrth i’r ceffyl llwyd fynd heibio iddi. Tynnodd Cador ei farch i stop wrth fy ochr, ac edrychodd i lawr arnaf, a’i aeliau’n godi.

“A’r ceffyl hwnnw? Ai eiddot ti yw ef? Dewis rhyfedd i feudwy, onid ê?”

Dywedais yn sur: “Gwyddoch mai nid eiddo i mi yw ef. Oni ddaliasoch Ralf yn y goedwig, yna yn ddi-os gwelsoch un hefyd o feibion Iarll Ector. Yr oeddynt yn marchogaeth ynghyd. Daeth y bachgen yma i bysgota. Ni wn i pa hyd y bydd yma; yn aml y bydd i ffwrdd am hanner dydd bron.”

Troais yn benderfynol oddi wrth y Dŵr. “Ralf, arhos di yma amdano. A chwithau, fy arglwydd Ddug, gan eich bod mor daer i’m gweled nes cam-drin fy ngwas, a ddewch yn awr gyda mi i’r capel, a dywedyd yr hyn sydd gennych i’w ddywedyd yn ddirgel? Ac fe ellwch ddywedyd wrthyf finnau hefyd beth—ar wahân i’r helfa breifat hon o’ch eiddo—sy’n dwyn chwi a gwŷr Cernyw cyn belled i’r gogledd?”

Rhyfel a’m dyg i; rhyfel, a gorchymyn y Brenin. Amheuaf a fuoch chwi, hyd yn oed yma, mor ynysig fel na wyddoch am fygythion Colgrym. Eithr gallech ddywedyd mai ffawd dda a’m gwnaeth i farchogaeth y ffordd hon. Gwenai ef, ac ychwanegodd yn ddymunol: Ac nid hela breifat oedd hyn o bell ffordd. Oni wyddech chwi, Dywysog Myrddin, fod dynion wedi bod yn chwilio hyd a lled y wlad i’ch cael chwi?

Yr oeddwn yn ymwybodol ohono. Ni ddewisais gael fy nghanfod. Yn awr, Ddug, a ddeuwch chwi gyda mi? Gadewch i Ralf aros yma am y bachgen —

“Mab Iarll Ector, ynte?” Nid oedd ef wedi gwneud dim symudiad i'm dilyn oddi wrth ymyl y dŵr. Yr oedd yn eistedd ei geffyl mawr yn esmwyth, ac yn gwenu o hyd. Yr oedd ei ddull yn llawn hyder a sicrwydd. “Ac a ddisgwyliwch chwi o ddifrif i mi farchogaeth gyda chwi, a gadael i Ralf aros am y — mab hwn i Iarll Ector? Diau er mwyn ei ysbrydoli ymaith am dymor arall o flynyddoedd? Credwch fi, Dywysog — ”

O'r dŵr, yn llym, y deuai cyfarthiad Cabal, rhybudd ci hela yn effro i berygl. Yna gair gan Arthur, yn distewi'r ci. Sŵn rhwyfau wrth i'r cwch neidio ymlaen, yn ddisymwth wedi ei yrru'n galed trwy'r dŵr.

Troes Cador ei geffyl i wynebu’r sŵn, ac er yn groes i’m hewyllys fy hun symudais innau gydag ef. Rhaid mai llym oedd fy ngolwg, canys sbardunodd dau o’i swyddogion ymlaen.

Cadwch hwy'n ôl, meddwn yn llym, ac efe a daflodd olwg arnaf, ac yna a gododd ei law. Yr oedd y gwŷr yn aros yn sydyn, taith waywffon i ffwrdd. Llefais yn dawel, er mwyn Cador yn unig:

Os na fynnwch Ector wrth eich gwddf, a holl Reged yn ei ganlyn ef—ie, a Colgrim hefyd yn rhuthro i mewn i chwilfriwio’r tameidiau—gollyngwch Ralf a’r bachgen i fynd yn awr. Beth bynnag sydd gennych i’w ddywedyd, gellir ei ddywedyd wrthyf fi. Ni cheisiaf ddianc oddi wrthych. Ond am fy mywyd i, Dug Cador, y Brenin ei hun a fydd yn ateb.

Petrusai ef, gan fwrw golwg o’r llyn niwlog i’r man lle safai ei filwyr meirch. Yr oeddynt wedi pigo’u clustiau ar effro. Ni feddyliais fy mod wedi fy adnabod ganddynt, na’u bod wedi deall pa ysglyfaeth oedd eu Dug yn ei herlid y dydd hwnnw; eithr gwelsent ei ddiddordeb yn y seiniau a ddeuai o’r tu ôl i’r niwl, ac er iddynt aros lle’r oeddynt ger ymyl y goedwig, cynhyrfai’r gwaywffyn ac ysgyrnygasant fel gwely cyrs yn y gwynt.

Ynghylch hynny — dechreuai Cador, ond torrai rhywun ar ei draws.

Rhedai’r cwch allan o ymyl y niwl ac fe dorrai drwy’r basddyfroedd. Eiliadau cyn iddo daro’n sownd, Cabal, â rhuad yn ei wddf, a’i hyrddiodd ei hun dros y trawst a chyrchu am y lan. Un o’r swyddogion a droes ei geffyl o gwmpas ac a dynnodd ei gleddyf. Clybu Cador hynny, a gwaeddodd rywbeth. Petrusodd y gŵr, a’r ci hela, gan neidio i fyny’r clawdd, yn ddistaw yn awr, a ruthrodd yn syth am Gador ei hun. Cododd y ceffyl llwyd yn ôl ar ei draed. Methodd y ci â’i afael, ond daliodd ymyl blanced y cyfrwy. Rhwygwyd hi, a daeth darn ohoni ymaith rhwng ei safnau.

Y tu ôl i mi yr oedd Arthur yn gweiddi ar y ci hela ac yn gyrru’r cwch yn galed i’r lan. Neidiodd Ralf ymlaen, a minnau’n gweld mai ei fwriad oedd ymaflyd yng Nghabal, ond yr oedd y milwyr marchog agosaf ato ef yn ysbeilio ymlaen ac yn croesi eu gwaywffyn â chlec, gan ei atal. Taflodd Cabal y brethyn rhwygedig dros ei ysgwydd, ac yna troes, gan ruo, i ymosod ar y gwŷr oedd yn dal Ralf yn ôl. Cododd un ohonynt ei waywffon yn barod, a chleddyfau a lamai allan. Cyfarthodd Cador orchymyn. I fyny yr aeth y cleddyfau. A’r Dug a gododd, nid ei gleddyf, eithr ei chwip, ac a ysbeiliodd y march llwyd mawr o amgylch wrth i’r ci hela ymgasglu i neidio.

Cymerais gam ymlaen dan y chwip, gafaelais yng ngholer y ci, a bwriais fy mhwysau yn erbyn ei bwysau ef. Prin yr oeddwn yn abl i’w ddal. Daeth llais Arthur yn ffyrnig, “Cabal! Yn ôl!” ac eto, hyd yn oed wrth i dynfa’r ci lacio, neidiodd y bachgen o’r cwch, ac ymhen dau gam yr oedd rhyngof fi a Chador, a’r cleddyf newydd yn noeth ac yn disgleirio yn ei law.

“Chwi,” ebe efe, gan wichian, “syr — pwy bynnag ydych chwi...” Yr oedd blaen y cleddyf yn gogwyddo i fyny at asgwrn-bron y Dug. “Arhoswch yn ôl! Os cyffyrddwch ag ef, mi dyngaf y lladdaf chwi, pe bai gennych fil o wyr wrth eich cefn.”

Gostyngai Cador y chwipyn yn araf. Gollyngais Gabal, ac efe a suddai i lawr i’r ddaear y tu ôl i Arthur, gan rugleian. Safai Arthur yn gadarn o’m blaen, yn ddig ac yn ddi-os yn beryglus. Eithr nid ymddangosai’r Dug hyd yn oed fel pe bai’n sylwi ar y cleddyf na’i fygythiad. Ar wyneb y bachgen yr oedd ei lygaid ef. Chwimiasant at fy un i am ennyd, ac yna yn ôl at y bachgen.

Yr oedd hyn oll wedi digwydd mewn ychydig eiliadau di-anadl. Yr oedd gwŷr y Dug o hyd yn symud ymlaen, a’r swyddogion yn ymgasglu at ei ochr. Wrth i rywun weiddi gorchymyn, estynnais fy llaw ar frys a gafael yn mraich Arthur a’i droi ef amdanaf i’m hwynebu, a’i gefn at y Cernywiaid.

Emrys! Pa ffolineb yw hyn? Nid oes yma ddim perygl, ond oddi wrth eich milgi chwi. Dylech ei reoli ef yn well. Ewch ag ef ymaith yn awr, ac ewch yn eich hunan yn syth yn ôl i Galafa gyda Ralf.

Ni lefaraswn erioed wrtho felly yn yr holl flynyddoedd y’m hadwaenai. Safai’n llonydd, a’i enau’n llacio gan syndod, fel rhywun a drawyd heb achos. Tra’r oedd ef eto’n syllu’n fud, ychwanegais finnau’n fyr:

“Y mae’r gŵr bonheddig hwn a minnau’n gydnabyddus. Paham y tybiech ei fod yn bwriadu niwed i mi?”

“Mi — mi a dybiais —” ebe ef, gan atal dywedyd. “Mi a dybiais — fod Ralf ganddynt — a chleddyfau noethion arnoch —”

Camarfarnasech. Yr wyf yn ddiolchgar i chwi, ond megis y gwelwch, nid oes arnaf angen dim cymorth. Rhowch eich cleddyf i fyny yn awr, ac ewch.

Chwiliodd ei lygaid fy wyneb drachefn, yn fyr, ac yna edrychodd i lawr ar y cleddyf a ddaliai yn ei law. Fflamiai goleuni’r haul ohono, a’r carn addurnedig â gemau yn pefrio. Edrychai ei law yn ieuanc ac yn llawn tyndra ar y carn. Cofiais deimlad a gosodiad y carn hwnnw, a’r bywyd a redai’n ôl o’r llafn, yn loyw hyd i’r gewynnau a’r gwaed llamu. Yr oedd efe wedi mentro hyd yn oed i neuaddau’r Arallfyd er mwyn hyn, ac wedi dwyn y peth disglair yn ôl o’r tywyllwch i’r goleuni a’i perchenogai, dim ond canfod ei berygl cyntaf yn aros amdano, ac yntau ei hun — gyda’r cleddyf rhyfeddol — yn gymar iddo. A minnau wedi llefaru wrtho fel hyn.

Rhoddais ysgytwad bychan i'w fraich, ac yna'i rhyddhau. Dos. Ni'th rwystr neb.

Rhwbiodd ef y fan lle yr oeddwn wedi ei afael ynddo, heb ysgogi. Nid oedd ei liw ond megis yn dechrau dychwelyd, a chyda hynny fflam gudd o ddig. Edrychai mor gyffelyb i Wthr fel y dywedais wrtho, yn greulon gan ofn: Ewch yn awr a gadewch ni, a glywch chwi? Fe gaf amser i chwi yfory.

“Emrys?” Cador ydoedd, yn llyfn ei lais. Cyn i mi allu ei atal yr oedd y bachgen wedi troi, a gwelais ei bod yn rhy hwyr bellach i unrhyw esgus. Yr oedd Cador yn edrych o wyneb Arthur i'm hwyneb innau, ac yr oedd cyffro yn ei lygaid.

Dyna fy enw i, meddai Arthur. Swniai’n sur ei dymer, gan gulhau ei lygaid i fyny at y Dug yn erbyn yr haul. Yna ymddangosai fel pe bai’n sylwi ar y bathodyn ar ysgwydd y llall. Cernyw? Beth yr ydych chwi yn ei wneud cyn belled i’r gogledd o’ch gorchymyn, ac o dan ba awdurdod yr arweiniwch eich milwyr ar draws ein tir ni?

Drwy eich gwlad chwi? Gwlad yr Iarll Ector?

Ei fab maeth ef ydwyf. Ond efallai, meddai Arthur, yn llyfn ei wrteisi oer, eich bod eisoes wedi mynd heibio Galafa a llefaru â’i arglwyddes?

Gwyddai ef, wrth gwrs, nad oedd Cador wedi gwneud hynny; ni buasai yntau ei hun ond newydd farchogaeth allan o Galava. Ond yr oedd Cador wedi rhoi iddo gyfle i adennill y balchder a niweidiaswn i. Safai yn unionsyth iawn, ei gefn wedi ei droi’n gadarn oddi wrthyf, a’i lygaid yn wastad ar eiddo’r Dug.

Meddai Cador: Felly yr ydych yn noddair Iarll Ector? Pwy, gan hynny, yw eich tad, Emrys?

Nid oedd Arthur yn petruso wrth y cwestiwn hwn yn awr. Dywedodd yn oeraidd: “Hynny, syr, nid wyf yn rhydd i’w ddatgelu i chwi. Ond nid yw fy magwraeth yn beth y mae arnaf gywilydd ohono.”

Parodd hyn i Gador oedi. Yr oedd rhyw fynegiant rhyfedd ar ei wyneb. Gwyddai ef, wrth gwrs. Pa fodd na wyddai, yr eiliad y hedfanodd y bachgen allan o’r niwl i’m hamddiffyn? Er cyn y foment honno, yr oedd y peth y tu hwnt i’w adfer. Eithr yr oedd eto obaith na fyddai’r lleill yn dyfalu; safai march llwyd mawr Cador rhwng Arthur a’r fintai, ac eto tra’r âi’r meddwl hwnnw drwy fy mhen, troes ef ac arwyddodd, a’r swyddogion a’r gwŷr a symudasant yn ôl, unwaith eto y tu hwnt i glyw.

Yr oeddwn yn dawel fy meddwl yn awr, gan wybod beth oedd yn rhaid imi ei wneud. Y peth cyntaf oedd achub balchder Arthur, a pha bynnag gariad nad oeddwn eisoes wedi ei ddifetha wrth ddifetha’r awr hon iddo. Cyffyrddais ag ef yn dyner ar ei ysgwydd. Emrys, a roddwch chwi ganiatâd inni yn awr? Ni wna Dug Cernyw ddim niwed imi, ac y mae’n rhaid iddo ef a minnau ymddiddan gyda’n gilydd. A ewch chwi’n awr i farchogaeth i fyny at y capel gyda Ralf, ac aros amdanaf yno?

Disgwyliais i Gador ymyrryd, ond efe a eisteddai heb gynhyrfu. Nid wyliodd wyneb y bachgen mwyach, eithr y cleddyf, eto’n noeth ac yn fflachio yn llaw Arthur. Yna ymddangosai fel pe bai’n dod ato’i hun â dechryn sydyn. Rhoddodd arwydd drachefn i’w wŷr, a Ralf, wedi ei ryddhau, a ddygodd Ganrith ymlaen i Arthur, ac a farchogodd ei geffyl ei hun. Edrychai’n bryderus ac yn holgar, gan ryfeddu, yn ddiau, ai cymryd fy ngeiriau yn ôl eu hwyneb a wnâi, ynteu ai ceisio dianc gydag Arthur i’r goedwig a raid iddo.

Amneidiais wrtho. Ewch i fyny hyd at y gysegr, Ralf. Arhoswch amdanaf yno, os mynnoch. Na byddwch ofn drosof; deuaf innau yn ddiweddarach.

Yr oedd Arthur o hyd yn petruso, a’i law ar ffrwyn Canrith. Dywedodd Cador: “Gwir yw, Emrys, ni fynnnaf ddim niwed iddo. Paid ag ofni ei adael ef. Gwn yn rhy dda na ddylwn i ymryson â swynwyr. Daw efe atat yn ddiogel, paid byth ag ofni.”

Taflodd y bachgen olwg ryfedd arnaf. Yr oedd o hyd yn edrych yn amheus, bron yn benysgafn. Dywedais yn dyner, heb fwyach ofalu pwy a'm clywai: Emrys —

“Ie?”

Rhaid imi ddiolch i chwi. Gwir yw imi dybied fod perygl. Ofnus oeddwn.

Ymadawodd y wedd ddigalon. Ni wênodd, eithr darfyddodd y llid o’i wyneb, a bywyd a ddychwelodd iddo, mor fyw â’r cleddyf llachar yn llamu o’i wain ddiflas. Gwyddwn innau y pryd hynny nad oedd dim a wneuthum erioed wedi niwlio hyd yn oed ymylon ei gariad tuag ataf. Dywedodd ef, heb ond ychydig iawn i’w glywed yn ei lais ond blinder dig: Pa hyd y bydd hi cyn i chwi sylweddoli y rhoddwn fy mywyd ei hun i’ch cadw rhag niwed?

Edrychodd i lawr drachefn ar y cleddyf yn ei law, bron fel pe tybiai ef ryfedd sut y daethai yno. Yna cododd ei olwg, yn uniongyrchol at Gador.

Os gwnewch niwed iddo mewn unrhyw fodd, ni bydd y teyrnasoedd yn ddigon eang i’n dal ni’n dau. Tynghaf hynny.

“Arglwydd,” ebai Cador, gan lefaru, rhyfelwr wrth ryfelwr, â chwrteisi difrifol, “hynny a gredaf yn dda. Tyngaf wrthych na wnaf niwed iddo ef nac i neb arall, ond yn unig i elynion y Brenin.”

Daliasai’r bachgen ei olwg am ennyd eto, yna amneidiodd. Llyncodd, ac aeth y tynfa allan ohono. Yna neidiodd i gefn ei geffyl, cyfarchodd Gador yn ffurfiol, ac, heb air arall, marchogodd ymaith ar hyd y llwybr wrth lan y llyn. Rhedai Cabal gydag ef, a dilynai Ralf ar ei ôl. Gwelais y bachgen yn edrych yn ôl wrth iddo gyrraedd tro’r llwybr a’i dygai ef o’m golwg. Yna hwy a aethant, a myfi a adewid ar fy mhen fy hun gyda Chador a gwŷr Cernyw.




8


Wel, Ddug? meddais.

Ni roddes ateb ar unwaith, eithr eistedd yr oedd gan gnoi ei wefus, a’i lygaid yn syllu i lawr ar fwa’r cyfrwy. Yna, heb droi, rhoddodd arwydd i un o’i swyddogion, yr hwn a ddaeth ymlaen ac a gymerth ei ffrwyn wrth iddo ddisgyn oddi ar ei geffyl. “Cymerwch y gwŷr i lawr ar hyd y lan gan phellter can cam. Rhowch ddŵr i’r ceffylau, ac arhoswch amdanaf yno.”

Aeth y gŵr ymaith, a’r fintai a droes ac a dincianodd allan o’r golwg y tu hwnt i estyniad o goedwig. Casglai Cador ei glogyn dros ei fraich ac edrychodd o’i amgylch.

A wnawn ni siarad yma?

Eisteddasom i lawr lle’r oedd craig wastad yn crogi dros y dŵr. Tynnodd ef ei ddagr, nid er dim amgen na llunio patrymau yn y teim gwyllt. Wedi iddo orffen cylch, a gosod triongl o’i fewn, llefarodd wrth y ddaear. “Mae’n fachgen rhagorol.”

Y mae efe.

Ac felly ei dad yntau.

Ni ddywedais ddim.

Gwthiai’r dagr i’r ddaear ac yno yr arhosai. Cododd ei ben. “Myrddin, paham y tybiech fi yn elyn iddo?”

Onid gelyn iddo ef ydych?

Nage, ar lw yr holl dduwiau! Ni ddywedaf wrth neb pa le y mae ef, oni roddwch chwi ganiatâd imi. Wele, gwelwch? Yr ydych yn edrych mewn syndod. Yr oeddech yn fy ystyried i yn elyn iddo ef, ac i chwithau. Paham?

Os oes gan unrhyw ŵr achos i elyniaeth, Cador, ti sydd â hynny. Trwy fy ngweithred i a gweithred Uthr y lladdwyd dy dad.

Nid yw hynny hollol wir. Fe fwriadasoch fradychu gwely fy nhad, ond nid fy nhad ei hun. Ei fyrbwylltra ef ei hun, neu ei ddewrder os mynnwch, a achosodd ei farwolaeth. Yr wyf yn credu na ragwelasoch hynny. Heblaw, os wyf fi i’ch casáu chwi oherwydd y noson honno, pa faint mwy a ddylwn i gasáu Wthr Bendragon?

A oni wnei dithau?

Marwolaeth Duw, ŵr, oni chlywsoch nad wyf yn marchogaeth wrth ei ochr ac yn ei wasanaethu ef megis ei brif gapten?

Yr oeddwn wedi ei glywed. A minnau’n rhyfeddu paham. Rhaid i chwi wybod mor ddwfn y bûm yn eich amau.

Chwarddodd ef, chwerthiniad caled, fel rhisgl garw ei dad. “Fe'i gwnaethost yn eglur. Nid wyf yn dy feio. Na, nid wyf yn casáu Wthyr Bendragon; ac ni allaf, rhaid cyfaddef, ddywedyd fy mod yn ei garu. Ond pan oeddwn fachgen gwelais ddigon ar deyrnasoedd wedi eu hollti; Cernyw sydd eiddof fi, ond ni all hi sefyll ar ei phen ei hun. Nid oes ond un dyfodol i Gernyw yn awr, a'r un dyfodol yw hwn â dyfodol Prydain. Yr wyf yn rhwym wrth Wthyr, pa un ai mynnaf ai peidio. Ni ddof â rhaniad drachefn, i weld y bobl yn dioddef. Felly gŵr Wthyr ydwyf fi... neu, i ddywedyd y gwir yn nes, gŵr y Brenin Uchel.”

Bûm yn gwylio’r glas-y-dor, wedi fy nghysuro bellach fod y fintai wedi myned ymaith, yn plymio islaw i ni mewn tasgiad gemog. I fyny y daeth â physgodyn, ysgydwodd ei blu, a fflachiodd ymaith. Dywedais: “A anfonasoch chwi ddynion i ysbïo arnaf ym Maridunum, flynyddoedd yn ôl, cyn imi ddyfod i’r gogledd?”

Tenau aeth ei wefusau. “Y rheini. Ie, eiddof fi oeddynt hwy... ac yn wir, gwaith campus a wnaethant ohono! Mi a ddyfenaist ar unwaith, onid do?”

Yr oedd yn gasgliad amlwg. Cernyweg oeddynt, a’th filwyr di oedd yng Nghaerllion. Dysgais yn ddiweddarach dy fod di dy hun wedi bod yno. A wyf fi i’w feio os tybiais dy fod yn ceisio cael hyd i Arthur?

Dim o gwbl. Dyna yn union yr hyn yr oeddwn yn ceisio ei wneud. Ond nid i'w niweidio ef. Gwgodd i lawr drachefn ar y dagr. Cofia'r blynyddoedd hynny, Dywysog Myrddin, a meddylia fel yr oedd hi gennyf fi bryd hynny. Y Brenin yn glaf, ac, hyd y gellid gweled, yn rhoi mwy a mwy o allu yn llaw Lot a'i gyfeillion. Cynigiodd Morgaws yn briod cyn i Morgian erioed gael ei geni, a wyddost ti hynny? Ac yn awr hyd yn oed, yr wyf yn amau a wêl ef mewn gwirionedd i ba le y mae uchelgais Lot yn ei arwain ef... Ceisiais innau ddweud wrtho fy hun, ond oddi wrthyf fi deuai fel adlais o'r un uchelgais honno. Ofnais beth a ddigwyddai i'r teyrnasoedd pe bai Wthr yn marw — neu pe bai mab Wthr yn marw. Ac er na amheuwn dy allu di i amddiffyn y mab hwnnw yn dy ffordd dy hun, y mae lle i'm ffordd innau hefyd. Syrthiodd y dagr yn ôl i'r dywarchen â sŵn trwm. Felly yr oeddwn am ddod o hyd iddo, a'i wylio. Megis, am reswm gwahanol, yr wyf wedi bod yn gwylio Lot.

Gwelaf. Ni feddyliasoch erioed am ddyfod ataf fi eich hun a’m hysbysu o hyn?

Edrychai arnaf o’r tu cefn i’w lygaid, cilfachau ei enau’n codi. “Pe bawn wedi gwneud, a fyddech wedi fy nghredu?”

Tebyg yw hynny. Nid hawdd fy nhwyllo i.

A dywedasoch wrthyf lle yr oedd y bachgen?

Gwenais. “Hynny. Nage.”

Cododd ysgwydd yn grwm. “Wel, dyna eich ateb. Anfonais fy ysbiwyr ffôl, ac ni chefais hyd i ddim. Collais chwithau hyd yn oed. Ond ni fwriadais erioed ddim niwed i chwi, tyngaf hynny. Ac er y gallwn unwaith fod wedi bod yn elyn i chwi, ni buum erioed yn elyn i Arthur. A gredwch hynny yn awr?”

Edrychais o’m hamgylch ar y dydd llonydd, ar y coed heulog, ar y niwl teneu yn codi o’r llyn. “Dylaswn fod wedi ei wybod ers talwm. Ar hyd y dydd yr oeddwn yn rhyfeddu paham na chefais ddim rhybudd o berygl.”

Pe bawn yn elyn Arthur, meddai ef gan wenu, mi wyddwn yn well na cheisio ei gipio ef o dan fraich a llygad Myrddin. Felly, pe buasai perygl yn yr awyr heddiw, buasech wedi ei wybod?

Cymerais anadl. Teimlwn yn ysgafn drachefn fel awel yr haf o'm hamgylch. “Yr wyf yn sicr ohono. Yr oedd yn peri gofid i mi fy mod wedi gadael ichwi ddyfod mor agos heddiw, ac heb unwaith deimlo'r oerfel ar fy nghroen. Ac ni theimlaf ef yn awr chwaith. Ddug Cador, dylwn ofyn eich maddeuant, os rhoddwch ef imi.”

“Yn ewyllysgar.” Dechreuodd lanhau blaen ei ddagr yn y glaswellt. “Ond os nad myfi yw ei elyn ef, Myrddin, y mae rhai eraill sydd. Nid oes raid i mi ddweud wrthych chwi am beryglon y briodas Nadoligaidd hon; nid yn unig i hawl Arthur i’r orsedd, ond i’r deyrnas ei hun hefyd.”

Amneidiais. Rhaniad, ymrafael, diwedd tywyll i flwyddyn dywyll. Ie. A oes dim pellach y gallwch ei ddweud wrthyf am y Brenin Lot, nad yw pob dyn eisoes yn ei wybod?

Dim peth pendant, dim mwy nag o'r blaen. Prin iawn yr oeddwn i ym mhrif gynghorau preifat Lot. Eithr hyn a allaf ei ddywedyd wrthych; os bydd Uthr yn oedi llawer hwy ynghylch cyhoeddi ei fab, dichon y pendefigion benderfynu dewis ei olynydd ymysg hwy eu hunain. Ac y mae'r dewis yno, yn barod, yn Lot, gŵr rhyfel profedig ac adnabyddus, a ymladdodd wrth law y Brenin, ac sydd—bydd yn fuan—yn fab-yng-nghyfraith i'r Brenin.

“Olynydd?” meddais. “Neu usurpwr?”

Nid yn agored, nage. Ni fynnai Morgian weld Lot yn camu dros gorff ei thad tua’r deyrnas. Ond unwaith y byddai ef wedi ei phriodi hi, ac yntau’n etifedd amlwg i’r Brenin hyd oni ddygid Arthur i’r golwg, yna Arthur ei hun, pan ymddangosai o’r diwedd, a fyddai raid iddo brofi hawl gryfach a chefnogaeth gryfach hefyd.

Y mae ef yn meddu ar y ddau.

Yr hawliad, ie. Ond y gefnogaeth? Y mae gan Lot fwy o wŷr wrth ei gefn nag sydd gennyf fi. Ni ddywedais ddim, ond ymhen ychydig fe amneidiodd. Ie. Gwelaf. Os efe a gaiff ei gefnogi gennych chwi, gennych chwi eich hunan yn bersonol... A allwch chwi orfodi ei hawliad?

Gallaf geisio. Bydd cymorth gennyf. Eich cymorth chwithau hefyd, gobeithio?

Y mae gennyt ef.

Yr ydych yn peri cywilydd i mi, Gador

“Prin iawn hynny,” meddai ef. “Yr oeddech chwi yn iawn. Gwir oedd fy mod i’n eich casáu. Yr oeddwn yn ieuanc y pryd hwnnw, ond yr wyf bellach wedi dyfod i weled pethau yn wahanol; efallai yn gliriach. Er fy mwyn fy hun, os am ddim arall, ni allaf sefyll o’r neilltu a gweled Uthr mor gaeth wrth Lot, a Lot yn llwyddo yn ei uchelgais. Hawliad Arthur yw’r unig hawl gref na ellir ei gwadu, a’i law ef yw’r unig law a all ddal y teyrnasoedd ynghyd — os gall unrhyw law wneuthur hynny bellach. O, gallwn yn wir ei gefnogi ef.”

Yr oeddwn yn myfyrio fod Cador, hyd yn oed yn bymtheg oed, wedi bod yn realydd; ac yn awr yr oedd ei synnwyr cyffredin, caled ei ben, fel hyrddiad o awel oer drwy gyngor-faell llwm a llaith. “A ŵyr Lot hyn?” gofynnais iddo.

Yr wyf wedi ei wneud yn eglur, meddyliaf fi. Gŵyr Lot y safwn yn ei erbyn, ac felly hefyd arglwyddi gogleddol Rheged, a brenhinoedd Cymru. Eithr y mae eraill na bum yn sicr ohonynt, a llawer a dynnid i’r naill du neu’r llall os bygythid eu tiroedd. Peryglus yw’r amseroedd, Fyrddin. Gwyddost ti fod Eosa wedi mynd i’r Almaen, ac yn ymgyfeillachu â Colgrim a Badulf? Do? Wel, daeth newydd ychydig amser yn ôl fod llongau hirion yn ymgasglu tros Fôr yr Almaen o gyfeiriad Segedunum, a bod y Pictiaid wedi agor eu porthladdoedd iddynt.

Ni chlywswn hynny. Yna bydd ymladd cyn y gaeaf?

Amneidiodd ef. Cyn i’r mis darfod. Dyna paham yr wyf yma; erys Maelgwn ar Lannau Iwerddon, ond nid yn y gorllewin y mae’r perygl; nid eto. O’r dwyrain a’r gogledd y daw’r ymosodiad.

“Ah.” Gwenais. “Yna fe eglurir rhai pethau yn ddi-oed iawn, yn fy marn i.”

Yr oedd ef wedi bod yn fy ngwylio’n astud. Yn awr llaciodd ei enau, ac efe a amneidiodd drachefn. “A welwch chwi ef? Wrth gwrs y gwelwch. Ie, o’r gwrthdaro hwn fe all un peth da ddyfod—rhaid fydd i Lot ddatgan ei hun. Os, fel y dywaid y sôn, y mae ef wedi bod yn gwneud cynigion at y Sacsoniaid, yna rhaid fydd iddo ddatgan o blaid Colgrim. Os yw’n dymuno Morgian, a’r Uchel Deyrnas ynghyd â hi, rhaid fydd iddo ymladd dros Uthyr.” Chwarddodd ef â gwir ddifyrrwch. “Marwolaeth Octa a barodd i Colgrim ruthro’n llawn digter yn union tros y Môr Almaenig, a gorfodi llaw Lot. Pe buasai ef wedi aros hyd y gwanwyn, buasai Morgian gan Lot, a gallasai yntau dderbyn Colgrim hefyd, a defnyddio’r Sacsoniaid i’w osod ei hun yn Uchel Frenin, megis y bu Vortigern o’i flaen. Ond fel y mae hi, cawn weld.”

“Pa le yr oedd y Brenin?” y gofynnais.

Ar ei daith tua’r gogledd. Dylai fod yn Luguvallium cyn pen yr wythnos.

Ai efe ei hun a arweiniai'r fintai?

Y mae efe’n bwriadu gwneud, er, fel y gwyddoch, ei fod yn ŵr claf. Ymddengys y gallai Colgrim hefyd fod wedi gorfodi llaw Wthr. Tybiaf y galw efe am Arthur yn awr. Tybiaf y bydd yn rhaid iddo wneud hynny.

“Pa un ai anfon a wnelo ai peidio,” meddwn i, “bydd Arthur yno.” Gwelais y cyffro’n llamu drachefn i wyneb Cador, a gofynnais iddo: “A roddwch chwi osgordd iddo, Ddug?”

Yn wirfoddol, trwy Dduw! Fe ddeuwch gydag ef?

Dywedais: Ar ôl hyn, lle y byddai ef, yno y byddwn innau.

A bydd eich angen hefyd, meddai ef yn ystyrlon. Duw a roddo na adawodd Wthyr hi yn rhy hwyr. Hyd yn oed â phrawf o dras Arthur, a chleddyf y Brenin ei hun yn gadarn yn ei law, ni bydd hi'n hawdd darbwyllo'r uchelwyr i ddatgan o blaid bachgen heb ei brofi... A bydd plaid Lot yn ymladd yn ôl bob modfedd o'r ffordd. Gwell fydd eu cymryd trwy syndod, fel hyn. Bydd ar y bachgen angen pob dim a ellwch chwi ei daflu i'r glorian drosto ef.

Gwênnais. “Gall ef yntau gyfrannu cryn lawer ei hun. Y mae’n wr i’w gyfrif, Gador, paid â chamgymryd. Nid tegan i wneuthurwr brenhinoedd mohono.”

Gwenaeai. “Nid oes arnoch angen dweud hynny wrthyf fi. A wyddech chwi ei fod ef yn debycach i chwi nag erioed i’r Brenin?”

Llefarais â’m llygaid ar wyneb disglair y llyn. “Tybiwn mai fy nghleddyf i, nid eiddo Wthyr, a’i dyg i’r frenhiniaeth.”

Efe a eisteddodd i fyny yn ddisymwth. “Do. Y cleddyf hwnnw. Ble yn y ddaear-ganol y cafodd ef hyd i’r cleddyf hwnnw?”

Ar Gaer Bannog.

Ehangai ei lygaid. “A aeth efe yno? Wel, myn Duw, y mae croeso iddo wrtho ac at bopeth a ddygo iddo! Ni feiddiaswn i! Beth a’i tywysodd ef yno?”

Aeth ef i achub y ci hela. Fe’i rhoddasid iddo gan ei gyfaill. Gellid galw’n ddamwain yr hyn a’i tywysodd ef yno.

“O, ie, yn wir. Yr un math o hap a’m dygodd ar hyd glan y llyn heddiw, i gael hyd i feudwy tlawd, a bachgen o’r enw Ambrosius, sydd yn dal cleddyf a allasai’n dda iawn weddïo i frenin?”

Neu ymerawdwr, meddwn i. Cleddyf Macsen Wledig ydyw.

“Felly?” Tynnodd ei anadl i mewn. Gwelais yr un edrych yn ei lygaid ag a fuasai yn rhai marchoglu Cernyw pan lefarais am yr ynys hudol. “Ai hon oedd yr hawliad yr oeddech yn sôn amdano? Chwi a gawsoch hyd i’r cleddyf hwnnw iddo ef? Eang y taenasoch eich rhwyd, Fyrddin.”

Ni fwriaf rwyd. Âf gyda’r amser.

“Ie. Gwelaf.” Tynnodd anadl hir arall, ac edrychodd o’i gwmpas fel pe bai’n gweld y dydd am y tro cyntaf, â’i holl heulwen a’r awelon crwydrol, a’r ynys yn arnofio ar y dŵr. “Ac yn awr i chwi, ac yntau ac i ninnau oll, a ddaeth yr amser?”

Credaf felly. Fe gafodd ef hyd i’r cleddyf lle’r oeddwn innau wedi ei osod, a daethoch chwi, yn syth ar ôl ei gael. Ar hyd y flwyddyn y bu’r Brenin yn cael ei annog i wneuthur cyhoeddiad, ac ni wnaeth ddim. Felly, yn lle hynny, ni a’i gwnawn ni ein hunain. A orweddwch chwi heno yng Ngalava?

“Ie.” Efe a eisteddodd i fyny, gan wthio’r dagr adref i’w wain gyda thrawiad sydyn. “Ymunwch â ni yno? Marchogwn wrth doriad gwawr.”

Byddaf yno heno, meddwn, ac Arthur gyda mi. Heddiw y mae ef yn aros gyda mi yn y goedwig. Y mae gennym bethau i’w dweud wrth ein gilydd.

Edrychai arnaf yn syn. “Ni ŵyr ddim eto?”

Dim, meddwn i. Addawais i’r Brenin.

Yna, hyd nes y llefaro’r Brenin yn gyhoeddus, mi ofalaf na ddysg ddim. Dichon y bydd rhai o’m gwŷr yn amau, ond ffyddlon ydynt oll. Nid oes arnoch eisiau eu hofni.

Codais ar fy nhraed, ac yntau a wnaeth yr un modd. Cododd law at ei swyddog, a safai’n gwylio o bell. Clywais eiriau’r gorchymyn, a sŵn y fintai’n marchogaeth i’w chyfrwyau. Daethant yn farchogol tuag atom ar hyd glan y llyn.

A oes gennyt geffyl? gofynnai Cador. Neu a adawaf un gennyt yn awr?

Diolch, naddo. Y mae gennyf un. Cerddaf yn ôl i'r capel pan fythwyf yn barod. Y mae rhywbeth y mae'n rhaid imi ei wneud yn gyntaf.

Edrychodd drachefn ar y goedwig heulog, y llyn llonydd, y bryniau breuddwydiol, megis pe bai grym neu hud yn rhaid bod yn barod i ddisgyn arnaf o’u goleuni. “Rhywbeth eto i’w wneud? Yma?”

“Yn wir.” Codais y wialen bysgota. “Y mae arnaf eto raid dal fy swper, ac yn awr i ddau yn lle un. Ac wele, y mae’r dydd hwn o bob dydd wedi peri hyd yn oed awel i mi. Os gall Arthur godi cleddyf Maximus o’r llyn, yn sicr fe’m rhoddir innau o leiaf ddau bysgodyn gweddus?”




9


Cyfarfu Ralf â mi ar ymyl y llannerch, eithr ni allem ymddiddan rhyw lawer, oblegid yr oedd Arthur gerllaw, yn eistedd yn yr haul ar risiau’r capel, a Cabal wrth ei draed.

Dywedais wrth Ralf yn ebrwydd beth oedd raid iddo ef ei wneud. Yr oedd i farchogaeth i lawr yn awr i’r castell a dywedyd wrth Drwsila beth a fuasai wedi digwydd, fod Arthur yn ddiogel gyda mi, ac yr ymunem â Dug Cador ar y daith tua’r gogledd yfory. Yr oedd neges i fynd ymlaen at Iarll Ector, ac un at y Brenin. Yn y cyfamser yr oedd Ralf i ofyn i’r Iarlles drefnu gydag Abad Martin i beri gofalu am y gysegrfa yn ystod fy absenoldeb.

“A ydych yn mynd i ddweud wrtho yn awr?” gofynnai Ralf.

Na. I Uthr y mae ei hysbysu ef.

Onid ydych yn tybied eisoes y gall ef ddyfalu, ar ôl yr hyn a ddigwyddodd i lawr draw? Bu ef yn ddistaw byth er hynny, ond golwg arno fel pe bai wedi ei gynysgaeddu â rhywbeth mwy na chleddyf. Beth yw’r cleddyf hwnnw, Myrddin?

Dywedir mai Gof Weland ei hun a’i gwnaeth, gynt ers talm. Yr hyn sydd yn sicr yw mai’r Ymerawdwr Maximus a’i defnyddiodd, ac i’w wŷr hwy ei ddwyn adref i Frenin Prydain.

Hwnnw? Ac efe a ddywed wrthyf iddo ei gael yng Nghaer Bannog... Yr wyf yn dechrau gweld... Ac yn awr yr ydych chwi yn mynd ag ef at y Brenin. A ydych yn ceisio gorfodi llaw Uthr? A ydych yn tybio y bydd y Brenin yn ei dderbyn?

Y mae arnaf sicrwydd o hynny. Rhaid i Wthyr ei hawlio ef yn awr. Yr wyf yn meddwl y cawn ni ganfod iddo eisoes anfon amdano. Gwell i chwi fynd, Ralf. Fe fydd amser i siarad yn ddiweddarach. Chwi a farchogwch gyda ni, wrth gwrs.

A ydych yn tybied y gadawn chwi fi ar eich ôl? meddai ef yn llawen, ond gallwn weled ei fod ef wedi ei rwygo rhwng rhyddhad a gofid; ar y naill law, yr wybodaeth fod yr hir wyliadwriaeth wedi dod i ben, ac ar y llall, fod Arthur yn awr i’w gymryd o’i ofal ef a’i ymrwymo i’m gofal innau ac i ofal y Brenin. Eithr yr oedd llawenydd hefyd, am y buasai ef cyn hir yn ôl yng nghanol gwasg y materion, mewn safle agored o ymddiried, ac yn abl i drin ei gleddyf yn erbyn gelynion y deyrnas. Cyfarchodd fi â saliwt, gan wenu, ac yna troes ymaith a marchogodd i lawr ar hyd y llwybrau tua Galafa.

Pylai’r carnau oedd yn pylu i lawr trwy’r goedwig. Golau’r haul a dywalltai i’r llannerch. Diflannu a wnaeth y diferion dwfr olaf oddi ar y pinwydd, ac arogl y resin a lanwai’r awyr. Y fronfraith oedd yn canu yn rhywle. Clychau’r grug hwyr oedd yn drwchus ymhlith y glaswellt, a gloÿnnod byw bychain glas yn symud dros flodau gwyn y mwyar duon. Yr oedd cwch o wenyn gwylltion dan do’r capel; eu suo hwy a lanwai’r awyr, sain diwedd haf.

Trwy fywyd dyn y bydd cerrig milltir, pethau a gofier ganddo hyd awr ei farwolaeth. Duw a ŵyr imi gael mwy na chyfran dyn o atgofion cyfoethog; bywydau a marwolaethau brenhinoedd, dyfodiad a chilio duwiau, sefydlu a dinistrio teyrnasoedd. Eithr nid y pethau mawr hyn bob amser a lyn wrth y meddwl: yma yn awr, yn y tywyllwch olaf hwn, yr adegau bychain sydd yn dychwelyd ataf fwyaf byw, y munudau dynol tawel hynny y mynnwn eu byw drachefn, yn hytrach na’r dyddiau tanllyd o rym.

Gallaf eto weld, mor eglur, heulwen euraid y pnawn tawel hwnnw. Yma y mae sŵn y ffynnon, a diferiad disgynnaidd cân y fronfraith, suo’r gwenyn gwylltion, y cynnwrf sydyn pan oedd y milgi gwyn yn crafu am chwain, a’r sisial berwedig o’r coginio lle’r oedd Arthur ar ei liniau wrth y tân coed, yn troi’r brithyll ar wialen o gollen, ei wyneb yn ddifrifol, yn ddyrchafedig, yn llonydd, wedi ei oleuo o’r tu mewn gan beth bynnag ydyw sydd yn ennyn y cyfryw ddynion yn dân. Ei ddechreuad ef oedd hwnnw, ac fe wyddai hynny.

Ni ofynnai efe lawer i mi, er bod yn rhaid fod mil o gwestiynau yn curo wrth ei wefusau. Tybiaf fy mod yn gwybod ganddo ef, heb wybod pa fodd, ein bod ar drothwy digwyddiadau rhy fawr i ymddiddan. Y mae rhai pethau y mae dyn yn petruso eu dwyn i lawr i eiriau. Y mae geiriau yn newid syniad drwy ddiffiniadau rhy fanwl, ac ystyron wedi eu hamgylchynu’n ormod gan gyfeiriadau bywyd pob dydd.

Bwyta a wnaethom mewn distawrwydd. Yr oeddwn yn pendroni pa fodd y gallwn ddweud wrtho, heb dorri fy addewid i Wthr, fy mod yn bwriadu mynd ag ef gyda mi at y Brenin. Tybiais fod Ralf yn camgymryd; nid oedd y bachgen hyd yn oed yn dechrau amau’r gwir; ond rhaid oedd ei fod yn rhyfeddu at ddigwyddiadau’r dydd, nid yn unig y cleddyf, ond hefyd beth oedd rhyngof fi a Chador, ac i ba achos y triniwyd Ralf felly. Eithr ni ddywedodd ef ddim, ac ni ofynnodd hyd yn oed paham yr oedd Ralf wedi mynd ymaith a’i adael ef yma ar ei ben ei hun gyda mi. Ymddangosai’n fodlon ar y foment. Gallai’r ysgarmes fechan ddig wrth lan y llyn fod heb erioed ddigwydd.

Bwytem yn yr awyr agored, a phan oeddem wedi gorffen, Arthur, heb air, a symudodd y llestri ymaith ac a ddygodd ddŵr mewn dysgl imi ymolchi ynddi. Yna efe a eisteddai wrth fy ymyl ar risiau’r capel, gan blethu bysedd ei ddwylo o amgylch un pen-glin. Yr oedd y fronfraith eto’n canu. Glas a chysgodol, a niwlog gan bresenoldeb, yr oedd y bryniau’n myfyrio, â’u gên ar eu gliniau, o gylch y cwm. Teimlwn fy hun eisoes yn gaeth dan bwys y grymoedd a arhosent yno.

Y cleddyf, meddai efe. Gwyddech, wrth gwrs, ei fod yno.

Ie, gwyddwn.

“Meddai ef... fe’th alwodd yn swynwr?” Yr oedd lleiaf o ymholiad yn ei lais. Nid oedd yn edrych arnaf fi. Eisteddai ar y gris oddi tanof, ei ben yn pwyso, ac yntau’n edrych i lawr ar y bysedd oedd ynghlo am ei ben-glin.

Gwyddech hynny. Gwelsoch fi yn arfer hud.

Ie. Y tro cyntaf y deuthum yma, pan ddangosasoch imi y cleddyf yn yr allor garreg, ac yr oeddwn yn tybied ei fod yn wirioneddol...”

Torrodd ymaith yn ddisymwth, a chododd ei ben. Yr oedd ei lais yn llym gan ddarganfyddiad.

“Yr oedd yn wirioneddol! Hwn yw hi, onid e? Yr hon y cerfiwyd y cleddyf carreg ohoni? Onid e? Onid e?”

“Ie.”

Pa gleddyf yw hwnnw, Myrddin?

A gofiwch chwi imi adrodd wrthych — wrthych chwi a Bedwyr — hanes Macsen Wledig?

Ie, cof gennyf hynny’n dda. Dywedasoch mai hwnnw oedd y cleddyf a gerfiwyd yn yr allor yma. Unwaith eto daeth y nodyn hwnnw o ddarganfyddiad yn ei lais. Hwn yw’r un cleddyf? Ei gleddyf ei hun?

Ie.

Sut y daeth yno, ar yr ynys?

Meddais: Rhoddais ef yno, flynyddoedd yn ôl. Deuthum ag ef o’r lle y cuddiwyd ef.

Yna troes yn llwyr, ac edrychodd arnaf. Edrychiad hir. “A ydych yn meddwl eich bod wedi ei gael? Eich cleddyf chwi ydyw?”

Ni ddywedais hynny.

Ai trwy hud y'i cefaist? Lle?

Ni allaf ddweud hynny wrthyt, Emrys. Ryw ddydd fe all y bydd arnat angen ceisio am y lle dy hun.

Pam y dylwn i?

Ni wn i. Ond cleddyf yw angen cyntaf dyn, i'w ddefnyddio yn erbyn bywyd, a'i orchfygu. Wedi iddo ei orchfygu, a phan fyddo'n hŷn, bydd angen ymborth arall arno, i'r ysbryd...

Ymhen ennyd fe’i clywais ef yn dywedyd, yn arafaidd: “Beth a weli di, Myrddin?”

Yr oeddwn yn gweled gwlad sefydlog a disglair, ŷd yn tyfu'n fras yn y cymoedd, a ffermwyr yn llafurio eu meysydd mewn heddwch megis y gwnaethent yn oes y Rhufeiniaid. Yr oeddwn yn gweled cleddyf yn myned yn segur ac anfoddlon, a dyddiau'r heddwch yn ymestyn i chwyrnu a rhwyg, a'r angen am ymchwil dros y cleddyfau segur a'r ysbrydion newynog. Efallai mai er hynny y cymerodd y duw y greal a'r waywffon yn ôl oddi arnaf fi ac a'u cuddiodd yn y ddaear, fel y gallech ryw ddydd gychwyn i geisio gweddill trysor Macsen. Nage, nid chwi, ond Bedwyr... Ei ysbryd ef, nid eich un chwi, a fydd yn llwgu ac yn sychedu, ac yn diwallu ei hun wrth y ffynhonnau anghywir.

Megis pe bai o bell iawn, clywn fy llais fy hun yn darfod, a’r distawrwydd yn dychwelyd. Yr oedd y fronfraith wedi ehedeg ymaith, ac ymddangosai’r gwenyn yn dawel. Yr oedd y bachgen yn awr ar ei draed, ac yn syllu.

Meddai ef, â holl nerth symlrwydd: Pwy wyt ti?

Fy enw i yw Myrddin Emrys, ond fe'm gelwir yn Ferlïn y swynwr.

“Merlin? Eithr yna—ond y mae hynny’n golygu mai ti wyt—mai tydi oedd—” Fe beidiodd, a llyncodd.

Merlinus Ambrosius, mab Ambrosius yr Uchel Frenin? Ie.

Safai’n ddistaw am amser maith. Gallwn ei weld yn troi’n ôl yn ei feddwl, yn cofio, yn pwyso a mesur. Nid dyfalu amdano’i hun yr oedd—yr oedd wedi ei wreiddio’n rhy ddwfn, ac ers rhy hir, ym mherson mab maeth anghyfreithlon Ector. Ac, fel pawb arall yn y deyrnas, tybiai y magid y tywysog yn frenhinol mewn rhyw lys tros y môr.

Llefarai efe’n faith yn dawel, ond gyda’r fath ryw rym a llawenydd mewnol fel y rhyfeddid sut y gallai efe eu dal o fewn iddo’i hun. Yr hyn a ddywedodd efe a’m synnodd. “Yna eiddoch chwi oedd y cleddyf. Chwi a’i cawsoch, nid myfi. Ni’m hanfonwyd i ond i’w ddwyn ef atoch chwi. Eiddoch chwi ydyw. Mi a’i caf i chwi yn awr.”

Nage, arhoswch, Emrys —

Eithr yr oedd ef eisoes wedi mynd. Dygai’r cleddyf, gan redeg, ac estynnai ef ataf.

Dyma hi. Eiddot ti yw hi. Yr oedd ei lais yn brin o anadl. Dylaswn fod wedi dyfalu pwy oeddit ti... nid draw yn Llydaw gyda’r tywysog, fel y dywed rhai, ond yma, yn dy wlad dy hun, yn aros hyd oni ddeuai’r amser i gynorthwyo’r Uchel Frenin. Ti yw had Ambrosius. Ti’n unig a allasai ei chael hi, ac ni chefais innau mohoni ond am iti fy anfon i yno. I ti y mae hi. Cymer hi.

“Nage. Nid i mi. Nid dros hadyn bastardaidd.”

A yw hynny’n gwneud gwahaniaeth? A yw?

“Ie,” meddais innau’n dyner.

Yr oedd ef yn ddistaw. Disgynnai’r cleddyf wrth ei ochr ac fe’i diffoddid yn ei gysgod. Camddeallais ei ddistawrwydd, a chofiaf mai’r hyn a’m llonodd y pryd hynny oedd yn unig na ddywedodd ddim pellach.

Codais ar fy nhraed. “Dewch ag ef yn awr i mewn i’r capel. Fe’i gadawn yno, lle y perthyn, ar allor y duw. Pa un bynnag dduw sydd yn benarglwydd yn y lle hwn a’i gwylia drosom. Rhaid iddo aros yma hyd oni ddêl yr awr iddo gael ei hawlio yng ngŵydd dynion, gan etifedd cyfreithlon y deyrnas.”

Felly. Ai dyna paham y'm hanfones di amdano? I'w ddwyn iddo ef?

Ie. Ymhen amser ef a'i câi.

Er fy syndod fechan gwênodd yntau, fel pe bai yn fodlon. Amneidiodd yn bwyllog. Aethom â’r cleddyf gyda’n gilydd i mewn i’r capel. Gosododd ef ar yr allor, uwchlaw ei lun cerfiedig. Yr un oeddynt. Gadawodd ei law yr carn, yn araf bach, ac enciliodd yn ôl i'm hymyl.

Ac yn awr, meddwn i, y mae gennyf beth i’w ddywedyd wrthych. Daeth Dug Cernyw â newyddion —

Ni chefais ddim pellach. Sŵn carnau, yn nesáu ar frys drwy’r goedwig, a barodd i Cabal godi ar ei draed, ei gefn yn grwm fel rhyw roch ac ef yn chwyrnu’n fygythiol. Troes Arthur yn ei unfan. Miniog oedd ei lais.

Gwrandewch! Ai mintai Cernyw sydd yno drachefn? Rhaid fod rhyw beth o'i le...A ydych yn sicr mai'n dda y maent yn ei olygu i chwi?

Rhoddais law ar ei fraich, ac efe a safodd; yna, wrth edrych ar fy wyneb, gofynnodd: Beth sydd, ynteu? A oeddech yn disgwyl hyn?

“Nage. Ie. Prin y gwn. Arhoswch, Emrys. Ie, rhaid oedd i hyn ddyfod. Tybiaswn mai felly y byddai. Ni orffennwyd y dydd eto.”

Beth a olygech chwi?

Ysgydwais fy mhen. “Dere gyda mi i'w cyfarfod hwy.”

Nid milwyr Cernyw a ddaeth yn clecian i’r llannerch. Disgleiriai’r Ddraig, yn goch ar aur. Gwŷr y Brenin. Ataliodd y swyddog ei fintai, a marchogodd ymlaen. Gwelwn ei lygad yn cymryd i mewn y llannerch wyllt, y gysegr a dyfasai’n wyllt drosto, a’m gwisgoedd syml fy hun; cyffyrddodd â’r bachgen wrth fy ochr, nid ond cyffyrddiad, ac yna dychwelodd at fy wyneb, ac efe a’m cyfarchodd â saliwt, gan ymgrymu’n isel.

Yn enw’r Brenin y daeth y cyfarch, ac yn gwbl ffurfiol. Ac yna y daeth y newyddion a gawswn eisoes oddi wrth Gador; fod y Brenin yn gorymdeithio tua’r gogledd gyda’i fyddin, ac y byddai’n gorwedd yn Luguvallium, yno i wynebu’r bygythiad a ddeuai oddi wrth luoedd Colgrim. Yna yr aeth y gŵr ymlaen i ddywedyd wrthyf, gan edrych yn drallodus, fod afiechyd y Brenin, yn ddiweddar, fel pe bai wedi ymaflyd ynddo drachefn, a bod dyddiau pan na byddai ganddo’r nerth i farchogaeth, ond ei fod yn bwriadu, os byddai angen, gymryd y maes mewn elor gludo.

“A dyma’r neges y rhoddwyd gorchwyl arnaf i’w dwyn i chwi, arglwydd. Y Goruchaf Frenin, gan gofio’r nerth a’r cymorth a roesoch i fyddin ei frawd, Awrélius Ambrosius, sydd yn gofyn ar i chwi yn awr ddod allan o’ch cadarnle, a mynd ato ef lle y mae’n disgwyl cyfarfod â’i elynion.”

Daeth y neges yn amlwg ar gof a chadw. Gorffennodd ef:

“Arglwydd, yr wyf i’w ddywedyd wrthych mai hwn yw’r alwad yr oeddech wedi bod yn ei disgwyl.”

Plygais fy mhen. “Yr oeddwn yn ei ddisgwyl. Yr oeddwn eisoes wedi anfon gair i hysbysu’r Brenin fy mod yn dyfod, ac Emrys o Galafa gyda mi. Ai chwi sydd i’n hebrwng? Yna, heb os, byddwch gystal ag aros ennyd nes byddom yn barod. Emrys”—troais at Arthur, yn sefyll wrth fy ymyl mewn gwynfyd o gyffro—“deuwch gyda mi.”

Fe’m canlynai yn ôl i mewn i’r capel. Cyn gynted ag yr oeddym allan o olwg y fintai, ymaflai yn fy mraich. “Yr ydych yn mynd â mi? Yn wir yr ydych yn mynd â mi? Ac os daw i frwydr — ”

Yna ymladdwch ynddo.

Ond fy nhad, Iarll Ector... fe all ef ei wahardd.

Ni ymladdwch chwi wrth ochr Iarll Ector. Milwyr y Brenin yw’r rhain, a chwi a ddewch gyda mi. Ymladd a wnewch chwi gyda’r Brenin.

Meddai ef yn llawen: Gwyddwn mai diwrnod o ryfeddodau oedd hwn! Tybiais ar y cyntaf mai’r carw gwyn a’m harweiniodd at y cleddyf, ac mai i mi yr oedd. Ond yn awr gwelaf mai arwydd yn unig oedd, mai heddiw y dylwn farchogaeth i’m brwydr gyntaf... Beth ydych yn ei wneud?

Gweler yn awr, meddwn i. Dywedais wrthyt y gadawn y cleddyf dan nawdd y duw. Bu’n gorwedd yn ddigon hir yn y tywyllwch. Gadewch inni yn awr ei adael yn y goleuni.

Estynnais fy nwylo. O’r awyr y deuai’r tân gwelw, gan redeg i lawr hyd y llafn, fel bod rwnau — yn crynu ac anllad eu darllen — yn crynu eu disgleirdeb yno. Yna ymledai’r tân, gan ei amlyncu, nes, fel torgoch yn fflamio’n rhy llachar, y diffoddai’r fflamau; a phan elent ymaith, safai’r allor yno, o faen gwelw, heb ddim wrthi ond y cleddyf carreg.

Ni bu Arthur erioed wedi fy ngweld yn arfer y fath allu o’r blaen, ac efe a safai yn syllu â’i geg yn agored, wrth i’r fflamau dorri allan o’r awyr a chydio yn y garreg. Tynnodd yn ôl, mewn arswyd a rhyw ychydig ofn, ac nid oedd dim lliw yn ei wyneb ond y goleuni gwelw a daflid gan y fflamau.

Pan orffennasid hynny, safai ef yn llonydd iawn, gan lyfu ei wefusau sychion. Gwennais arno.

Deuwch, byddwch gysurus. Fe'm gwelsoch o'r blaen yn arfer hud.

“Do. Eithr gweled hyn—y fath beth hwn... Ar hyd yr holl amser, pan oedd Bedwyr a minnau gyda chwi, ni adwaenad i ni byth pa fath ŵr oeddech chwi... Y gallu hwn; ni chefais i ddim syniad amdano. Ni ddywedasoch ddim wrthym am dano.”

Nid oedd dim i’w adrodd. Nid oedd arnaf fi angen ei ddefnyddio, ac nid oedd ychwaith yn beth y gallech ei ddysgu gennyf fi. Fe gewch chwi a Bedwyr ddoniau gwahanol. Ni bydd arnoch angen hon. Heblaw hynny, os bydd arnoch ei hangen, yno y byddaf fi i’w rhoi i chwi.

A wnewch chwi? Bob amser? O na allwn gredu hynny.

Y mae hynny'n wir.

Sut y gelli di wybod?

Mi a wn, meddais.

Edrychai arnaf am ennyd eto, ac yn ei wyneb ef y gallwn weled holl fyd o ansicrwydd a dryswch a chwant. Edrychiad bachgen ydoedd, anaeddfed a cholledig, ac ymhen eiliad yr oedd wedi darfod, a’i arfwisg arferol o ddewrder disglair wedi cymryd ei le. Yna gwenodd, a’r llewyrch oedd wedi dychwelyd. “Fe allwch edifarhau am hynny, wyddoch chwi! Bedwyr yw’r unig un a all fy nghadw i am hir.”

Chwarddais. “Fe wnaf fy ngorau. Yn awr, os mynnoch, dywedwch wrthynt am ddod â’n ceffylau allan.”

Pan oeddwn yn barod euthum allan i ymuno â’r gwŷr oedd yn disgwyl. Nid oedd Arthur ar gefn ceffyl ac yn bryderus am gychwyn ymaith, fel y disgwyliaswn; yr oedd ef yn dal fy ngheffyl i mi, fel priodfab stabl. Gwelais ei lygaid yn ehangu ychydig pan welodd fi; yr oeddwn wedi gwisgo fy nillad goreu, a’m mantell ddu wedi ei leinio ag ysgarlad a’i phinio ar yr ysgwydd gan froets y Ddraig o’r tŷ brenhinol. Gwelodd ef fy mod yn ddifyredig ac wedi dyfalu ei feddwl, a gwên fechan a roddodd yn ôl wrth iddo neidio i fyny i gyfrwy ei geffyl gwyn. Cymerais ofal na châi ef weld yr hyn oeddwn yn ei feddwl y pryd hwnnw; nad oedd ar y llanc â’r fantell syml a’r wedd ddisglair, falch hwnnw angen broets i gyhoeddi ei fod yn Bendragon, ac yn frenhinol. Eithr tynnodd y march gwyn yn ddifrifol i mewn y tu ôl i'm caseg fwyn, liw’r ewyn, ac yr oedd y gwŷr yn gwylio arnaf.

Felly gadawsom gapel y Goedwig Wyllt yng ngofal pa bynnag dduw a'i perchenogai, a marchogasom i lawr tua Galafa.




LLYFR IV — Y BRENIN



1


Yr oedd y perygl oddi wrth y Sacsoniaid yn nes o lawer, hyd yn oed, nag a dybiai Cador. Yr oedd Colgrim wedi symud yn gyflym. Erbyn i Arthur a minnau, ynghyd â’n hebrwng, nesáu at Luguvallium, cawsom hyd i luoedd y Brenin a rhai Cador, ychydig i’r de-ddwyrain o’r dref, yn ymsefydlu yn eu safleoedd gyda gwŷr Rheged, i wynebu gelyn a oedd eisoes yn ymgynnull mewn niferoedd mawrion ar gyfer yr ymosodiad.

Yr oedd arweinwyr y Brythoniaid wedi ymgau gyda’r Brenin yn ei babell. Hon a godasid ar ben bryncyn bychan a orweddai y tu ôl i faes y gad. Buasai rhyw fath ar amddiffynfa yno gynt, ac ychydig furiau drylliedig a safai eto, ynghyd â gweddillion tŵr; ac is lawr ar y llethrau yr oedd cerrig wedi eu bwrw ar chwâl a gerddi chwynog pentref a adawyd yn anghyfannedd. Yr oedd y lle yn llawn llwyni mwyar duon a danadl poethion, a hen goed afalau anferth yn sefyll o hyd ymhlith y cerrig syrthiedig, yn aur gan ffrwyth aeddfed. Yma, islaw’r bryn, yr oedd trên y bagiau yn rhuo i’w le; a’r coed a’r muriau hanner adfeiliedig a roesai gysgod i’r orsaf rwymo glwyfau mewn argyfwng. Cyn hir, ymdrefnai’r anhrefn ymddangosiadol; oblegid yr oedd byddinoedd y Brenin yn dal i ymladd yn ôl patrwm y ddisgyblaeth Rufeinig a orfodasid gan Amffrosius. Wrth edrych ar lu enfawr y gelyn, ar y maes o waywffyn a bwyeill, ac ar flew meirch yn chwifio yn yr awel megis ewyn môr yn ymosod, meddyliais y byddai arnom angen pob gronyn olaf o nerth a dewrder a fedrem eu casglu. A myfyriais am y Brenin.

Yr oedd pabell Wthyr wedi ei chodi ar ryw lecyn gwastad bychan o laswellt, gerbron y tŵr adfeiliedig. Wrth i’n cwmni farchogaeth tuag ati drwy sŵn a phrysurdeb y catrodau yn ymgynnull yn eu trefn ryfel, gwelais wŷr yn troi i syllu, ac hyd yn oed uwchlaw bloedd y gorchmynion a thwrf yr arfau clywais y gair yn mynd o gwmpas. “Myrddin ydyw. Myrddin. Y mae Myrddin y proffwyd yma. Y mae Myrddin gyda ni.”

Troai dynion, syllent, bloeddient, ac ymddangosai gorfoledd yn ymledu drwy’r maes megis sïon gwenyn. Gŵr a ddôi dan arwydd Dyfed a waeddodd wrth imi basio, yn fy nhafod fy hun: “A ydych chwi gyda ni, felly, Myrddin Emrys, frawd, ac a welsoch y seren wib trosom ni heddiw?”

Atebais yn ôl yn eglur, fel y clywid hi: Heddiw y mae’n seren ar gyfodiad. Edrychwch amdani, a’r fuddugoliaeth.

Wrth imi ddisgyn oddi ar fy march gydag Arthur a Ralf wrth droed y bryn, a cherdded i fyny tua phabell Wthr, clywais y gair yn ymledu drwy’r maes â rhuthr fel y gwynt yn rasio dros ŷd aeddfed.

Diwrnod goleu o Fedi ydoedd, yn llawn heulwen. Y tu allan i babell y Brenin chwifiai’r Ddraig, ysgarlad ar felyn. Es i mewn yn syth, ag Arthur ar fy sodlau. Yr oedd y bachgen wedi ymharfogi ei hun yng Ngalafa, ac ym mhob peth edrychai’n rhyfelwr ieuanc. Yr oeddwn wedi disgwyl y deuai i’r golwg â lluman Ector, ond ni chariai un arwydd, ac o wlanen wen syml yr oedd ei glog a’i diwnig. “Fy lliw i ydyw,” ebe ef, pan welodd ef fi yn syllu. “Y march gwyn, y ci gwyn, a myfi a gludaf darian wen. Gan nad oes gennyf enw, ysgrifennaf arni fy hun. Fy arwydd fydd yn eiddo i mi fy hun, pan gaf ef.”

Ni ddywedais ddim; ond meddyliais yn awr, wrth i’r bachgen gerdded ymlaen wrth fy ymyl dros babell y Brenin, pe buasai ef wedi ceisio’n fwriadol ddenu llygaid pob gŵr ato ar faes y gad, na allasai wneud yn well. Safai’r gwyn digofnod, a’i wedd o ieuenctid eiddgar a disglair, allan ymhlith ysblander chwifol lliw ar y boreu llachar hwnnw, cyn sicred ag pe buasai’r utgyrn eisoes wedi ei gyhoeddi’n dywysog. Ac wrth i Wthyr ein cyfarch, gallwn weled yr un meddwl yng ngolwg eiddgar a newynog ei lygaid ef, a osododd ar wyneb y bachgen.

Minnau, fe'm syfrdanwyd wrth weld Uthr. Yr oedd ei wedd yn cadarnhau'r hanesion a glywswn amdano, am ŵr a oedd yn amlwg yn darfod, “fel pe bai cancr yn cnoi ei goluddion, nid trwy boen ond trwy ddifrod beunyddiol.” Tenau ydoedd a'i liw yn wael, a sylwais fod ei law, o bryd i'w gilydd, yn mynd at ei frest, fel pe byddai'n ei chael yn anodd tynnu anadl. Yr oedd wedi ei wisgo'n odidog, ag aur a thlysau yn pefrio ar ei arfwisg; ac o aur hefyd yr oedd defnydd ei fantell fawr, â dreigiau ysgarlad yn ymblethu arni. Efe a'i daliai ei hun yn unionsyth, yn frenhinol yn y gadair fawr. Yr oedd llwydni bellach yn y gwallt a'r farf gochgoch, ond yr oedd ei lygaid mor fyw a bywiog ag erioed, yn llosgi yn eu ceudodau dwfn. Gwnaeth teneuedd ei wyneb iddo ymddangos yn fwy heboglyd, ac os oedd hynny'n bosibl, yn fwy brenhinol nag o'r blaen. Cuddiai'r aur fflachol a'r tlysau a'r fantell fawr deneuder ei gorff. Dim ond yr arddyrnau a'r dwylo esgyrnog a ddangosai lle yr oedd y dolur hir ddifäol wedi cnoi'r cnawd ymaith.

Arhosai Arthur y tu ôl i mi gyda Ralf tra yr oeddwn innau’n mynd ymlaen. Yr oedd Iarll Ector yno, gerllaw’r Brenin, ynghyd â Coel o Reged, a Cador, a dwsin arall o arweinwyr Uthr a adwaenwn. Gwelais Ector yn edrych ar Arthur â rhyw ryfeddod yn ei olwg. Ni welais Lot yn unman.

Cyfarchodd Wthyr fi â chwrteisi nas gorchuddiai ond yn denau yr eiddgarwch oddi tano. Dichon iddo fwriadu, yno a’r pryd hwnnw, gyflwyno ei fab i’r cadlywyddion, ond nid oedd amser. Yr oedd utgyrn yn canu oddi allan. Petrusodd Wthyr, gan edrych yn amheus ei fryd, yna gwnaeth arwydd i Ector, ac efe a gamodd ymlaen ac a gyflwynodd Arthur yn ffurfiol i’r Brenin fel ei fab maeth, Emrys o Galafa. Arthur, gyda’r aeddfedrwydd newydd hwn, tawel a hunangynhaliol, a benliniodd i gusanu llaw’r Brenin. Gwelais law Wthyr yn cau am ei law ef, a meddyliais y llefarai bryd hynny, ond ar yr eiliad honno fe griodd yr utgyrn drachefn, yn nes, a thynnwyd drws y babell yn llydan. Safodd Arthur yn ôl. Wthyr — ac yr oedd yr ymdrech yn eglur — a rwygodd ei lygaid oddi ar wyneb y bachgen ac a roddodd y gair. Cyfarchodd y cadlywyddion ef ar frys ac ymwasgarasant i farchogaeth ac i garlamu ymaith i’w gorsafoedd. Crynai’r ddaear dan sathr y meirch, a’r awyr dan y bloeddio a thwrf y dur yn taro. Rhedodd pedwar gŵr i mewn â pholion, ac yna y gwelais fod cadair Wthyr yn fath o gludgadair, yn gadair fawr i’w chario, lle y gellid ei ddwyn allan i faes y gad. Rhedodd rhywun ato â’i gleddyf a’i osod yn ei law, gan sibrwd wrth wneud hynny, a phlygodd y pedwar cymrawd wrth y polion, yn disgwyl gair y Brenin.

Ciliais yn ôl. Pe deuai i’m cof ryw atgof o’r cadlywydd ifanc, caled, a ymladdasai mor fedrus wrth ochr ei frawd drwy holl flynyddoedd cynnar y rhyfel, ni chyffyrddai hynny â mi yn awr ag un teimlad o dosturi nac edifeirwch, wrth i’r Brenin droi ei ben a gwenu, â’r un wên ffyrnig, awyddus ag a adwaenwn. Yr oedd y blynyddoedd wedi disgyn oddi arno. Oni bai am y cludwely, tyngwn y buasai’n ddyn cyflawn. Yr oedd hyd yn oed liw yn ei ruddiau, a’i holl gorff yn pefrio.

Y mae fy ngwas yma yn dweud wrthyf eich bod eisoes wedi rhagfynegi buddugoliaeth i ni? Chwarddodd ef, chwerthin gŵr ieuanc, llawn a chlir ei sain. Yna yn wir yr ydych wedi dwyn inni heddiw bopeth oll a allasem ei ddymuno. Fachgen!

Arthur, wrth ddrws y babell yn ymddiddan ag Ector, a safodd ac a edrychodd yn ôl. Amneidiodd y Brenin arno. Yma. Arhoswch wrth fy ochr.

Taflodd Arthur olwg ymholgar at ei dad-maeth, ac yna ataf finnau. Amneidiais. Wrth i’r llanc symud i ufuddhau i’r Brenin, gwelais Ector yn rhoi arwydd i Ralf, ac yntau a symudodd yn ddistaw gyda Arthur i’r chwith i gludfa’r Brenin. Arhosai Ector ar ei sawdl ennyd yn nrws y babell, ond yr oedd Uthr yn dweud rhywbeth wrth ei fab, ac Arthur wedi plygu i wrando. Tynnodd yr Iarll ei glog dros ei ysgwydd, amneidiodd yn fyr ataf, ac aeth allan. Seiniodd yr utgyrn drachefn, ac yna yr oedd heulwen a bloeddio o’n hamgylch oll wrth i gadair y Brenin gael ei chario allan tua’r lluoedd a oedd yn disgwyl.

Ni ddilynais ef i lawr ochr y bryn, ond aros a wnâwn lle yr oeddwn, ar y tir uchel wrth ymyl y babell, tra isod i mi ar y maes llydan yr oedd y byddinoedd yn ymffurfio. Gwelais gadair y Brenin yn cael ei gosod i lawr, a’r Brenin ei hun yn sefyll i lefaru wrth y gwŷr. O’r pellter hwn ni chlywn ddim o’r hyn a ddywedid, ond pan droes efe a phwyntio tua’r man lle safwn yn uchel yng ngolwg yr holl lu, clywais waedd “Myrddin!” drachefn, a’r bloeddio llawen. Daeth bloedd atebol oddi wrth y gelyn, gwaedd o watwar a her, ac yna yr oedd twrf yr udgyrn a tharan y meirch yn boddi popeth, ac yn ysgwyd y dydd.

Wrth ymyl mur y tŵr safai hen goeden afalau, a’i rhisgl yn awr yn geinciog ac yn drwchus gan gennau megis graean gwyrdd, eithr ei changhennau yn drwm dan bwysau’r ffrwyth melyn. O’i blaen yr oedd pentwr drylliedig o gerrig, gyda phlinth lle y buasai, efallai, gynt allor neu gerflun. Mi a gamais i fyny ar hwn, a’m cefn wrth y goeden afalau lwythog, ac yno yr oeddwn yn gwylio hynt yr ymladd.

Ni welid eto yr un arwydd o faner Lot. Amneidiais ar gymrawd a oedd yn rhedeg heibio—roedd ef yn drefnydd meddygol ar ei ffordd i’r orsaf rwymo i lawr is ar y bryn—a gofynnais iddo: “Lot o Lodian? Onid oedd ei fyddin ef wedi dyfod?”

Nid oes dim golwg arnynt eto, syr. Ni wn i pam. Efallai y cânt eu dal yn ôl yn gefn wrth law ar y dde?

Edrychais i’r man yr oedd efe’n pwyntio ato. Ar ochr dde’r maes yr oedd llewyrch troellog nant, a daear wedi torri a llawn hesg yn ystlys iddo ryw hanner can cam i’r naill law a’r llall. Tu hwnt i hynny yr oedd y maes yn codi trwy goed gwernen a helyg a derw crynedig eu twf at goedwig fwy trwchus. Rhwng y coed yr oedd y llethr yn arw ac yn friw, ond nid mor serth na allai ceffylau ei ddringo, a gallai’r coed guddio’n rhwydd hanner byddin. Tybiais y gallwn weld disgleirdeb pennau gwaywffyn trwy ddwfn y coed. Byddai Lot, gan ddyfod o’r gogledd-ddwyrain, wedi clywed yn fore am gyrch y Sacsoniaid, ac nis byddai yn hwyr yn dyfod i’r frwydr. Rhaid oedd ei fod yno, yn aros ac yn gwylio. Ond nid, yr oeddwn yn sicr, drwy orchymyn fel llu wrth gefn a osodid yno gan y Brenin. Gallai’r cyfyng-gyngor y buasai Cador a minnau wedi sôn amdano gael ei ddatrys heddiw i Lot: pe bai Uthr fel pe bai’n ennill y fuddugoliaeth, yna gallai Lot daflu ei fyddin i mewn a rhannu awr y fuddugoliaeth a’r hyn a’i dilynai o wobr a gallu; ond pe bai Colgrim yn dwyn y dydd, yna câi Lot gyfle i sicrhau ei les gyda’r gorchfygwyr Sacsonaidd — mewn da bryd, hefyd, i wadu ei briodas â Morgian a chymryd pa bynnag rym a gynigid iddo gan y drefn Sacsonaidd newydd. Dichon, meddyliais yn sur, fy mod yn gwneud cam â’r gŵr, ond yr oedd fy esgyrn yn dweud wrthyf nad oeddwn. Dymunais pe buasai amser wedi bod i ddysgu cyn y frwydr pa drefniadau a wnaethai Uthr. Pe bai Lot yn unman gerllaw, ni fethai’r frwydr hon, o blith pob brwydr, gyda’r cyfleoedd a ddygid ynddi iddo ef. Rhyfeddais pa mor fuan y’m gwelai, neu y clywai fy mod wedi dyfod. Ac unwaith y gwyddai efe, ni byddai amheuaeth o gwbl ganddo ynghylch pwy oedd y llanc mewn clogyn gwyn ar y march gwyn, a ymladdai mor agos ar law chwith y Brenin.

Yr oedd yn amlwg fod presenoldeb yr Uchel Frenin, hyd yn oed mewn cludgwely, wedi codi calon a chryfhau’r Brythoniaid. Er, gan ei fod ef yn cael ei gludo yn ei gadair, na allasai arwain y cyrch, yr oedd yno gyda’r Ddraig uwch ei ben, yng nghanol y maes yn union, ac, er mai prin y caniateid i elyn ddyfod o fewn ergyd gan wasg ei ddilynwyr o’i amgylch, ffyrnicaf oedd yr ymladd o gwmpas y Ddraig, ac o bryd i’w gilydd gwelwn i chwif y fantell aur a fflach cleddyf y Brenin ei hun.

Allan ar y dde marchogai Brenin Rheged, gyda Caw o’i amgylch ac o leiaf dri o’i feibion. Yr oedd Ector hefyd ar y dde, yn ymladd â ffyrnigrwydd ystyfnig, tra ar y chwith dangosai Cador holl ruthr a rhwysg y Celt yn nydd ei lwc. Gwyddwn fod Arthur, trwy rodd natur, wedi ei gynysgaeddu â rhinweddau’r ddau; eithr heddiw, diau, ni fynnai ddim mwy na bod yn gwbl fodlon ar ei safle yn gwarchod ochr chwith y Brenin. A Ralf, yntau yn ei dro, a’i daliodd ei hun yn ôl i warchod ochr Arthur. Gwyliais y march castan yn gwyro ac yn troi ac yn codi ar ei draed ôl, byth ymhellach nag un cam oddi wrth ystlys y march gwyn.

Fel hyn a’r fath yr âi’r frwydr rhagddi. Yma fe syrthiai baner, fel pe bai wedi ei boddi dan lif gwyllt yr ymosodiad; yna, rywfodd neu’i gilydd, deuai adferiad, a’r Brythoniaid a wthient ymlaen dan fwyeill siglo, ac a yrrent yn ôl donnau bloeddgar y Sacsoniaid. O bryd i’w gilydd marchog unig — cenadwr, y gellid tybied — a sbardunai ymaith tua’r dwyrain dros y tir corsiog gerllaw’r nant, ac i fyny i ganol y coed. Ac erbyn hyn yr oedd yn sicr fod llu Lot yno, yn gudd ac yn disgwyl yn y goedwig. Ac mor ddiau ag pe bawn wedi darllen ei feddwl ef, mi wnawn iddo aros yno heb un gorchymyn oddi wrth y Brenin. Pa alwadau bynnag am gymorth a ddygent y cenhadau hynny ato, efe a oedi ei ddyfodiad nes y gwelai sut yr âi’r dydd. Felly, am ddwy awr ffyrnig, yn ymestyn drwy ganol dydd hyd dair, ymladdai lluoedd y Brythoniaid, wedi eu hamddifadu o’r hyn a ddylasai fod yn ddeheulaw ffres iddynt yn y frwydr. Brenin Rheged a syrthiodd yn glwyfedig, ac a gludwyd yn ôl; ei luoedd ef a ddaliasant eu safle, eithr gweled oedd eu bod yn petruso. Ac eto yr oedd gwŷr Lothian yn dal yn ôl. Cyn hir, oni ddeuent hwy i mewn, fe allai y byddai’n rhy hwyr.

Yn ddisymwth oll, ymddangosai mai felly yr oedd. Daeth bloedd o’r canol, bloedd o ddigofaint ac anobaith. Yno, yng nghanol trwch y gwasg o amgylch cadair y Brenin, gwelais safon y Ddraig yn siglo, yn siglo’n ffyrnig, ac yna’n gogwyddo tua’i chwymp. Yn sydyn, er yr holl bellter, yr oedd fel pe bawn yno, yn agos wrth gadair y Brenin, yn gweled y cwbl yn eglur. Yr oedd llu o Sacsoniaid, cewri mawr gwynion, rhai ohonynt yn goch gan glwyfau nas teimlasant, wedi rhuthro ar y fintai a amgylchai’r Brenin, gan ei dryllio, fe dybid, trwy bwysau noeth a ffyrnigrwydd yn unig. Torrid rhai i lawr, gorfodid eraill yn ôl trwy ymladd enbyd, ond dau a ddaeth trwodd. Hwythau a dorasant eu ffordd ymlaen, eu bwyeill yn chwyrnu, ar aswy’r Brenin. Trawodd un fwyall goesyn y faner, fel y holltwyd hi, y sigloesai, ac y dechreuai syrthio. Y gŵr a’i cariasai a aeth i lawr, y gwaed yn ffrydio o’i arddwrn torredig, ac efe a ddiflannodd dan garnau stwnshio’r meirch. Heb nemor saib, troes y fwyall drwy ei bwa disglair tua’r Brenin. Yr oedd Wthr ar ei draed, ei gleddyf i fyny i gyfarfod y bwyllydd, ond cleddyf Ralf a chwyrnodd ac a frathodd, a syrthiodd y Sacson yn glir dros gadair y Brenin, ei waed yn llifo’n ffrydlif dros y clogyn aur. Piniai pwysau’r corff syrthiedig y Brenin yn ôl. Rhuthrodd y Sacson arall ymlaen gan floeddio. Ralf, yn rhegu, a ymladdai i wthio ei geffyl rhwng y Brenin diymadferth a’r ymosodwr newydd, ond y Sacson, yn tyrru uwchlaw’r Brythoniaid, a frwsiai eu harfau o’r neilltu megis y brwsia tarw gwallgof y glaswellt hir, ac a ruthrodd ymlaen. Ymddangosai na allai dim ei atal rhag cyrraedd y Brenin. Gwelais Arthur yn gyrru ei geffyl ymlaen, yn union fel y syrthiai’r faner siglo, gan daro’r march gwyn ar draws ei frest. Cododd y march ar ei thraed ôl, gan wichian. Arthur, yn dal y ceffyl â’i liniau, a gydiodd yn y faner oedd yn syrthio, ac, wrth floeddio, a’i taflodd yn glir dros gadair y Brenin i afael parod milwr; yna troes y march wichlyd, dyrniol, yn syth i lwybr y cawr Sacsonaidd. Chwyrnodd y fwyall fawr i’w chylch fflachlyd, a disgynnodd. Gwyrodd y march gwyn ac a lammiodd, a methwyd y dyrnod, ond wrth lithro’n ddiffrwyth oddi ar gleddyf y bachgen, tarawodd ef o’i law fel y troellodd ymaith. Dringodd y march yn uchel drachefn, gan daro allan â’r carnau blaen angheuol hynny, ac wyneb y bwyllydd a ddiflannodd mewn tasgiad o waed llachar. Plymiodd y march gwyn yn ôl at ochr cadair y Brenin, ac aeth llaw Arthur i lawr at ei ddagr. Yna’n dawel, ond yn eglur fel bloedd, galwodd y Brenin, Yma! ac a daflodd ei gleddyf ei hun, carn yn gyntaf, i’r awyr. Saethodd llaw Arthur allan ac a’i daliodd wrth y garn. Gwelais ef yn dal y goleuni. Cododd y march gwyn ar ei thraed ôl drachefn. Yr oedd y faner i fyny, ac yn llifo yn y gwynt, yn ysgarlad ar aur. Cododd bloedd fawr, gan ymledu allan o ganol y maes, lle’r oedd y march gwyn, yn sathru gwaed, yn llamu ymlaen dan faner y Ddraig. Gan floeddio, ymchwyddodd y gwŷr gydag ef. Gwelais gludwr y faner yn petruso am eiliad fer, gan edrych yn ôl at y Brenin, ond y Brenin a’i harwyddodd ymlaen, ac yna gorweddodd yn ôl, gan wenu, yn ei gadair.

Ac yn awr, yn rhy ddiweddar i ba ymyrraeth ryfeddol bynnag a fwriadasai Lot, disgynnai byddinoedd Lothian allan o’r coetir ac chwyddo rhengoedd y Brythoniaid oedd ar ymosod. Eithr yr oedd y dydd eisoes wedi ei hennill. Nid oedd gŵr yno ar y maes nad oedd wedi gweld yr hyn a ddigwyddasai. Yno, yn wyn ar geffyl gwyn, yr oedd ysbryd ymladd y Brenin fel pe bai wedi llamu allan o’i gorff a oedd yn pallu, ac wedi rhedeg o’i flaen, megis y wreichionen ar flaen gwaywffon ryfel, yn union hyd galon lluoedd y Sacsoniaid.

Cyn hir, a’r Saeson, gan dorri o’u safle i safle arall o ymladd, yn cael eu gwthio yn raddol yn ôl tua’r corsydd a ymylent y maes, a’r Brythoniaid yn eu dilyn â ffyrnigrwydd a gorfoledd a gynyddai’n wastad, dechreuodd gwŷr redeg i’r cefn i’r lluoedd oedd wrthi’n ymladd er mwyn dwyn ymaith y clwyfedig a’r rhai oedd ar farw. Cadair Wthyr, yr hon a ddylasid ei chludo’n ôl yr un pryd, oedd yn gwthio ymlaen yn ddi-ball ar ôl Arthur. Eithr nid oedd prif wasgfa’r ymladd mwyach o’i hamgylch hi; yr oedd honno ymhell o’i blaen ar y maes, lle, dan y Ddraig, y gallai pawb weld y march gwyn, a’r fantell wen, a llafn fflachlyd cleddyf y Brenin.

Nid oedd fy safle fel presenoldeb gweladwy ar y bryn mwyach na’n cael sylw nac yn angenrheidiol. Disgynnais i’r man lle’r oedd yr orsaf rwymo frys wedi ei sefydlu islaw cangau drylliedig y berllan afalau a oedd wedi syrthio. Eisoes yr oedd y pebyll yn llenwi, a’r gweision trefn yn gweithio’n galed. Anfonais fachgen ar ffo i nôl fy mlwch offerynnau, ac, wedi tynnu fy nghlog oddi am danaf, fe’i taflais dros ganghennau isel coeden afalau i wneud cysgod rhag pelydrau’r haul; ac fel yr âi’r ystretsh nesaf heibio imi, galwais ar y cludwyr am osod y gŵr clwyfedig i lawr yn y cysgod a luniwyd ar frys.

Un o’r cludwyr oedd hen filwr main, yn troi’n llwyd, a minnau’n ei adnabod. Yr oedd wedi gwasanaethu fi’n drefnydd yng Nghaerconan. Dywedais: Eiliad, Pawl, paid â brysio ymaith. Y mae digon wrth law i wneud y cludo; gwell gennyf gael dy gymorth di yma.

Edrychai’n falch fy mod wedi ei adnabod. “Tybiais y gallasech fod angen arnoch fi, syr. Y mae fy offer gyda mi.” Penliniodd ar ochr arall y dyn anymwybodol, ac yna gyda’n gilydd dechreuem hollti’r tiwnig lledr ymaith lle’r oedd wedi ei rwygo’n agored gan hollt waedlyd.

“Sut yr oedd hi gyda’r Brenin?” gofynnais iddo.

Anodd yw dywedyd, syr. Yr oeddwn yn tybied ei fod wedi mynd, a llawer peth arall wedi myned gydag ef, ond y mae ef yno yn awr gyda Gandar, ac yn eistedd yn dawel fel baban, ac yn gwenu. Ac yntau’n lled dda ganddo wneuthur felly.

“Yn wir... Dyna ddigon pell, fe dybiwn. Gad i mi edrych...” Clwyf bwyell ydoedd, a chroen a metel tiwnig y gŵr a yrresid yn ddwfn i’r cnawd a dorrasid ac i’r asgwrn a ddrylliasid. Dywedais innau: “Prin, meddaf, yw llawer a allwn ei wneud yma, ond ceisio a wnawn. Y mae Duw ar ein hochr ni heddiw, ac fe all yn wir fod ar ochr y tlawd yma hefyd. Daliwch hwn, ewyllysiwch chwi... Fel yr oeddech yn dywedyd, fe allai’n dda. Ni newid yr helynt yn awr.”

Lwc, ai felly? Lwc ar geffyl gwyn, meddech chwi. Teg gamp oedd gweld y llanc hwnnw, y modd yr yrrasai drwodd yn union yn yr eiliad gywir. Rhywbeth o’r fath oedd ei angen, a’r Brenin yn cilio fel pe buasai farw, a’r Ddraig yn syrthio. Yr oeddym ni ar y pryd yn chwilio am y Brenin Lot, ond dim golwg ohono. Credwch fi, syr, hanner munud arall a byddasem wedi mynd i’r cyfeiriad arall. Felly y mae brwydr; fe bair rywun weithiau i ryfeddu, wrth feddwl pa bethau a grogir wrth ychydig eiliadau ac ychydig o lwc. Y fath ddarn o amseru teg â hynny, a’r person iawn i’w wneud — dyna’r cwbl sydd ei angen, ac enillwch neu collwch deyrnas.

Buom yn gweithio am ennyd mewn distawrwydd wedyn, ac yn gyflym, oblegid yr oedd y dyn yn dechrau symud dan fy nwylo, ac yr oedd yn rhaid imi orffen cyn iddo ddeffro i fywyd creulon. Pan oeddwn wedi gwneud popeth a allwn, ac innau ac yntau wrthi’n rhwymo’r rhwymynnau, dywedodd Pawl, yn fyfyriol:

Peth rhyfedd.

“Beth?”

A gofiwch chwi Gaerconan, syr?

A anghofiaf i byth mo hono?

Wel, yr oedd golwg debyg i hwnnw ar y llanc — Ambrosius, meddaf fi, yr hwn oedd Iarll Prydain y pryd hynny. Ceffyl gwyn a’r cwbl, a’r Ddraig yn chwifio uwch ei ben. Dynion oedd yn dweud felly... Ac onid yr un enw ydyw, syr? Emrys? Perthynas i chwi, efallai?

Efallai.

Ah, wel, meddai Pawl, ac ni ofynnodd ddim mwy o gwestiynau. Nid oedd arno angen dweud dim rhagor; gwyddwn eisoes fod sibrydion yn hedfan o gwmpas y gwersyll er yr eiliad y daethai Arthur a minnau i farchogaeth i mewn gyda'r osgordd. Rhedent, os mynnent. Yr oedd Wthyr wedi dangos ei law. A rhwng dewrder y bachgen, a ffawd y frwydr, a'i gamfarn ef ei hun, gwaith caled fyddai hi yn awr i Lot newid meddwl y Brenin, neu berswadio'r pendefigion eraill nad oedd mab Wthyr yn arweinydd cymwys. Deffrôdd y gŵr rhyngom ni bryd hynny ac a ddechreuodd sgrechian, ac ni bu rhagor o amser i siarad.




2


Erbyn i’r hwyrgau ddisgyn, yr oedd y maes wedi ei glirio o’r rhai a syrthiasai. Yr oedd y Brenin wedi cilio ymaith pan welid fod llanw’r fuddugoliaeth yn sicr, ac na ellid ei atal gan ddim gweithred hwyr ar ran y Sacsoniaid. A’r frwydr ar ben, yr oedd prif luoedd y Brythoniaid yn disgyn yn ôl ar y drefgordd ddwy filltir i’r gogledd-orllewin, gan adael Cador, gyda Caw o Ystrad Clud, i ddal y maes. Nid oedd Lot wedi aros i bwyso a mesur ei safle gyda’r arweinwyr eraill, ond yr oedd wedi cilio i mewn i’r dref cyn gynted ag y gorffennasai’r ymladd, ac wedi mynd, fel Aias, i’w wersyll ei hun; ac ers hynny ni welasai neb mohono.

Eisoes yr oedd straeon yn mynd ar led ynghylch ei gynddaredd wrth weithred y Brenin yn ffafrio’r llanc dieithr ar faes y gad, a’i ddistawrwydd du pan glywodd fod Emrys wedi ei wahodd gyda mi i wledd y fuddugoliaeth, lle, yn ddiamau, y derbyniai ragor o anrhydedd. Yr oedd sibrydion hefyd ynghylch y rheswm am ddyfodiad hwyr byddinoedd Lot i’r frwydr. Ni feiddiai neb fynd mor bell â llefaru am frad, ond dywedid yn agored, pe buasai ef wedi oedi llawer yn hwy, ac oni bai i Arthur gyflawni ei wyrth fechan, y gallasai diffyg gweithred Lothian gostio’r fuddugoliaeth i Wthr. Yr oedd dynion hefyd yn rhyfeddu, yn uchel eu llef, a ddeuai Lot allan o’i ddistawrwydd dig i gymryd rhan yn y wledd a orchmynnid ar gyfer y noson ddilynol. Ond gwyddwn i na allai ef gadw draw. Ni feiddiai. Er na ddywedasai ddim, rhaid oedd ei fod yn gwybod yn bur sicr pwy oedd “Ernrys”, ac os oedd ef byth i’w ddifrïo ac i gipio’r grym yr oedd wedi cynllwynio amdano, rhaid oedd iddo wneud hynny yn awr.

Wedi i’r achosion brys gael eu trin yn yr orsaf rwymo glwyfau yn y berllan, yr oedd yr unedau meddygol hwythau hefyd wedi cilio’n ôl i’r dref, lle yr oedd ysbyty wedi ei sefydlu; euthum finnau gyda hwy, a bu imi ymdrin â llif di-dor o achosion trwy’r prynhawn oll a’r hwyr. Nid oedd ein colledion ni yn drwm, o ystyried fel y bydd pethau o’r fath fel rheol; eithr eto i gyd byddai’r partïon claddu wrth eu gorchwyl yn galed trwy’r nos, dan wyliedigaeth y bleiddiaid a’r brain duon oedd yn ymgasglu. O’r corsydd y deuai cryndod pell fflamau, lle yr oedd meirw’r Sacsoniaid yn llosgi.

Gorffennais fy ngwaith yn yr ysbyty tua hanner nos, ac yr oeddwn mewn ystafell allanol, yn gwylio tra yr oedd Paulus yn pacio fy offer ymaith, pan glywais rywun yn dod yn gyflym dros y cwrt y tu allan, a theimlais gynnwrf gerllaw’r drws y tu ôl imi.

Galwch fi’n hen ffŵl, os mynnwch, am gofio’n ôl drwy’r blynyddoedd at yr hyn na ddigwyddodd erioed, ac efallai y byddwch yn fwy na hanner yn iawn; ond nid cariad yn unig a barodd imi adnabod ei ddyfodiad cyn imi hyd yn oed droi fy mhen. Cerrynt o awel ffres beraidd a chwythodd i mewn gydag ef, gan dorri drwy fygdarth cyffuriau a drewdod afiechyd ac ofn. Yr oedd y lampau eu hunain yn llosgi’n fwy llachar.

“Merlin?” meddai ef yn dawel, fel y gwneir mewn stafell glaf; ond yr oedd cyffro’r dydd eto yn ei lais. Edrychais arno gan wenu, ac yna’n fwy craff.

A ydych wedi eich anafu? O ynfyd ieuanc, pam na ddaethoch ataf yn gynt? Gadewch imi weld.

Tynnodd ei fraich yn ôl yn ei llawes galededig. “Onid ydych yn adnabod gwaed du Sacson pan y’i gwelwch? Ni chefais fi erioed gymaint â chrafiad. O, Fyrddin, y fath ddydd! A’r fath Frenin! Mynd allan i’r maes yn glaf ac mewn cadair — dyna wir ddewrder, llawer mwy nag sydd ei angen i farchogaeth i frwydr ar geffyl da a chleddyf da. Tyngaf na fu raid i mi hyd yn oed feddwl... mor hawdd oedd hi... Fyrddin, godidog oedd! Dyna’r peth y’m ganwyd fi iddo — gwn hynny yn awr! Ac a welsoch chwi beth a ddigwyddodd? Beth a wnaeth y Brenin? Ei gleddyf? Tyngaf imi gael fy nhynnu ymlaen ganddo o’i wirfodd ei hun, nid o’m hewyllys i... Ac yna’r bloeddio a’r modd yr oedd y milwyr yn symud ymlaen, fel y môr. Ni fu raid i mi hyd yn oed ddefnyddio ysgogiad ar Ganrith... Yr oedd pob peth yn symud mor gyflym, ac eto mor araf ac eglur, fel pe bai pob eiliad yn para am byth. Ni wyddwn erioed y gallai rhywun fod yn dânboeth ac yn iâ-oer ar yr un foment, a wyddoch chwi?”

Ni safodd ef i ddisgwyl atebion, eithr llefarai ymlaen, yn gyflym ac yn ddisgleiriog, a’i lygaid eto’n fyw gan wefr y frwydr a phrofiad llethol y dydd. Prin y gwrandewais i, ond yr oeddwn yn ei wylio ef, ac yn gwylio wynebau’r gweision clwyfus a’r gwasanaethwyr, a’r gwŷr hynny oedd eto’n effro ac yn ddigon agos i’n clywed. Gwelais fi’r peth yn dechrau: canys hyd yn oed felly, wedi brwydr, yr oedd presenoldeb Ambrosius ei hun wedi rhoi nerth i’r clwyfedig, a chysur i’r rhai oedd yn marw. Pa beth bynnag oedd ynddo ef, yr oedd gan Arthur yr un peth; yr oeddwn i i’w weld yn aml yn y blynyddoedd a ddeuai; ymddangosai fel pe bai’n tywallt goleuni a nerth o’i gwmpas ym mhob man yr âi, ac eto’n ei gael wedi ei adnewyddu’n wastad ynddo’i hun. Wrth iddo heneiddio, gwyddwn y câi hynny ei adnewyddu’n galetach ac am bris, ond yn awr yr oedd ef yn ieuanc iawn, a blodau gŵr eto i ddod arno. Ar ôl hyn, meddyliais, pwy a allai ddal mai ieuenctid ei hun a’i gwnaeth yn anaddas i frenhiniaeth? Nid Lot, wedi ei galedu yn ei uchelgais, yn llunio cynllwyn yn ddu ar gyfer gorsedd brenin marw. Ieuenctid Arthur ei hun oedd heddiw wedi chwibanu i’r golwg y gorau oedd ym mron dynion, fel y bydd heliwr yn galw ei helfáu ar ei ôl, neu hudolwr yn chwibanu i fyny’r gwynt.

Adnabu efe, yn un o’r gwelyau, ŵr a ymladdasai gerllaw iddo, ac efe a aeth yn dawel hyd ystafell yr ysbyty i ymddiddan ag ef, ac yna ag eraill. O leiaf ddau ohonynt, mi a’i clywais yn eu galw wrth eu henwau.

Rho’r cleddyf iddo, ebe fy mreuddwyd, ac fe wna ei natur ei hun y gweddill. Ni chreir brenhinoedd o freuddwydion a phroffwydoliaethau: cyn i chwi erioed ddechrau gweithio drosto, efe oedd yr hyn a welwch yn awr. Y cwbl a wnaethoch oedd ei warchod tra’r oedd yn tyfu. Chwi, Myrddin, gof ydych fel Gofel Feland o efail y Mâch; gwnaethoch y cleddyf a rhoi iddo fin llym, ond y mae ef ei hun yn torri ei ffordd ei hun.

Gwelais chwi i fyny draw wrth ymyl y goeden afalau, meddai Arthur yn llawen. Yr oedd ef wedi fy nilyn allan o ystafell yr ysbyty, ac yr oeddwn innau wedi aros yn yr ystafell flaen i roddi cyfarwyddiadau i drefnydd nos. Dywedai’r dynion mai arwydd oedd hynny. Pan oeddech chwi draw yno, uwch ein pennau ar y bryn, yr oedd y frwydr cystal ag enillwyd. Ac y mae’n wir hefyd, canys drwy’r cwbl, hyd yn oed pan nad oeddwn yn meddwl, gallwn deimlo eich bod yn fy ngwylio. Yn bur agos wrth fy ochr hefyd. Yr oedd fel tarian ar gefn dyn. Meddyliais hyd yn oed imi glywed —

Ataliodd ef yng nghanol brawddeg. Gwelais ei lygaid yn ehangu ac yn ymsythu ar rywbeth y tu draw i mi. Edrychais innau i weled beth a’i mudasai.

Byddai Morgaws yn awr yn ddwy ar hugain oed, ac yr oedd hi yn harddach fyth nag y buasai pan welais hi ddiwethaf. Gwisgai lwyd, gŵn hir, syml, o liw colomen, yr hon a ddylasai fod wedi peri iddi edrych fel lleian, eithr rywfodd ni pherai hynny. Ni wisgai emau, ac nid oedd arni eu hangen. Gwynwelw oedd ei chroen fel marmor, a’r llygaid hirion hynny a gofiais oedd yn wyrdd-aur dan y blew amrant melynfrown. Ei gwallt, fel y gweddai i wraig nad oedd eto wedi ei phriodi, a syrthiai’n rhydd ac yn loyw dros ei hysgwyddau, ac fe’i rhwymid yn ôl oddi wrth ei thalcen â band llydan o wyn.

“Morgawse!” meddwn innau, wedi dychryn. “Ni ddylech fod yma!”

Yna y cofiais am ei medrau, a gwelais y tu ôl iddi ddwy wraig a gwas ifanc yn cario blychau a chynfasau lliain. Rhaid oedd iddi fod wedi bod wrthi, megis minnau, ymysg y clwyfedig; neu, o bosibl, yr oedd hi o hyd yn gweini ar y Brenin, ac wedi bod gydag ef. Ac ychwanegais ar frys:

“Nage, gwelaf yn awr; maddau imi, a maddau hefyd i'm diffyg cyfarch. Y mae eich medr yn dderbyniol iawn yma. Dywedwch wrthyf, pa fodd y mae'r Brenin?”

Y mae wedi gwella, fy arglwydd, ac y mae yn gorffwys. Ymddengys yn ddigon da, ac y mae ei ysbryd yn uchel. Ymddengys mai ymladd nodedig fu. Dymunwn pe cawswn ei weld.

Yna taflai hithau olwg heibio imi ar Arthur, golwg llawn dyddordeb a mesur. Yr oedd yn amlwg ei bod yn ei adnabod ef fel y llanc a enillasai glod pawb y dydd hwnnw, ond ymddangosai nad oedd y Brenin eto wedi dywedyd wrthi pwy ydoedd. Nid oedd dim awgrym o wybodaeth o’r fath yn ei hwyneb nac yn ei llais wrth iddi wneud parch iddo.

Syr.

Yr oedd lliw wedi codi yn wyneb Arthur, mor ddisglair â baner. Fe dagrai ryw fath ar gyfarchiad, gan swnio'n ddisymwth megis bachgen lletchwith yn unig; ef, na buasai lletchwith ar ei febyd erioed.

Cymerai hithau hynny'n ddifraw, ac yna troai ei llygaid yn ôl ataf fi, gan ei ddiystyru ef fel y bydd merch ugain oed yn diystyru plentyn. Meddyliais: Nage, ni ŵyr hi eto.

Meddai hi, yn y llais ysgafn, peraidd hwnnw: Arglwydd Myrddin, deuthum â neges atoch oddi wrth y Brenin. Yn ddiweddarach, pan orffwysoch, hoffai efe lefaru â chwi.

Dywedais innau yn amheus: Yr oedd hi’n hwyr iawn. Oni byddai’n well iddo gysgu?

Credaf y cysgai ef yn well pe siaradai efe â chwi yn gyntaf. Yr oedd yn eiddgar i'ch gweld cyn gynted ag y dychwelodd o'r maes, ond yr oedd arno angen gorffwys, ac felly rhoddais ddiod iddo, ac yna cysgodd. Y mae yn effro yn awr. A allwch chwi ddyfod o fewn yr awr?

Da iawn.

Plygodd hi ei glin drachefn â’i llygaid i lawr, ac ymaith yr aeth mor ddistaw ag y daethasai.




3


Yr oeddwn yn swperu ar fy mhen fy hun gydag Arthur. Yr oedd ystafell wedi ei neilltuo i mi, a ffenestr honno yn edrych dros lain o ardd ar lan yr afon; teras oedd yr ardd, wedi ei hamgáu gan byrth a muriau uchel. Yr oedd ystafell Arthur yn cyd-gyffwrdd â'm hun i, ac at y ddwy yr eid trwy ragystafell lle'r oedd gwŷr meirch yn sefyll yn arfog. Nid oedd Wthyr yn cymryd dim siawns.

Yr oedd fy ystafell yn fawr ac wedi ei dodrefnu’n gain, a gwas yn aros yno gyda bwyd a gwin. Ychydig a ddywedasom tra’r oeddym yn bwyta. Blinedig a llwglyd yr oeddwn innau, ac yr oedd Arthur yn dangos ei archwaeth arferol, eithr wedi llif ei hwyliau dyrchafedig yr oedd ef wedi syrthio’n dawel ryfedd, yn ôl pob tebyg, meddyliais, o barch i mi. O’m rhan fy hun, ni allwn feddwl ond am y cyfweliad oedd ar ddod ag Uthr, ac am yr hyn a ddygid gan y foryf; ac yn y foment honno ni allwn innau ddwyn dim iddynt ond rhyw lesgedd ar yr ysbryd, yr hwn a ddywedais wrthyf fy hun nad oedd ddim amgen nag adwaith ar ôl taith faith a diwrnod caled. Ond meddyliais ei fod yn fwy na hynny, a theimlais fel dyn yn dod allan o wastadedd heulog i dir corslyd, lle’r oedd niwl yn hongian yn drwm.

Daeth Ulfin, gwas-corff Wthr, i'm cymryd at y Brenin. O'r modd y trigai ei olwg ar Arthur y gwelwn ei fod ef yn gwybod y gwir, ond ni ddywedodd ddim amdano wrth fy arwain drwy'r coridorau hyd ystafell y Brenin. Yn wir, ymddengys nad oedd fawr le yn ei feddwl ef i ddim ond pryder ynghylch iechyd y Brenin.

Pan gyflwynwyd fi i ŵydd Wthr, gallwn weld yn dda pam. Ers y bore hwnnw hyd yn oed, yr oedd y newid yn syfrdanol. Yn ei wely yr oedd, wedi ei gynnal mewn gŵn gwely wedi ei leinio â ffwr yn erbyn clustogau, ac, wedi ei amddifadu o holl arwyddluniau brenhinol ei arfogaeth a'i goch-llachar a'i frethyn aur, gallai neb lai na gweld mor farwol ddarfodedig oedd ei gorff. Yn awr gallwn weld ei angau'n eglur yn ei wyneb. Ni byddai heno, ac ni ddylai fod yfory chwaith, ond rhaid oedd iddo ddyfod yn fuan; a hyn, meddwn wrthyf fy hun, a oedd yn rhaid mai achos yr arswyd di-siâp a bwysai arnaf ydoedd.

Eto, er ei wendid a'i flinder, ymddangosai'r Brenin yn falch o'm gweld, ac yn awyddus i ymddiddan, fel y gwthiais fy rhagdeimlad i'r naill du. Hyd yn oed gyda heno ac yfory i ni, dylai fod gan Wthr a minnau, a pha beth bynnag a weithiai o'n plaid, amser i weld ein seren esgynnol yn marchogaeth yn uchel ac yn ddiogel hyd ei anterth disglair.

Sôn a wnâi ef yn gyntaf am y frwydr, ac am helyntion y dydd. Yr oedd yn eglur fod ei holl amheuon wedi eu rhoi o’r neilltu, ac mai edifarhau yr oedd efe, er na fynnai hynny gyfaddef, am y blynyddoedd coll er pan ddaeth Arthur yn agos at oed gwr. Holi a wnâi fi’n ddi-baid, ac er fy mod yn ofni ei flino’n ormod, mi allwn weld y gorffwysai’n well pan wnâi wybod y cwbl oedd gennyf i’w adrodd wrtho. Felly, mor eglur a chyflym ag y medrwn, adroddais wrtho hanes y blynyddoedd a aethai heibio, a holl fanylion bywyd y llanc yn y Goedwig Wyllt na ellid eu rhoi yn yr adroddiadau a anfonaswn ato. Dywedais wrtho hefyd pa amheuon a pha sicrwydd oedd gennyf ynghylch gelynion Arthur; a phan leferais am Lot ni roes un arwydd, eithr gwrandawodd arnaf hyd y diwedd heb ymyrryd. Am gleddyf Macsen ni ddywedais air. Yr oedd y Brenin ei hun y diwrnod hwnnw wedi rhoi ei gleddyf ei hun yn gyhoeddus yn llaw ei fab; ni allasai ddatgan yn fwy agored mai’r bachgen oedd ei etifedd ffafriedig. Cleddyf Macsen, pan ddeuai’r angen amdano, a roddid gan y duw. Rhwng y ddau rodd yr oedd eto fwlch tywyll o dynged, ac ni allwn i weld drwyddo; nid oedd raid peri gofid i’r Brenin yn ei gylch.

Pan oeddwn wedi gorffen, gorweddai ef yn ôl ar ei glustogau am ennyd mewn distawrwydd, ei lygaid ar gongl bell o’r ystafell, wedi ymgolli’n ddwfn mewn myfyrdod. Yna y llefarodd.

Yr oeddech chwi'n iawn, Fyrddin. Hyd yn oed lle'r oedd yn anodd ei ddeall, a lle, am na ddeallwn, y'ch condemniais, yn iawn yr oeddech. Yr oedd y duw wedi'n dal ni oll yn ei law. Ac yn ddiau y duw ei hun a'i rhoddes yn fy meddwl i wadu fy mab a'i adael ef yn eich gofal chwi, i'w fagu mewn diogelwch a dirgelwch hyd at y fath ŵyrder â hwn. O leiaf, caniatawyd i mi weld pa fath ŵr a genhedlais y noson wyllt honno yn Nhintagel, a pha fath frenin a ddaw ar fy ôl. Dylaswn fod wedi ymddiried ynoch chwi'n well, fab bastad, fel y gwnaeth fy mrawd. Nid oes arnaf angen dweud wrthych fy mod yn marw, nac oes? Y mae Gandar yn ymbalfalu ac yn petruso ac yn osgoi'r gwir, ond fe gyfaddefwch chwi'r gwirionedd, onid e, broffwyd y brenin?

Yr oedd y cwestiwn yn orfodaeth arnaf, ac yn mynnu ateb. Pan ddywedais, “Ie,” gwênai ef yn fyr, â golwg bron yn un o fodlonrwydd. Cefais fy hun yn hoffi Wthyr yn well yn awr nag erioed o’r blaen, wrth ei weld ef yn dwyn y fath ddewrder llwm i gyfarfod â’i farwolaeth a oedd ar ddod. Hwn oedd y peth a adwaenai Arthur ynddo heddiw, y rhinwedd frenhinol honno y daethai ati’n hwyr, ond nid yn rhy hwyr. Gallai fod yn awr, bron yn eiliad cyflawniad blynyddoedd y gorffennol, fod ef a minnau yn cael ein huno ym mherson y bachgen.

Amneidiodd ef. Yr oedd blinder a gwasgfa’r dydd a’r nos yn dechrau ymddangos arno, ond caredig oedd ei olwg, a’i ddull eto’n fywiog a phendant.

“Wel, cliriasom y gorffennol. Gyda ef, a chyda thi, y mae’r dyfodol. Ond nid wyf fi farw eto, ac mi wyf eto’n Uchel Frenin. Gyda mi y mae’r presennol. Anfonais amdanat i ddweud wrthyt y cyhoeddaf Arthur yn etifedd i mi yfory yn ngwledd y fuddugoliaeth. Ni bydd byth adeg well. Wedi’r hyn a ddigwyddodd heddiw ni all neb ddadlau yn erbyn ei gymhwysder; profodd eisoes ei hun yn gyhoeddus, a mwy na hynny, yng ngŵydd y fyddin. Hyd yn oed pe dymunwn, amheuaf a allwn gadw ei gyfrinach yn hwy; y mae sïon wedi rhedeg drwy’r gwersyll fel tân drwy wellt. Ni ŵyr ef ddim eto?”

Ymddengys nad ydyw. Buaswn wedi tybio y dechreuai ddyfalu, ond ymddengys nad ydyw. Dywedwch wrtho eich hun yfory?

Ie. Anfonaf amdano yn y bore. Am weddill yr amser, Myrddin, aros wrth ei ochr, a chadw ef yn agos.

Yna y llefarodd efe am ei gynlluniau ar gyfer y fory. Fe siaradai ag Arthur, ac yna gyda’r nos, pan fyddai pawb wedi dod atynt eu hunain wedi’r ymladd, ac wedi dileu creithiau’r frwydr, dygid Arthur mewn gogoniant a chymeradwyaeth gerbron y pendefigion yn ngwledd y fuddugoliaeth. O ran Lot—daeth efe at hynny yn blaen ac yn ddi-esgus—yr oedd amheuaeth beth a wnâi Lot, ond yr oedd efe wedi colli gormod o fri cyhoeddus oherwydd ei oedi yn y frwydr, ac hyd yn oed fel gŵr a ddywedasid i briodi merch y Brenin prin y meiddiai efe (meddai Uthr yn bendant) godi’n gyhoeddus yn erbyn dewis y Goruchaf Frenin ei hun. Ni ddywedodd ddim am y posibilrwydd tywyllach, y gallai Lot hyd yn oed fod wedi taflu ei bwys ar ochr y Sacsoniaid yn y glorian; ni welai efe’r oedi ond fel cais am glod—fel y byddai ymyrraeth Lot yn ymddangos fel pe bai hi’n dwyn y Brythoniaid i fuddugoliaeth! Gwrandewais innau, ac ni ddywedais air. Beth bynnag oedd gwirionedd hynny, cyn hir eiddo dynion eraill fyddai’r helynt, ac nid eiddo’r Brenin.

Yna y llefarodd efe am Forgain, ei ferch. Rhaid oedd i’r briodas, wedi ei chytuno mor gadarn ag yr oedd, fynd yn ei blaen; prin y gellid ei thorri yn awr heb gynnig sarhad marwol a pheryglus i Lot ac i frenhinoedd y gogledd a heliai gydag ef. Ac fel yr oedd pethau wedi digwydd, diogelach felly fyddai; ni feiddiai Lot, o’r un achos, wrthod y briodas, ac wrth ei derbyn y rhwymiai ei hun yn gyhoeddus wrth Arthur; Arthur a gyhoeddasid eisoes, ac a dderbynasid, ac a sefydlasid, fisoedd cyn y briodas. Bu bron i Wthr ddywedyd “a choronwyd,” ond gadawodd y frawddeg lithro ymaith.

Edrychai’n flinedig yn awr, a gwneuthum symudiad i’w adael, ond cododd un o’r dwylo tenau, ac arhosais. Ni lefarodd ef am rai eiliadau, eithr gorweddai yn ôl â’i lygaid ynghau. O rywle yr oedd awel oer yn ymlusgo drwy’r ystafell, a’r canhwyllau’n crynu yn eu fflam. Crynai’r cysgodion, gan daflu tywyllwch tros ei wyneb. Yna y sefydlodd y golau drachefn, a gallwn weled ei lygaid, yn dal yn ddisglair yn eu ceudodau dwfn, yn fy ngwylio.

Clywais ei lais, yn denau gan ymdrech erbyn hyn, yn gofyn rhywbeth imi. Nid gofyn, nage. Yr oedd Uthyr, y Goruchaf Frenin, yn erfyn arnaf aros wrth ochr Arthyr, i orffen y gwaith a ddechrauaswn, i’w wylio, i’w gynghori, i’w warchod...

Pylai ei lais, ond yr oedd y llygaid yn fy ngwylio’n astud, a gwyddwn beth oeddynt yn ei ddweud. Dywed wrthyf y dyfodol, Myrddin, proffwyd brenhinoedd. Darogan di imi.

Byddaf fi gydag ef, meddwn, a’r gweddill ohono a ddywedais o’r blaen. Cleddyf brenin a ddyg ef, a chyda’r cleddyf hwnnw efe a wnâi bopeth, a mwy na’r hyn y gobeithiai dynion amdano. Odano ef byddai’r gwledydd yn un, a byddai heddwch, a goleuni cyn tywyllwch. Ac wedi i heddwch ddod, myfi fy hun a euthum yn ôl i’m neilltuaeth, ond yno y byddwn, yn disgwyl, bob amser, i’m galw i fyny mor gyflym ag y gallai dyn chwibanu am y gwynt.

Nid oeddwn yn llefaru trwy weledigaeth: peth ydoedd hwn nas daethasai erioed ataf pan geisid ef, ac ar ben hynny ni thrigai gweledigaethau yn rhwydd yn yr un ystafell ag Wthr. Eithr, er ei gysuro ef, lleferais o broffwydoliaethau a gofiaswn, ac o wybodaeth am ddynion ac amseroedd, peth a ddaw weithiau i’r un diben. Boddlonodd hynny ef, a dyna oll oedd eisiau.

Dyna'r cwbl a ddymunwn ei wybod, meddai ef. Y byddwch yn aros yn agos ato, ac yn ei wasanaethu ef bob amser... Efallai, pe bawn wedi gwrando ar fy mrawd, a'ch cadw'n agos ataf fi... Yr ydych wedi addo, Myrddin. Nid oes un dyn a chanddo fwy o allu, nac hyd yn oed yr Uchel Frenin.

Dywedodd ef hynny heb ranc na llid, yn llais un yn datgan peth yn syml ac yn blaen. Yr oedd ei lais ef yn flinedig yn sydyn, llais dyn claf.

Safais ar fy nhraed. “Fe’ch gadawaf yn awr, Uthr. Gwell fyddai i chwi gysgu. Pa ddiod yw’r hyn a rydd Morgawes i chwi?”

Ni wn i. Rhyw beth yn arogli o babi; y mae hi'n ei roi mewn gwin cynnes.

A gysga hi yma, yn agos atat ti?

Na. I lawr y coridor, yn y gyntaf o ystafelloedd y merched. Ond paid â tharfu arni hi yn awr. Y mae peth o’r cyffur yn aros eto yn y crochan acw.

Croesais ystafell, codais y llestr, a’i ffroeni. Yr hud-ddiod, beth bynnag ydoedd, a oedd eisoes wedi ei gymysgu mewn gwin; melys a thrwm oedd yr arogl; yr oedd pabi ynddi a phethau eraill a adnabyddwn, ond nid oedd yn gwbl gyfarwydd. Trochais fys ynddi a’i osod wrth fy ngwefusau. “A gyffyrddodd neb ag ef er pan y cymysgodd hi ef?”

Eh? Yr oedd ef yn llithro ymaith, nid i gwsg, eithr fel y gwna dynion claf. Cyffwrdd ag ef? Ni welais neb yn gwneud hynny, ond nid oes neb a geisiai fy ngwenwyno. Y mae'n hysbys iawn fod fy holl fwyd yn cael ei flasu. Galwch y bachgen i mewn, os mynnoch.

“Nid oes eisiau,” meddwn i. “Gadewch iddo gysgu.” Tywalltais beth ohono i gwpan, ond pan godais ef at fy ngenau dywedodd ef yn ddisymwth ac yn egniol: “Paid â bod yn ffŵl! Gad ef’n llonydd!”

Tybiais i iti ddywedyd na byddai ef wedi ei wenwyno.

Nid oes dim i hynny; ni fentrwn ar y perygl hwnnw.

Onid ymddiriedwch yn Morgawse?

“Morgawse?” Gwauodd ei aeliau, fel pe bai wrth ryw amherthnas. “Wrth gwrs; paham lai? Pan oedd hi wedi gofalu amdanaf yr holl flynyddoedd hyn, gan wrthod priodi, hyd yn oed pan...Ond nid oes dim ots am hynny. Y mae ei thynged hi, medd hi, ‘yn y mwg’, ac y mae hi’n fodlon aros amdani. Y mae hi’n siarad mewn dychmynion fel tydi, weithiau, ac nid oes gennyf ond ychydig amynedd â dychmynion, fel y mae’n debyg iti gofio. Nage, pa fodd y gallwn amau fy merch? Ond heno, o bob nos, rhaid inni fod ar ein gwyliadwriaeth, ac o bob gŵr, oddieithr fy mab, tydi yw’r un na allaf dy arbed leiaf.” Yna gwenodd ef, am ennyd yn unwaith eto’r Wthr a gofiais i, yn galed ac yn llawen, ac ychydig yn faleisus. “O leiaf, nid hyd oni chyhoeddir ef, ac yna, yn ddiamau, byddwn ni’n dau yn gwbl abl i arbed ein gilydd.”

Gwênnais. “Yn y cyfamser blasa’f dy win. Tawela, ni allaf arogli dim niweidiol, ac fe’th sicrhaf nad yw fy marwolaeth eto.”

Ni ychwanegais, Felly gadewch imi sicrhau eich bod yn byw i gyhoeddi eich mab yfory.

Ni allai’r cysgod rhyfedd hwn a fyfyriai o hyd y tu ôl i'm hysgwydd fod yn angau i mi fy hun, ac ni allai ychwaith, mi a wnwn, fod yn angau Arthur; eithr fe allasai, yn groes i bob tebygolrwydd, fod yn angau’r Brenin. Cymerais lymaid, a gadewais i’r gwin orffwys am ennyd ar fy nhafod, yna llyncais ef. Yr oedd y Brenin yn gorwedd yn ôl ar ei glustogau ac yn fy ngwylio, yn dawel ei ysbryd unwaith eto. Llymaidiais drachefn, yna croesais yr ystafell i eistedd wrth y gwely mawr, ac yna, yn fwy diymdrech erbyn hyn, buom yn ymddiddan: am y gorffennol wedi ei wythïo gan atgofion; am y dyfodol, a’r cysgodion eto ar draws gogoniant. Deallasom ein gilydd yn bur dda o’r diwedd, Wthr a minnau. Pan oedd yn eglur fod y gwin yn ddiniwed, tywelltais ddiod iddo, edrychais arno yn ei hyfed, yna gelwais ar ei was, Wlffin, a’i adael i gysgu.




4


Yr oedd popeth hyd yma yn iawn. Hyd yn oed pe byddai Uthr yn marw heno — ac nid oedd dim yn ei olwg nac yn fy esgyrn innau yn dywedyd wrthyf y gwnâi hynny — yr oedd popeth, yn sicr, eto wedi ei osod yn deg. Gallwn i, gyda chefnogaeth Cador a chymorth Ector, gyhoeddi Arthur wrth yr uchelwyr cystal ag y gallai’r Brenin ei hun, a bri, pan fyddai grym yn sefyll y tu ôl iddo, a gâi bob cyfle i orfodi’r peth drwodd. Byddai ystum y Brenin, pan daflasai ei gleddyf at y llanc yn y frwydr, i lawer o’r milwyr yn brawf digonol o hawl Arthur i’w olynu ef, a’r rhyfelwyr a’i dilynasent mor llawen heddiw, a’i dilynent o hyd. Yn sicr, dim ond anghydffurfwyr y gogledd-ddwyrain na lawenychent i weld dyddiau’r ansicrwydd wedi darfod, a’r olyniaeth yn mynd yn eglur ac yn ddiamheuol i ddwylo Arthur.

Pam, meddwn, wrth i mi gerdded yn ddistaw ar hyd y coridorau tua’m hystafell fy hun, yr oedd fy nghalon mor drwm ynof; pa ragdeimlad oedd hwn, yn ddigon du i farwolaeth? Pam, os peth trwm oedd hwn a broffwydai fy ngwaed, na allwn ei weld? Pa gysgod a grogai, yn grafangog ac yn disgwyl, uwchben llwyddiant disglair y dydd?

Eiliad yn ddiweddarach, wrth imi amneidio at y gard a safai y tu allan i'm rhagystafell, a mynd yn dawel drwodd i'r ystafell ei hun, gwelais ymyl y cysgod. Y tu hwnt i'r drws a gysylltai ystafell Arthur â'm hystafell innau, gallwn weled ei wely. Gwag ydoedd.

Dychwelais yn gyflym i’r rhagystafell, ac yr oeddwn wedi ymgrymu i ysgwyd y gwas cysgu’n effro, pan ddaliai fy ffroenau arogl cyfarwydd, y cyffur a fuasai yng ngwin y Brenin. Gollyngais ysgwydd y dyn a’i adael i chwyrnu o hyd, ac mewn tri cham brysiog yr oeddwn yn ôl yn y coridor. Cyn imi ddywedyd gair, ciliodd y gwarchodwr yn fflat yn erbyn y mur, megis pe bai arno ofn yr hyn a welai yn fy wyneb.

Ond myfi a lefarais yn dawel: Pa le y mae efe?

Fy arglwydd, y mae ef yn ddiogel. Nid oes dim achos i ddychryn... Cawsom ein gorchmynion; nid oedd un niwed i ddod iddo. Gwelodd y gwarchodwr arall ef hyd at y drws, ac arhosodd yno —

“Pa le yr oedd efe?”

Yn ystafelloedd y gwragedd, fy arglwydd. Pan ddaeth y ferch ato ef —

“Eneth?” gofynnwn yn llym.

“Yn wir, fy arglwydd. Daeth hi yma. Fe’i rhwystrem ni, wrth gwrs, ni adawsom iddi ddod i mewn, ond yna daeth ef ei hun allan i’r drws...” Wedi’i gysuro’n awr gan fy mudandod, yr oedd y gŵr yn llacio. “Yn wir, fy arglwydd, y mae popeth yn iawn. Un o wragedd yr Arglwyddes Morgawse oedd hi, yr un flew-ddu, dichon i chwi sylwi arni, tewgoch fel bronfraith, a’r harddaf, fel y gweddai i’m harglwydd ieuanc heno — ”

Yr oeddwn wedi sylwi arni hi; yn fychan a chrwn, a gwrid uchel ar ei gruddiau, a llygaid duon disglair fel rhai aderyn. Creadur pert, ieuanc iawn, ac iach fel diwrnod haf. Ond brathais fy ngwefus. “Pa mor bell yn ôl?”

“Dwy awr, cyn nesed ag y gellid.” Cyffyrddodd gwên â’i enau. “Digon o amser. Fy arglwydd, pa niwed sydd ynddo? Hyd yn oed pe baem wedi ceisio, pa fodd y gallem fod wedi ei rwystro? Ni adawsom hi i mewn; cawsem ein gorchmynion, ac fe wyddai ef hynny; eithr pan ddywedodd y mynnai fynd gyd â hi, beth a allem ni ei wneud? Wedi’r cwbl, diwedd teg yw hynny ar ddiwrnod cyntaf brwydr gŵr.”

Dywedais rywbeth wrtho, ac euthum yn ôl i'm hystafell. Yr oedd y cymrawd yn ddigon iawn ei le, yr oedd y gwylwyr wedi gwneud eu dyletswydd fel y'i gwelsant hwy, a hon oedd un sefyllfa na byddai un gwyliedydd wedi ymyrryd ynddi. Ac ym mhle, yn wir, yr oedd y niwed? Yr oedd y bachgen heddiw, allan dan haul, wedi cipio un hanner o'i ŵrywdod; anorfod oedd i'r gweddill ddyfod ato heno. Megis y diffoddasai ei gleddyf ei syched am waed, felly y llosgai'r bachgen yn fyw hyd oni ddiffoddai ei gyffro ei hun yng nghorff merch. Neb, meddyliais yn chwerw, ond proffwyd wedi ei rwymo i dduw a fuasai wedi rhagweld hyn. Gwarcheidwad cyffredin a adawai i'r nos hon gymryd ei chwrs naturiol. Ond Myrddin oeddwn i, ac yr oedd yr ystafell yn llawn cysgodion, ac ofn oedd arnaf.

Safwn yno ar fy mhen fy hun, a’r cysgodion yn pwyso o’m hamgylch, gan fy meistroli fy hun i oerni, gan wynebu’r ofn. O’m meddwl fy hun y deuai’r duwch; da iawn, ai rhywbeth dynol yn unig ydoedd, ai cenfigen ddu oedd, fod Arthur yn bedair ar ddeg oed yn cymryd mor hawdd bleser y llosgaswn finnau amdano yn ugain oed gymaint ag yntau, ac eto wedi ymbalfalu a methu? Neu ai ofn gwaeth na chenfigen oedd, ofn colli, neu hyd yn oed rannu, gariad mor annwyl ac mor ddiweddar ei ddarganfyddiad; neu ai ofni drosddo ef yn unig yr oeddwn, gan wybod pa beth a allai merch ei wneud i ladrata grym oddi ar ŵr? Ac wrth i’r meddwl hwn daro arnaf, gwyddwn fy mod wedi fy rhyddhau; nid oddi wrth hyn y deuai’r cysgodion. Gwyddwn, y diwrnod hwnnw yn ugain oed, pan ffoais rhag chwerthin dig a gwawdlyd y ferch, fod dewis oer wedi bod imi rhwng gwrywdod a grym, a grym a ddewisais. Ond gwahanol fyddai grym Arthur ef, grym gwrywdod cyflawn a ffyrnig, grym brenin. Yr oedd ef wedi dangos i mi’n ddigon aml, pa faint bynnag y gallai garu a dysgu oddi wrthyf fi, mai mab Wthr ydoedd yn y cnawd; yr oedd arno eisiau’r cwbl a allai gwrywdod ei roi. Cywir oedd iddo orwedd gyda’i ferch gyntaf heno. Dylaswn innau wenu, megis y gwyliwr, a mynd i’r gwely fy hun a chysgu, gan ei adael i’w bleser.

Ond nid ofer yr oedd yr oerni yn fy mherfedd a’r chwys ar fy wyneb. Safwn yn llonydd, tra’r oedd y lamp yn fflachio ac yn pylu ac yn fflachio drachefn, ac yn myfyrio.

Morgawse, meddyliais, un o ferched Morgawse. Ac yr oedd hi wedi rhoi cyffur i'm gwas, yr hwn a allasai fod wedi dod i'm hysbysu fod Arthur wedi mynd, ddwy awr yn ôl, i'w hystafell hi... Ac y mae Morgawse yn hanner chwaer i Forgian, ac fe allasai fod yng nghyflog Lot, dan addewid rhyw gyfoethog ddyfodol pe deuai Lot yn Frenin. Yn wir, ni wnaethai hi ddim ymgais ar y Brenin, ond gwyddai hi ei fod ef bob amser yn defnyddio rhagflaswr, ac ni byddai wedi gwasanaethu dim diben ei waredu ef nes byddai Lot wedi priodi Morgian ac yn abl i'w ddatgan ei hun yn gyfreithlon etifedd i'r Uchel Deyrnas. Ond yn awr yr oedd Wthr yn marw, ac yr oedd Arthur wedi ymddangos, â hawliad a gysgodasai eiddo Lot. Pe bai Morgawse yn wir yn elyn, ac yn dymuno i Arthur gael ei symud o'r ffordd cyn gwledd yfory, yna fe allai'r bachgen hyd yn oed yn awr fod wedi ei gyffuro, yn gaeth yn nwylo Lot, neu ar fin marw...

Ffolineb oedd hyn. Nid i farwolaeth y rhoddasai’r duw iddo’r cleddyf ac y’m dangosasai ef imi yn Uchel Frenin. Nid oedd achos i Forgawse ddymuno drwg iddo. A hithau’n hanner chwaer iddo, gallai ddisgwyl mwy gan Arthur yn Frenin nag oddi wrth Lot, gwr ei chwaer. Ni thyciasai marwolaeth Arthur, y tybiais yn oer, ddim iddi. Eithr yr oedd marwolaeth yma, mewn ffurf a chydag arogl na wyddwn i mohono. Arogl megis brad, rhyw beth a gofid yn aneglur o’m plentyndod, pan oedd fy ewythr yn bwriadu bradychu teyrnas ei dad, a’m llofruddio innau. Nid mater o reswm ydoedd, ond o wybod. Yr oedd perygl yma, ac yr oedd yn rhaid imi ei ganfod.

Ni allwn gerdded drwy’r tŷ, gan holi ymhle’r oedd Arthur. Pe bai ef yn gorwedd yn llawen gyda merch, peth fyddai hwnnw na faddeuai ef byth i mi. Rhaid fyddai i mi ei gael ef drwy ddulliau eraill, a chan mai Myrddin oeddwn i, yr oedd y moddion hynny yma. Yn sefyll yno’n llonydd-galed yn ystafell dywyll, a’m dwylo’n gaeth eu dwrn wrth fy ochrau, edrychwn yn llygadrydd ar y lamp...

Gwn na symudais i erioed o’r fan, nac na adewais fy ystafell, eithr yn awr yn fy nghof ymddengys fel pe bawn wedi mynd allan, yn ddistaw ac anweledig fel ysbryd, ar draws y rhagystafell, heibio i’r gwarchodwr, ac ar hyd y coridor tywyll tua drws Morgaws. Yr oedd y gwyliedydd arall yno; yr oedd yn gwbl effro, ac yn cadw golwg, ond ni’m gwelodd byth.

Ni chlywid yr un sŵn o'r tu mewn. Es i mewn.

Yn yr ystafell allanol yr oedd yr awyr yn drwm a chynnes, ac yn arogli o bersawrau ac eli o’r fath ag a ddefnyddiai merched. Yr oedd dwy wely yno, a chysgwyr ynddynt. Ar drothwy’r siambr fewnol yr oedd gwas ifanc Morgawse wedi cyrlio ar y llawr, yn cysgu.

Dau wely, a phob un â’i gysgadur. Hen wraig oedd un, â’i gwallt yn llwyd, ei cheg yn agored, yn chwyrnu ychydig. Yr oedd y llall yn cysgu’n dawel, ac uwch ei gobennydd yr oedd y gwallt hir du yn gorwedd yn drwm, wedi ei blethu ar gyfer y nos. Yr eneth fach dywyll a gysgai ar ei phen ei hun.

Gwyddwn hynny’n awr, yr arswyd a’m gorthrymmai; yr unig beth hwnnw nad oeddwn erioed, wrth geisio materion mwy o farwolaeth a brad a cholled, wedi meddwl amdano. Dywedais fod dynion â golwg duw yn fynych ddall i’r dynol: pan gyfnewidiais fy ngŵr-ryw am allu, ymddangosai fy mod wedi fy ngwneud fy hun yn ddall i ffyrdd gwragedd. Pe bawn i wedi bod yn ddyn syml yn hytrach nag yn ddewin, buaswn wedi gweld fel yr atebai llygad i lygad draw yn yr ysbyty, wedi adnabod tawelwch Arthur wedyn, a gwybod beth oedd ystyr yr olwg hir, bwyllog, a fesurai’r wraig arnaf.

Rhaid oedd fod ganddi ryw hud, i'm dallu felly. Efallai mai felly yr oedd hi yn awr, gan wybod na allwn i wneuthur dim, yn gadael i'r hud lacio a theneuo; neu yn caniatáu iddo grynu wrth iddi lithro tua chwsg. Neu fe allai mai hyn yn unig oedd y gwir, fod fy ngrym i yn rhagori ar ei grym hithau, ac nad oedd ganddi ddim amddiffynfa yn fy erbyn. Duw a ŵyr nad oeddwn i am edrych, ond yr oeddwn wedi fy hoelio yno gan fy ngrym fy hun, ac am nad oes un grym heb wybodaeth, na gwybodaeth heb ddioddefaint, muriau a drws ystafell wely Morgawse a ddadfeiliodd o'm blaen, a minnau yn gweld.

Digon o amser, meddai’r gwarchodwr. Yn wir, buasent wedi cael digon o amser. Yr oedd y wraig yn gorwedd, yn noeth ac â’i choesau ledagored, ar draws gorchuddion y gwely. Yr oedd y bachgen, yn frown yn erbyn ei gwynni hi, yn gorwedd ar led drosti yn y llwyr ymollwng trwm hwnnw a ddaw o bleser. Yr oedd ei ben rhwng ei bronau, wedi ei hanner droi oddi wrthyf; nid oedd yn cysgu, ond yn nesaf peth ati, ei wyneb yn agos ac yn llonydd, ei enau dall yn chwilota am ei chnawd hi fel y mae ci bach yn mwytho i geisio teth ei fam.

Ei hwyneb hi a welais yn eglur. Yr oedd hi’n dal ei ben yn ei chrothli, ac o amgylch ei chorff yr oedd yr un llesgedd trwm; ond ni ddangosai ei hwyneb ddim o’r tynerwch yr ymddangosai’r ystum yn ei fynegi. Na dim o’r pleser chwaith. Yr oedd ynddo orfoledd cudd mor ffyrnig ag a welais erioed ar wyneb rhyfelwr mewn brwydr; yr oedd y llygaid gwyrdd euraid yn llydan ac yn sefydlog ar rywbeth anweledig y tu hwnt i’r tywyllwch; ac yr oedd y genau bychain yn gwenu, gwên rywle rhwng buddugoliaeth a dirmyg.




5


Dychwelai i’w ystafell ychydig cyn toriad gwawr. Yr oedd yr aderyn cyntaf eisoes wedi chwibanu, ac ychydig eiliadau yn ddiweddarach bron y boddai twrw sydyn côr boreuol yr adar glych y breichiau wrth y drws allanol, a’i air tyner wrth y gwarchodwr. Daeth i mewn, ei lygaid yn llawn cwsg, ac aros yn ddisymwth y tu mewn i’r drws pan welodd fi yn eistedd yn y gadair gefn-uchel wrth y ffenestr.

Merlin! Ar eich traed yr awr hon? Oni allech chwi gysgu?

Nid euthum eto i’m gwely.

Daeth yn ddisymwth yn llydan effro, yn finiog ac yn wyliadwrus. “Beth ydyw? Beth sydd o’i le? Ai’r Brenin ydyw?”

O leiaf, meddyliais, ni neidia ef i’r casgliad imi aros ar ddihun i holi ynghylch helyntion ei nos. Ac y mae un peth na ddylai ef byth ei wybod; imi ei ddilyn trwy’r drws hwnnw.

Dywedais: Na, nid y Brenin. Eithr rhaid i chwi a minnau ymddiddan cyn i’r dydd ddyfod.

“O, y duwiau, nid yn awr, os ydych yn fy ngharu,” meddai ef, gan hanner chwerthin, ac efe a geinciai. “Myrddin, rhaid imi gysgu. A ddyfaliaist ti i ba le yr oeddwn wedi mynd, ynteu a ddywedodd y gwarchodwr wrthyt?”

Wrth iddo ef ddod ymlaen i mewn i’r ystafell, gallwn arogli ei harogl hi arno. Teimlwn yn gyfoglyd, ac y mae’n debyg fy mod wedi fy ysgwyd. Dywedais yn fras: “Ie, yn awr. Golchwch eich hun, a deffrowch. Rhaid i mi siarad â chwi.”

Yr oeddwn wedi diffodd yr holl lampau ond un, a honno’n llosgi’n isel, heb ond hanner cystadlu â goleuni plwm y wawr. Gwelais ei wyneb yn caledu’n llonydd. “Trwy ba hawl—?” Ataliodd ei hun, a gwelais y rheolaeth gyflym yn disgyn dros ei ddicter. “Da iawn. Tybiaf fod gennych chwi, yn wir, yr hawl i’m holi, ond ni hoffwn yr amser a ddewisasoch.”

Yr oedd hynny’n gwbl wahanol i’r digofaint bachgennaidd clwyfedig a ddangosasai o’r blaen, cyn lleied o amser yn ôl, wrth ymyl y llyn. Erbyn hyn yr oeddynt eisoes wedi ei gipio rhyngddynt, y cleddyf a’r wraig. Dywedais i: “Nid oes gennyf hawl i’ch holi, ac nid oes gennyf ddim bwriad i wneud hynny. Tawelwch, a gwrandewch. Gwir yw fy mod yn dymuno siarad â chwi — ymhlith pethau eraill — ynghylch yr hyn a ddigwyddodd heno, ond nid am y rhesymau yr ymddengys eich bod yn eu priodoli i mi. Pwy, ynteu, y tybiwch fi, Abad Martin? Nid wyf yn gwadu eich hawl i gymryd eich pleser lle a pha bryd y mynnech.”

Yr oedd efe o hyd yn elyniaethus, rhwng dicter a balchder. Er mwyn ei lacio a gadael i’r eiliad fynd heibio, ychwanegais yn dyner: “Efallai nad oedd yn ddoeth mentro trwy’r tŷ hwn liw nos, lle y mae gwŷr yn eich casáu am yr hyn a wnaethoch ddoe. Ond pa fodd y gallwn eich beio am fynd? Fe’ch dangosasoch eich hun yn ŵr mewn brwydr; pam, gan hynny, nid yn eich gwely?” Gwenais. “Er na orweddais i erioed fy hun gyda gwraig, mi a wyddwn beth yw dyheu am un. Am y pleser a gawsoch, yr wyf yn llawen.”

Safais. Yr oedd ei wyneb wedi bod yn welw gan ddicter; yn awr, hyd yn oed yn y diffyg goleuni hwnnw, gallwn weled y dicter yn draenio ymaith, ac ynghyd ag ef y gweddillion olaf o liw. Megis pe bai gwaed ac anadl wedi darfod ar yr un pryd. Du yr oedd ei lygaid yn edrych. Culhaodd hwy arnaf fel pe na allai fy ngweled yn iawn, neu fel pe bai yn fy ngweled am y tro cyntaf, ac na fedrai gael ffocws arnaf. Golwg annifyr oedd honno, ac nid hawdd fy annifyrru.

Onid oeddech erioed wedi gorwedd gyda gwraig?

Rhywsut, i’r pethau oedd yn berwi yn fy meddwl, daeth y cwestiwn yn amherthnasedd pur. Dywedais innau, mewn syndod: Yr oeddwn wedi dweud hynny. Credaf mai peth o wybodaeth gyffredin ydyw. Credaf hefyd mai ffaith ydyw y mae rhai dynion yn ei dirmygu. Ond y rheini —

A wyt ti’n eunuch, ynteu?

Creulon oedd y cwestiwn; ac yr oedd ei ddull ef, yn galed ac yn fyrbwyll, yn peri iddo ymddangos fel pe bai wedi ei olygu felly. Rhaid oedd i mi aros ennyd cyn imi ateb.

Naddo. Yr oeddwn ar fedr ychwanegu nad yw’r sawl a ddirmyg burdeb yn wŷr y buasai eu dirmyg yn peri aflonyddwch i mi. A oes gennyf chwi eich dirmyg, gan hynny?

“Beth?” Yn amlwg ni chlywsai ef yr un gair o’r hyn a oeddwn yn ei ddweud. Ysgydwodd ef ei hun yn rhydd oddi wrth ba bynnag emosiwn grymus a’i marchogai, ac aeth tua’i ystafell fel dyn a fyddai’n tagu, ac mewn angen am awyr. Wrth fynd dywedodd, yn fwll: “Mi af i ymolchi.”

Caeodd y drws ar ei ôl. Codais yn fuan, a gosod fy nwylo ar sil y ffenestr, gan bwyso allan i oerfel gwawr Medi. Yr oedd ceiliog yn canu; ac o bellach i ffwrdd atebai eraill ef. Cefais wybod fy mod yn crynu; myfi, Myrddin, a safaswn yn gwylio tra bo brenhinoedd ac offeiriaid a thywysogion yn cynllwynio fy marwolaeth yn agored o flaen fy llygaid; a fuaswn yn ymddiddan â’r meirw; a allwn godi storm a thân a galw’r gwynt. Wel, myfi a alwaswn y gwynt hwn; rhaid oedd imi ei wynebu. Eto yr oeddwn wedi cyfrif ar ei gariad tuag ataf i'm dwyn ni ill dau drwy’r hyn oedd raid imi ei ddweud wrtho. Ni buaswn wedi ystyried colli ei barch — ac am y fath achos — yn yr eiliad hon.

Dywedais wrthyf fy hun ei fod ef yn ieuanc; mai mab Wthyr ydoedd, yn ffres o’i wraig gyntaf, ac yng ngwres ei falchder rhyw newydd. Dywedais wrthyf fy hun fy mod i wedi bod yn ffôl i gredu y câi’r cariad a roddwn ei ddychwelyd i mi, pan nad oedd yr hyn a roddai’r llanc i minnau ddim mwy na’r hyn a roesaswn innau unwaith i’m hathro fy hun, Galapas, serch a gymysgid ag arswyd parchus. Dywedais wrthyf fy hun hyn a phethau eraill, ac erbyn iddo ddychwelyd yr oeddwn wedi eistedd drachefn, yn ddigynnwrf ac yn aros, a dwy gwpan o win wedi eu tywallt yn barod ar fwrdd wrth fy llaw.

Cymerodd un heb air, ac yna eisteddodd draw oddi wrthyf ar draws yr ystafell, ar fin fy ngwely. Yr oedd wedi ymolchi hyd yn oed ei wallt; yr oedd hwnnw eto’n llaith, ac yn glynu wrth ei dalcen. Yr oedd wedi newid ei wisg nos am ddillad dydd, ac yn y diwnig fer, heb fantell nac arf, yr oedd yn edrych unwaith eto fel bachgen, yr Arthwr hwnnw o’r haf a’r Goedwig Wyllt.

Yr oeddwn wedi bod yn pwyso a mesur yn ofalus beth a ddywedwn, ond yn awr ni allwn gael dim gair. Arthur a dorrodd y distawrwydd, heb edrych arnaf, gan droi’r cwpan o amgylch ac o amgylch yn ei ddwylo, a gwylio troelliad y gwin fel pe buasai ei fywyd yn ddibynnol arno.

Dywedodd efe, yn ddiflas ei lais, ac megis pe bai hynny'n egluro pob peth, fel y gwnaeth, dybiedaf fi:

Tybiais mai fy nhad oeddech.

Yr oedd fel wynebu cleddyf gwrthwynebwr, ac yna canfod nad oedd y cleddyf na’r gelyn ond rhithiau; ond yn yr un foment deimlo mai cors ysigledig oedd yr union ddaear y safasid arni. Ymladdwn i aildrefnu fy meddyliau.

Parch a chariad, ie, yr oeddwn wedi derbyn y rhain ganddo ef, ond gallasent fod wedi eu rhoi i mi am y dyn oeddwn; ac yn wir, felly yn unig y rhydd bachgen hwy i’w dad. Ond aeth pethau eraill yn eglur yn ddisymwth; yn anad dim y parchedigaeth na roddasai efe i neb arall ond Ector, ei ufudd-dod, ei dybiaeth o’m croeso parod, ac yn fwy na dim oll — gwelais ef fel hollt sydyn awyr gennin Pedr yn ymagor yn y llwydni draw y tu hwnt i’r ffenestr — y disgwyliad disglair y daethasai gyd â mi i Luguvallium ag ef. Cofiais fy chwilio dibaid fy hun yn fy mhlentyndod am fy nhad, a sut yr oeddwn wedi edrych amdano a’i weld ef ym mhobman, ym mhob gŵr a edrychai tua’m mam. Nid oedd gan Arthur ond hanes ei rieni maeth am ei anwyd fonheddig, ac addewid aneglur o gydnabyddiaeth “pan fyddit yn ddigon tyfu i ddwyn arfau.” Fel y gwna plant — fel y gwneuthum innau — ychydig a ddywedasai, ond aros a rhyfeddu yr oedd, yn ddibaid. Yna i ganol y chwilio a’r disgwyl gwastadol hyn yr oeddwn finnau wedi dyfod, â rhyw ddirgelwch o’m hamgylch, a thybiaf finnau â’r awyrgylch hwnnw y llefarasai Ralf amdano, sef awyrgylch gŵr a oedd yn gyfarwydd â pharch ac yn cael ei yrru gan ryw amcan grymus. Dichon i’r bachgen weld ei gyffelybiaeth ei hun â mi; mwy tebyg mai eraill, Bedwyr hyd yn oed, a fuasai wedi gwneud sylw ar hynny. Felly yr oedd wedi deffro, gan lunio ei gasgliadau ei hun, yn barod i roi cariad, derbyn awdurdod ac ymddiried ynof fi ynghylch y dyfodol. Yna daeth y cleddyf, rhodd, fe ymddangosai, oddi wrthyf fi; tad i fab. Ac yn syth ar ei ôl daeth y darganfyddiad mai mab Ambrosius oeddwn innau, a minnau oedd y Myrddin o’r mil o chwedlau a adroddid wrth bob aelwyd. Anwar ai peidio, yn ddisymwth yr oedd wedi cael hyd iddo’i hun, ac yr oedd yn frenhinol.

Felly yr oedd efe wedi fy nilyn at y Brenin yn Luguvallium, gan ei ystyried ei hun yn ŵyr i Ambrosius, ac yn orŵyr i Uthr Bendragon. O’r wybodaeth honno y deuthai’r hyder hwnnw, yn fflachio yng nghanol y frwydr. Rhaid ei fod wedi tybied mai am hyn y taflasai Uthr iddo y cleddyf, oherwydd, yn niffyg y tywysog absennol, efe, yn anghyfreithlon ai peidio, oedd nesaf o ran gwaed. Felly efe a arweiniai’r ymosodiad, ac wedyn a dderbyniai’r dyletswyddau a’r ffafrau oedd yn ddyledus i dywysog.

Eglurai hyn hefyd pam na fuasai erioed, megis y gwelid, yn amau y gallai ef fod y tywysog “coll”. Y sylliadau a’r sibrwd a’r parch y câi, efe a’u priodolai i’r ffaith ei fod yn cael ei adnabod yn fab i mi. Derbyniai, megis y gwnae’r rhan fwyaf o ddynion, y ffaith fod etifedd yr Uchel Frenin dramor mewn llys estron, ac ni feddyliai ddim pellach am hynny. Ac wedi iddo ddychmygu ei fod wedi cael o hyd i’w le, paham y meddyliai eto? Eiddof fi ydoedd, ac o waed brenhinol ydoedd, a thrwof fi yr oedd iddo le yng nghanol y deyrnas.

Yn awr, yn ddisymwth oll, ac yn greulon ddigon, fel y rhaid oedd iddo ef ei weld, yr oedd yn ei gael ei hun nid yn unig wedi ei amddifadu o’r uchelgais a’r lle a freuddwydiasai amdanynt, ond hyd yn oed o le fel mab cydnabyddedig i ŵr. Myfi, a dreuliaswn fy ieuenctid yn fab anghyfreithlon ac yn blentyn neb, a wyddwn pa fodd y gall y cornwyd hwnnw ysu’r enaid: yr oedd Ector wedi ceisio arbed hyn i Arthur drwy ddywedyd wrtho y câi ryw ddydd ei gydnabod yn fonheddig; ni thrawsai fy meddwl erioed y cyfrifai ef, mewn cariad ac ymddiried, ar i’r gydnabyddiaeth honno ddod oddi wrthyf fi.

Hyd yn oed fy enw, meddech chwi. Yr ymddiheuriad digalon oedd yn ei lais a oedd waeth na’r creulondeb a ddug y syfrdan oddi wrtho gynt.

O leiaf, pe na allwn iacháu dim arall, gallwn iacháu ei falchder ef. Cyfrifid y gost yn fuan, ond rhaid oedd iddo wybod yn awr. Llawer gwaith y bûm yn meddwl pa fodd, pe câi ei adael i mi, y dywedwn wrtho. Yn awr lleferais yn union, y gwir syml.

Yr ydym yn dwyn yr un enw am ein bod mewn gwirionedd yn berthyn i'w gilydd. Nid fy mab di wyt ti, ond yr ydym yn gefndryd. Yr wyt ti, megis minnau, yn ŵyr i Gystennin ac yn ddisgynnydd i Facsen Wledig yr Ymerawdwr. Arthur yw dy wir enw, a mab cyfreithlon y Goruchaf Frenin ac Eigyr ei Frenhines wyt ti.

Tybiaswn na thorrai’r tawelwch y tro hwn byth. Wrth fy ngair cyntaf yr oedd ei lygaid wedi codi oddi ar syllu ar y gwin yn chwyrlïo, ac wedi glynu wrthyf. Yr oedd ei aeliau wedi eu gwau ynghyd fel rhai dyn byddar yn ymdrechu i glywed. Yr oedd y cochni yn ymolchi trwy ei wyneb fel gwaed yn staenio lliain gwyn, a’i wefusau yn ymwahanu. Yna gosododd y cwpan i lawr yn dra gofalus, ac, wrth godi ar ei draed, daeth at y ffenestr gerllaw imi, ac, yn union fel y gwneuthum i yn gynharach, gosododd ei ddwylo ar y silff ac ymdroes allan i’r awyr.

Daeth aderyn i hedfan i mewn i’r gangen wrth ei ochr, ac fe ddechreuodd ganu. Yr oedd yr awyr yn pylu i wyrdd wy ŵydd, ac yna’n oeri’n arafaidd i liw hiasinth, lle’r oedd fflochion main o gwmwl yn arnofio. Eto i gyd safai efe yno, a minnau’n aros, heb na symudiad na gair.

O’r diwedd, heb droi, efe a lefarodd wrth y gangen a’i haderyn canu. Pam fel hyn? Pedair blynedd ar ddeg. Paham nid lle’r oeddwn yn perthyn?

Felly o’r diwedd mi a ddywedais wrtho’r holl hanes. Dechreuais gyda’r weledigaeth a rannasai Ambrosius â mi, sef o’r teyrnasoedd yn uno dan un brenin, o Ddyfnaint hyd Lothian, o Ddyfed hyd Rutupiae; Rhufeinig-Brython a Cheltiad a foederatus ffyddlon yn ymladd fel un i gadw Prydain yn glir rhag y llif du oedd yn boddi gweddill yr Ymerodraeth; ffurf, fwy gostyngedig a mwy ymarferol, ar freuddwyd ymerodrol Maximus, wedi ei haddasu a’i throsglwyddo gan fy nhaid i’m tad, ac wedi ei phlannu ynof fi trwy ddysg fy meistr a chan y duw a’m nodasai i’w wasanaeth.

Dywedais wrtho am farwolaeth Ambrosius heb etifedd arall, a’r cliw cymysglyd a daflasai’r duw i’m llaw, gan orchymyn imi ei ddilyn. Am angerdd sydyn y Brenin newydd, Uthr, dros Eigr, gwraig Dug Cernyw, ac am fy nghydsyniad innau i’w hundeb hwy, wedi i’r duw ddangos mai hwn oedd yr undeb a ddygai ei frenin nesaf i Brydain. Am farwolaeth Gwrlais ac edifeirwch Uthr, wedi ei gymysgu fel yr oedd â rhyddhad wrth farwolaeth a ddymunasai ef fwy na hanner, ond yr oedd am ei gwadu a’i hymwrthod yn gyhoeddus; yna’r alltudiaeth a ddilynodd i minnau a Ralf, a bygythiadau Uthr ei hun i ymwrthod â’r plentyn a genhedlasid felly.

Yna o’r diwedd, pa fodd y trechodd balchder a synnwyr cyffredin rhyngddynt, ac y rhoddasid y plentyn i’m gofal i edrych amdano trwy flynyddoedd peryglus cyntaf teyrnasiad Uthr; a pha fodd, er hynny, y gorfodasai salwch y Brenin a chryfder cynyddol ei elynion ef arno adael ei fab ynghudd. Ynghylch rhai pethau ni ddywedais ddim: ni ddywedais wrth Arthur beth a welswn yn ei aros ef, na mawredd na phoen na gogoniant; ac ni leferais air am anallu Uthr. Ac ni soniais ychwaith am ddyhead enbyd y Brenin am fab arall i ddisodli “bastard” Dintagel; cyfrinion Uthr oedd y rhain, ac ni byddai hir ganddo mwyach i’w cadw.

Gwrandawai Arthur mewn distawrwydd, heb ddim torri ar draws. Yn wir, ar y cyntaf heb symud, fel y gellid tybied fod ei holl sylw ar yr awyr y tu allan i’r ffenestr, a hi yn disgleirio’n araf, ac ar gân y fwyalchen ar y gangen. Eithr ymhen ennyd fe droes, ac — er nad oeddwn yn edrych arno — teimlais ei lygaid arnaf o’r diwedd. Pan ddeuthum at wledd y Coroni, a gorchymyn y Brenin arnaf fi i’w ddwyn ef i wely Igraine, symudodd drachefn, gan fynd yn dawel trosodd i’w hen le ar y gwely. Adroddwyd gennyf hanes y noson wyllt honno pan y cenhedlwyd ef, yn blaen ac yn fanwl, yn union megis y digwyddasai. Eithr gwrandawai fel pe buasai’r cwbl yr un chwedl hanner-hudol ag a adroddaswn wrtho yn y Goedwig Wyllt, a Bedwyr wrth ei ochr, yntau ei hun wedi ymglymu yno, hanner yn eistedd a hanner yn gorwedd ar fy ngwely, ei ên ar ei ddwrn, a’i lygaid tywyll, yn dawel yn awr ac yn llewyrchus, ar fy wyneb.

Wrth imi nesáu at y diwedd yr oedd yn amlwg fod y chwedl yn cydweddu â’r cwbl a ddysgais iddo gynt, fel mai dim ond estyn iddo gyswllt olaf yr ach oeddwn yn awr, a dweud wrtho, mewn gwirionedd: Y mae’r cwbl a ddysgais neu a ddywedais wrthyt erioed wedi ei grynhoi ynot ti dy hun.

Ataliais o’r diwedd, a chymerais ddiod o win. Yntau a ddadroliai’n gyflym oddi ar y gwely ac, wrth ddod â’r jwg, tywalltai fwy i’m cwpan. Pan ddiolchais wrtho, ymostyngodd ac a’m cusanodd.

“Ti,” meddai ef yn dawel, “ti, o’r cychwyn cyntaf un. Nid oeddwn i mor bell oddi wrth y gwir, wedi’r cwbl, onid oeddwn? Yr wyf gymaint yn eiddo i ti ag i’r Brenin — mwy; ac i Ector hefyd...Yna Ralf, yr wyf yn falch o gael gwybod am Ralf. Gwelaf...O, ïe, yn awr yr wyf yn dechrau gweld llawer o bethau.”

Cerddai’n ôl ac ymlaen ynghylch yr ystafell, gan lefaru mewn torchion, hanner wrtho’i hun, mor aflonydd ag Wthr. “Cymaint — y mae’n ormod i’w gymryd i mewn, bydd rhaid imi gael amser...Yr wyf yn falch mai tydi a’i dywedodd wrthyf. A oedd y Brenin yn meddwl dywedyd wrthyf ei hun?”

Ie. Buasai efe wedi siarad â chwi yn gynt, pe buasai amser. Gobeithiaf y bydd eto amser.

Beth a fynnwch ei olygu?

Y mae ef yn marw, Arthur. A ydych yn barod i fod yn Frenin?

Safai yno, y jwg gwin eto yn ei law, ei lygaid yn geudodau gan ddiffyg cwsg, a’i feddyliau’n ymgasglu arno’n rhy gyflym i’w mynegi. “Heddiw?”

“Yr wyf yn meddwl felly. Ni wn i. Yn fuan.”

A fyddi di gyda mi?

Wrth gwrs. Fe ddywedais wrthyt ti felly.

Nid tan hynny, wrth iddo osod y jwg i lawr, gan wenu, a throi i ddiffodd y lamp, y tarawyd ef gan y peth arall. Gwelais y foment pan ataliodd ei anadl, ac yna y’i gadawyd allan drachefn yn ofalus, fel y bydd dyn yn profi ei anadlu wedi ergyd angheuol.

Yr oedd ei gefn wrthyf, gan estyn i fyny i ddiffodd y lamp. Gwelais fod ei law yn hollol ddiysgog. Eithr yr oedd y llaw arall, yr hon a geisiai ei chuddio oddi wrthyf, yn gwneud yr arwydd rhag drwg. Yna, gan mai Arthur ydoedd, ni arhosodd wedi troi ymaith, eithr troes i’m hwyneb.

Y mae gennyf rywbeth i’w ddywedyd wrthych yn awr.

“Ie?”

Daeth y geiriau fel pe câi rhyw beth ei lusgo i fyny o’r dyfnder. “Morgawse oedd y wraig oedd gennyf heno.” Yna, gan na lefarais innau ddim, yn llym: “Gwyddost ti?”

Dim ond pan oedd hi’n rhy hwyr i’th atal. Ond dylaswn fod wedi gwybod. Cyn imi erioed fynd i weld y Brenin, gwyddwn fod rhywbeth o’i le. O, nage, ni wyddwn ddim beth oedd y peth, ond yn unig fod y cysgodion yn pwyso arnaf.

Pe bawn wedi aros yn fy ystafell, fel y dywedasoch wrthyf...

Arthur. Y mae’r peth wedi digwydd. Nid oes dim lles mewn dweud ‘pe hyn’ a ‘pe’r llall’; oni welwch chwi eich bod yn ddieuog? Ufuddhaasoch i’ch natur, ac y mae hynny’n beth a wna dynion ieuainc. Ond myfi, myfi sydd ar fai. Fe allech fy melltithio, pe dymunech, am fy addewid i’r Brenin, ac am yr holl gyfrinachedd hwn. Pe bawn wedi dweud wrthych yn gynt am eich genedigaeth —

Gorchmynnaist i mi aros yma. Er na wyddit pa ddrygioni oedd yn y gwynt, gwyddit pe bawn yn ufuddhau i ti y byddwn yn ddiogel. Pe bawn wedi ufuddhau i ti, byddwn yn fwy na diogel, byddwn o hyd yn —

Yma torrodd ymaith air nas clywais yn iawn, ac yna gorffennodd, — glân o’r peth hwn. Dy feio di? Eiddof fi yw’r bai, a Duw a ŵyr hynny ac a farn rhwngom.

Barna Duw ni oll.

Cymerai dri cham aflonydd ar draws yr ystafell, ac yn ôl drachefn. “O blith pob merch, fy chwaer, merch fy nhad...” Deuai’r geiriau’n galed, fel tamaid y tagfyddid wrtho. Gallwn weled yr arswyd yn glynu wrtho, fel malwen ddu wrth blanhigyn gwyrdd. Yr oedd ei law chwith eto yn gwneud yr arwydd yn erbyn drygioni: arwydd paganaidd ydyw; y mae’r pechod wedi bod yn un trwm gerbron y duwiau er pan ddechreuodd amser. Safodd yn ddisymwth, yn sgwâr o’m blaen, a chanddo, hyd yn oed yn y foment hon, y gallu i feddwl y tu hwnt iddo’i hun. “A Morgawse ei hun? Pan ŵyr hi yr hyn yr wyt newydd ei ddywedyd wrthyf, beth a feddyl hi, gan wybod am y pechod a gyflawnasom rhyngom? Beth a wna hi? Os syrth i anobaith — ”

Ni syrthiai hi i anobaith.

Sut y medri di wybod? Fe ddywedaist nad oeddet yn adnabod gwragedd. Credaf fi fod y pethau hyn yn drymach i wragedd. Dychryn a'i trawodd drachefn wrth iddo feddwl pam. Myrddin, os byddai plentyn?

Ni chredaf y bu erioed yn fy mywyd awr pan fu raid imi ymorchestu mwy arnaf fy hun. Yr oedd ef yn syllu arnaf yn wyllt; pe bawn wedi gadael i'm meddyliau ymddangos yn fy wyneb, Duw yn unig a ŵyr beth a allasai efe fod wedi ei wneud. Wrth iddo lefaru'r frawddeg olaf, yr oedd fel pe bai'r cysgodion di-siâp a fuasent yn crafangu ac yn nythu uwch fy mhen drwy'r nos i gyd yn sydyn yn cymryd ffurf a phwysau. Yno yr oeddynt, yn glynu o amgylch fy ysgwyddau, fwlturiaid, trwm eu plu ac yn drewi o gelanedd. Myfi, a fuaswn wedi cynllwynio dros genhedliad Arthur, a arhosaswn yn ddall ac yn segur tra y cenhedlid ei farwolaeth yntau hefyd.

Rhaid fydd imi ddweud wrthi. Yr oedd ymyl chwerw yn ei lais, a rhyw anobaith ynddo. Ar unwaith. Hyd yn oed cyn i’r Uchel Frenin fy nghyhoeddi. Dichon y bydd rhai yn dyfalu, ac y clyw hi...

Parhai i siarad, braidd yn wyllt, ond yr oeddwn innau’n rhy brysur â’m meddyliau fy hun i wrando. Meddyliais: os dywedaf wrtho ei bod hi eisoes yn gwybod, ei bod yn llygredig ac mai llygredig yw ei gallu hi, cymaint ag ydyw; os dywedaf wrtho iddi ef ei ddefnyddio’n fwriadol er mwyn casglu mwy o rym iddi ei hun; os dywedaf wrtho’r pethau hyn yn awr, tra fyddo ef wedi ei ysgwyd allan o’i synhwyrau gan y cwbl a ddigwyddasai yn y dydd a’r noson ddiwethaf hyn, fe gymer ei gleddyf a’i lladd hi. A phan elo hi i’w marw, marw hefyd a wna’r had a ddylai dyfu’n llygredig fel hithau, a bwyta ar ei ogoniant ef fel y bwyta’r wlithen hon o arswyd ar ei ieuenctid. Ond os lladd hwynt yn awr a wna, ni ddefnyddia byth gleddyf drachefn yng ngwasanaeth Duw, a bydd eu llygredd hwy wedi ei hawlio ef cyn i’w waith hyd yn oed ddechrau.

Dywedais yn bwyllog: “Arthur. Bydd lonydd yn awr, a gwrando. Dywedais wrthyt, yr hyn a wnaed a wnaed, a rhaid i ddynion ddysgu sefyll wrth eu gweithredoedd. Yn awr clyw fi. Ryw ddiwrnod cyn hir byddi'n Uchel Frenin, ac fel y gwyddost, myfi yw Proffwyd y Brenin. Felly gwrando ar y broffwydoliaeth gyntaf a wnaf i ti. Yr hyn a wnaethost, mewn diniweidrwydd y gwnaethost ef. Ti yn unig o had Wthr sydd lân. Oni ddywedodd neb erioed wrthyt fod y duwiau'n genfigennus? Y maent yn ymdrefnu rhag gormod o ogoniant. Pob dyn a gâr ynddo had ei farwolaeth ei hun, ac ni byddi dithau ddim mwy na dyn. Cefi bopeth; ni chei ragor; a rhaid yw i derfyn ddod i bob bywyd. Y cwbl a ddigwyddodd heno yw hyn: mai tydi dy hun a osodaist y terfyn hwnnw. Beth pellach a allai dyn ei ddymuno, ond ei fod ef ei hun yn pennu ei farwolaeth ei hun? I bob bywyd y mae marwolaeth, ac i bob goleuni gysgod. Bydd fodlon sefyll yn y goleuni, a gad i'r cysgod ddisgyn lle mynno.”

Aeth ef yn dawelach wrth wrando, ac o’r diwedd gofynnodd imi, yn ddigon pwyllog: Merlin, beth sydd raid imi ei wneud?

Gadewch hyn i minnau. O'ch rhan eich hun, rhowch ef o'r neilltu, anghofiwch y nos, a meddyliwch am y bore. Gwrandewch, dyna'r utgyrn. Ewch yn awr, a cheisiwch rywfaint o gwsg cyn i'r dydd ddechrau.

Felly, yn ddirnadadwy ddim bron, y llunnid y cyswllt cyntaf yn y gadwyn newydd a’n rhwymodd. Yr oedd ef yn cysgu, er mwyn bod yn barod ar gyfer gweithredoedd mawr y fory, a minnau’n eistedd yn effro ar wyliadwriaeth, yn myfyrio, tra’r oedd y goleuni’n cynyddu a’r dydd yn dyfod.




6


Daeth Ulfin, siambrlen y Brenin, o’r diwedd i wysio Arthur i ŵydd y Brenin. Deffroais y bachgen, ac yn ddiweddarach gwelais ef yn mynd, yn ddistaw ac yn hunanfeddiannol, gan ddangos rhyw lonyddwch amhosibl, megis iâ llyfn dros drobwll. Tybiaf, am ei fod mor ieuanc, ei fod eisoes wedi dechrau rhoi cysgod y nos o’r neilltu; eiddof fi oedd y baich yn awr. Patrwm oedd hyn a welid yn gyffredin yn y blynyddoedd a oedd eto i ddyfod.

Cyn gynted ag yr oedd ef wedi mynd, wedi ei hebrwng allan â seremoni lle y gallwn weled Ulfin yn cofio’r noson honno gynt o lawer, noson cenhedlu’r bachgen, ac a dderbyniai Arthur ei hun fel pe bai wedi ei hadnabod ar hyd ei oes, gelwais ar was a gorchmynnais iddo ddod â’r Arglwyddes Morgawse ataf.

Edrychai’r gŵr yn syn, ac yna’n amheus; hawdd oedd tybio fod y foneddiges yn gyfarwydd â galw dros ei phen ei hun. Ni chefais y bore hwn nac amser nac amynedd at gyfryw bethau. Dywedais yn fyr: Gwnewch fel y dywedaf, ac ymaith ag ef, yn prysuro’n frysiog.

Fe'm cadwodd i'n disgwyl, wrth gwrs, ond daeth hi. Y bore hwnnw yr oedd wedi ymwisgo mewn coch, lliw ceirios, ac uwch ysgwyddau'r wisg yr oedd ei gwallt yn edrych yn ros-felyn, fel blagur llarwydd yn y gwanwyn, lliw bricyll. Trwm a melys oedd ei harogl, bricyll a gwyddfid wedi cymysgu, a theimlais fy mol yn troi wrth y cof. Ond nid oedd dim tebygrwydd arall rhyngddi â'r ferch yr oeddwn i wedi ei charu — wedi ceisio ei charu — cyn hired yn ôl: yn llygaid gwyrdd hir-amrant Morgawse nid oedd hyd yn oed rhith diniweidrwydd. Daeth hi i mewn gan wenu'r wên gul honno â'r gwefr o dwll swynol yng nghornel ei genau, ac, wedi gwneud ymostyngiad imi, croesodd yr ystafell yn osgeiddig i eistedd yn y gadair gefn-uchel. Trefnodd ei mantell yn dlysion amdani ei hun, diswyddodd ei gwragedd â nod, yna cododd ei gên ac edrychodd arnaf yn holgar. Gorweddai ei dwylo'n llonydd ac wedi eu plethu dros chwydd meddal ei bol, ac ynddi hi nid gostyngeiddrwydd oedd yn y wedd honno, ond perchenogaeth.

Rhywle, yn oerfel ei naws, yr oedd cof yn cynhyrfu. Fy mam, yn sefyll a’i dwylo fel hyn, yn wynebu gŵr a fuasai wedi fy llofruddio. “Y mae gennyf astard i’w amddiffyn.” Credaf i Morgawse ddarllen fy meddyliau. Dyfnhaodd y ffosyn yn dlws, a’r amrantau euraidd eu cyrion a ddisgynnent yn drwm.

Ni eisteddais, ond arhoswn yn sefyll gyferbyn â hi ar draws y ffenestr. Dywedais, yn galetach nag a fwriadaswn: Rhaid i chwi wybod paham yr anfonais amdanoch.

A rhaid i chwi wybod, Dywysog Myrddin, nad wyf fi yn gyfarwydd â chael fy ngalw amdanaf.

Na wastraffwn amser. Daethost, ac y mae cystal felly. Dymunaf ymddiddan â thi tra bo Arthur eto gyda’r Brenin.

Agorodd hi ei llygaid yn llydan arnaf. “Arthur?”

Paid â gwneuthur y llygaid diniwed hynny arnaf fi, eneth. Gwyddit ei enw ef pan aethost ag ef i’th wely neithiwr.

Onid all y bachgen tlawd gadw hyd yn oed gyfrinachau ei wely oddi wrthych? Roedd y llais ysgafn, tlws, yn llawn dirmyg, ac wedi ei anelu i frathu. A ddaeth ef yn rhedeg at eich chwiban i adrodd wrthych am hynny, ynghyd â phob peth arall? Rhyfedd gennyf eich bod wedi ei ollwng oddi ar y gadwyn yn ddigon hir i gymryd ei bleser neithiwr. Dymunaf lawenydd i chwi ohono, Fyrddin y gwneuthurwr brenhinoedd. Pa fath frenin a wna ci-bach hanner ei hyfforddi?

Y math nad yw'n cael ei lywodraethu o'i wely, meddwn i. Cawsoch eich nos, a gormod oedd hynny eisoes. Y mae'r cyfrif yn dyfod yn awr.

Symudai ei dwylo ychydig yn ei glin. Ni allwch chwi wneuthur dim niwed i mi.

“Nage, ni wnaf i ddim niwed i chwi.” Dangosai’r cryndod yn ei llygaid ei bod wedi sylwi ar y newid ymadrodd. “Ond yr wyf finnau yma hefyd,” meddwn, “i sicrhau na wnewch chwi ddim niwed i Arthur. Byddwch yn gadael Luguvallium heddiw, ac ni ddewch yn ôl i’r llys.”

“Fy mod i’n gadael y llys? Pa ynfydrwydd yw hyn? Gwyddoch chwi mai myfi sy’n gofalu am y Brenin; y mae efe’n dibynnu arnaf fi am ei feddyginiaethau, myfi yw ei nyrs. Myfi a’i was ystafell sy’n gofalu amdano ym mhob peth. Ni ellwch chwi ddychmygu byth y bydd y Brenin yn cytuno i’m gollwng i ymaith.”

Wedi heddiw, meddwn i, ni fynnai’r Brenin byth mwy eich gweled chwi.

Safai arnaf. Yr oedd ei gruddiau'n gochion iawn. Hyn, mi welwn, a oedd o bwys iddi. “Pa fodd y gallwch ddweud hynny? Ni allwch chwithau, Myrddin, fy atal rhag gweld fy nhad, a mi'ch sicrhaf na fynn efe fy ngollwng ymaith. Ni fynnech yn sicr ddweud wrtho beth a ddigwyddodd? Y mae'n ŵr claf, ac fe allai syndod ei ladd.”

Ni ddywedaf wrtho ef.

Yna beth a ddywedi di wrtho? Paham y dylai ef gydsynio i'm hanfon i ymaith?

Nid dyna a ddywedais i, Forfudd.

Dywedasoch chwi mai wedi heddiw ni fynnai’r Brenin byth fy ngweld eto.

Nid am eich tad yr oeddwn yn llefaru.

Ni welaf —

Tynnodd ei hanadl yn llym, a lledodd y llygaid gwyrdd eur-gaenedig. Ond fe ddywedasoch chwi...y Brenin? Aeth ei hanadl yn fyrrach. Yr oeddech yn sôn am y bachgen hwnnw?

“O’ch brawd, ie. Pa le y mae eich medr? Y mae Uthr wedi ei nodi i farw.”

Yr oedd ei dwylo yn gweithio gyda’i gilydd yn ei glin. “Gwn. Eithr... meddwch chwi ei fod yn dod heddiw?”

Adleisiais fy nghwestiwn fy hun. “Pa le y mae dy hud? Daw heddiw. Felly gwell iti ymadael, onid e? Unwaith y bydd Uther wedi mynd, pwy a’th amddiffyn yma?”

Meddyliasai hi am ennyd. Cul a chyfrwys oedd y llygaid hardd gwyrdd-aur, ac nid hardd o gwbl mohonynt. “Yn erbyn beth? Yn erbyn Arthur? Ydych chwi mor sicr y gallwch beri iddynt ei dderbyn ef yn Frenin? A hyd yn oed pe gwnewch, ai dywedyd wrthyf yr ydych y bydd arnaf angen amddiffyniad rhagddo ef?”

Gwyddoch cystal â minnau mai efe a fydd yn Frenin. Y mae gennych ddigon o fedr i wybod hynny, ac—er gwaethaf yr hyn a ddywedasoch i'm digio—ddigon o fedr hefyd i wybod pa fath o frenin a fydd ef. Efallai na bydd arnoch angen amddiffyniad rhagddo ef, Morgause, ond y mae'n sicr y bydd arnoch ei angen yn fy erbyn innau.

Clôdd ein llygaid ar ei gilydd. Amneidiais.

Ie. Lle byddo efe, yno y byddaf finnau. Cymer rybudd, a dos ymaith tra elli. Gallaf ei amddiffyn rhag y fath hud a weuaist neithiwr,

Yr oedd hi’n dawel drachefn, fel pe’n ymgasglu i mewn iddi ei hun. Tynhaodd y genau bach yn ei gwên ddirgel. Ie, yr oedd rhyw allu ganddi hi, o ryw fath. “A ydych chwi mor sicr eich bod yn ddiogel rhag hud merched? Fe’ch delir ganddo yn y diwedd, Dywysog Myrddin.”

Mi a'i gwn, meddwn yn dawel. Na thybied na welais fy niwedd. A'n diwedd ni oll hefyd, Morgawse. Gwelais allu iti, ac i'r peth a ddygi, ond dim llawenydd. Dim llawenydd, yn awr nac yn dragywydd.

Y tu allan i’r ffenestr, yn erbyn y wal, yr oedd coeden fricyll. Yr haul a gynhesai’r ffrwyth, pelen aur wrth belen aur, yn beraroglaidd ac yn drwm. Adlewyrchid gwres oddi ar y mur carreg, a gwenyn meirch a suoent ymhlith y dail gloyw, yn gysglyd gan yr arogl. Felly, unwaith o’r blaen, mewn perllan beraidd ei harogl, yr oeddwn wedi cyfarfod â chasineb a llofruddiaeth, llygad yn llygad.

Eisteddai hi’n llonydd iawn, a’i dwylo wedi’u cloi yn erbyn ei bol. Daliai ei llygaid hi fy rhai innau, fel pe baent yn yfed ohonynt. Tewychai arogl y gwyddfid, yn weladwy bron, gan ddisgyn fel tes melynwyrdd ar draws y ffenestr oleuedig, gan gymysgu â heulwen ac ag arogl bricyll...

Atal hynny! meddwn yn ddirmygus. A ydych o ddifrif yn tybied y gall hud eich merch gyffwrdd â mi? Nid mwy yn awr nag y gallai gynt. A beth yr ydych yn ceisio ei wneud? Prin mai mater o hud yw hwn. Y mae Arthur yn gwybod yn awr pwy ydyw, ac y mae'n gwybod beth a wnaeth neithiwr gyda chwi. A dybygwch chwi y dioddef efe ichwi fod yn agos ato? A dybygwch y safai efe'n edrych o ddydd i ddydd, o fis i fis, tra byddai plentyn yn tyfu yn eich croth? Nid dyn oer nac amyneddgar ydyw. Ac y mae ganddo gydwybod. Y mae'n credu ichwi bechu mewn diniweidrwydd, megis y gwnaeth yntau. Pe tybiai efe fel arall, fe allai weithredu.

“Lleddyf fi, medd ydych?”

Onid ydych yn haeddu eich lladd?

Pechododd ef, os gelwch chwi hynny yn bechod, cystal â minnau.

Ni wyddai efe ei fod yn pechu, a chwi a wyddasech. Nage, peidiwch â gwastraffu eich gwynt arnaf fi. Paham ymhudo? Hyd yn oed heb eich hud, rhaid oedd i chwi wybod fod hanner y llys wedi bod yn ei sibryd ers ddoe, pan farchogasom ef a minnau i mewn gyda'n gilydd. Gwyddasech mai mab Wthyr ydoedd.

Am y tro cyntaf yr oedd cysgod o ofn ar ei hwyneb. Dywedodd hi’n ystyfnig: Ni wyddwn i. Ni allwch chwi brofi fy mod yn gwybod. Paham y gwnawn i y fath beth?

Plygais fy mreichiau a phwyso fy ysgwydd yn ôl yn erbyn y mur. “Dywedaf wrthyt paham. Yn gyntaf, am mai merch Wthyr wyt ti, ac fel yntau yn geiswraig ar ôl chwantau achlysurol. Am fod gwaed y Pendragon ynot, y gwaed hwnnw sy’n peri iti chwennych grym; ac felly yr wyt yn ei gymryd megis y mae ef gan amlaf yn ei gynnig ei hun i wragedd, sef yng ngwely gŵr. Gwyddit fod dy dad, y Brenin, ar farw, ac ofn oedd arnat na byddai le o awdurdod i ti fel hanner-chwaer y Brenin ifanc, y byddai ei Frenhines maes o law yn dy ddiorseddu. Credaf na fuaset wedi petruso lladd Arthur; ond y buasai iti lai fyth o safle, hyd yn oed, yn llys Lot, a’th chwaer dy hun yn Frenhines. Pwy bynnag a ddeuai’n Uchel Frenin, ni byddai arno ef angen dim ohonot ti, fel y mae ar Wthyr. Fe’th briodid â rhyw frenin bychan, a’th ddwyn i ryw gongl o’r wlad, lle y treuliasit dy amser yn dwyn ei blant ac yn gweu ei glogynnau rhyfel, heb ddim yn dy ddwylo ond grym bychan teulu, a’r hud benywaidd hwnnw a ddysgaist ac a ellit ei arfer yn dy deyrnas fechan. Dyna paham y gwnaethost yr hyn a wnaethost, Morgawse. Oherwydd, beth bynnag oedd y peth, yr oeddyt yn dymuno hawliad ar y Brenin ifanc, pa un ai hawliad o arswyd ac o gasineb fyddai hwnnw ai peidio. Yr hyn a wnaethost neithiwr, yn oer y gwnaethost ef, mewn ymgais am rym.”

Pwy wyt ti, i lefaru wrthyf fel hyn? Cymeraist rym lle y gellid ei gael.

“Nid lle y gallwn i ei gael hi; eithr lle y’i rhoddwyd. Yr hyn sydd gennych, cymerasoch, yn erbyn holl gyfreithiau Duw a dynion. Pe baech wedi gweithredu heb wybod, mewn chwant syml, ni byddai dim rhagor i’w ddywedyd. Dywedais wrthych, hyd yma y mae ef yn tybied nad oes bai arnoch. Y bore hwn, pan wybu ef beth a wnaethai, ei feddwl cyntaf oedd am eich gofid.”

Gwelais ddisgleirdeb y gorfoledd yn ei llygaid, a gorffennais yn dyner: “Ond nid ag ef yr ydych yn ymdrin, eithr â mi. Ac meddaf fi y byddwch yn mynd.”

Cododd ar ei thraed yn ebrwydd. “Paham na ddywedasoch wrtho ef bryd hynny, a gadael iddo fy lladd? Oni fyddech wedi dymuno hynny?”

I ychwanegu pechod arall, a hwnnw'n waeth? Yr ydych yn llefaru fel ffŵl.

Af at y Brenin!

At ba ddiben? Ni roddai ef ddim meddwl i chwi heddiw.

Yr wyf fi bob amser wrth ei ochr. Bydd arno angen ei gyffuriau.

Yr wyf yma yn awr, a Gandar hefyd. Ni bydd arno ef eich angen chwi.

Fe'm gwêl os dywedaf fy mod wedi dyfod i gymryd ffarwel! Yr wyf yn dywedyd wrthyt, af fi ato!

Yna dos, meddwn i. Ni'th ataliaf. Os oeddit yn meddwl dweud y gwir wrtho, meddylia drachefn. Pe lladdai'r ergyd ef, Arthur a fyddai'n Uchel Frenin gynt o lawer.

Ni dderbynid ef! Ni fynnent ei dderbyn ef! A dybi di y saif Lot o'r neilltu ac y gwrendy ef arnat? Beth os dywedaf wrthynt yr hyn a wnaeth Arthur neithiwr?

Yna byddai Lot yn dod yn Uchel Frenin, meddwn yn ddigynhyrf. Ac mor hir y gadawai efe i chwi fyw, a chwi yn dwyn plentyn Arthur? Ie, gwell fyddai ichwi feddwl ar hynny, onid felly? Pa fodd bynnag y troi, nid oes dim a allwch ei wneud, ond ymadael tra bo modd gennych. Unwaith y byddo eich chwaer wedi ei phriodi ar y Nadolig, peri i Lot ddod o hyd i ŵr i chwi. Felly, fe allai fod yn ddiogel i chwi.

Yn ddisymwth, wrth hyn, fe’i llidiwyd, llid cath yn poeri mewn cornel. “Yr wyt yn fy nghondemnio, tydi di! Tydi dithau’n bastaard hefyd... Ar hyd fy oes bûm yn gwylio Morgian yn cael pob dim. Morgian! Y plentyn hwnnw i fod yn Frenhines, a minnau finnau... Pam, y mae hithau hyd yn oed yn dysgu hud, ond nid oes ganddi hi ragor syniad pa fodd i’w ddefnyddio er ei dibenion ei hun nag sydd gan gath fach! Gwell fyddai iddi fod mewn mynachlog i leianod nag ar orsedd Brenhines, a minnau — minnau...” Ataliodd ar ochenaid fechan, a dal ei gwefus isaf rhwng ei dannedd. Tybiais imi weld iddi newid yr hyn yr oedd ar fin ei ddywedyd. “...Minnau, sydd â pheth o’r gallu a’th wnaeth di’n fawr, Myrddin fy nghefnder, a dybi di y byddaf fi’n fodlon bod yn ddim?” Aeth ei llais yn wastad, llais gwrach-ddoeth yn llefaru melltith a lyn. “A dyna fyddi di, yr hwn nad yw gyfaill i neb, na chariad i wraig. Nid wyt ddim, Myrddin, nid wyt ddim, ac yn y diwedd ni fyddi ond cysgod ac enw.”

Gwenais wên wrthi. “A ydych chwi’n tybied y medrwch fy nychryn? Gwelaf fi ymhellach na chwi, mi dybiwn. Nid wyf fi ddim, ie; awel a thywyllwch wyf, gair, addewid. Edrychaf yn y grisial ac arhosaf ym mryniau ceudod. Eithr allan draw yn y goleuni y mae gennyf frenin ieuanc a chleddyf disglair i wneuthur fy ngwaith drosof, ac i adeiladu yr hyn a saif pan na byddo fy enw ond gair i ganeuon anghofiedig a doethineb darfodedig, a phan na byddo dy enw di, Morgawse, ond hisian yn y tywyllwch.” Troais fy mhen y pryd hwnnw, a galwais ar y gwas. “Yn awr, digon o hyn, nid oes ddim rhagor i’w ddywedyd rhyngom. Dos, a pharatoa dy hun, ac ymad ymaith o’r llys.”

Yr oedd y dyn wedi dyfod i mewn, ac yn aros y tu mewn i’r drws, gan fwrw golwg, meddyliais i, yn bryderus, oddi wrth un ohonom at y llall. Wrth ei olwg, Celt du ydoedd o fynyddoedd y gorllewin; hil yw honno sydd eto’n addoli’r hen dduwiau, ac felly dichon ei fod yn medru teimlo, onid ond yn rhannol, rai o’r presenoldebau pigo a oedd eto’n crwydro’r ystafell.

Eithr i mi, yn awr, nid oedd y ferch ond merch yn unig, yn gogwyddo wyneb prydferth, cythryblus tuag at fy un i, fel y llifai’r gwallt rhosyn-euraid o’i thalcen welw i lawr dros y wisg geirios. I’r gwas a safai’n disgwyl wrth y drws, dylasai’r ymadawiad fod wedi ymddangos yn gwbl gyffredin, oni bai am y cysgodion pigo hynny. Ni olwgiodd hi erioed tua’i gyfeiriad ef, nac ni thybiai pa beth a allasai ef ei weld.

Pan lefarai, ei llais oedd gyfansawdd, tawel ac isel. “Mi af at fy chwaer. Y mae hi’n gorwedd yn Efrog hyd y briodas.”

Mi a ofalaf y bydd hebryngwr yn barod. Diau y bydd y briodas o hyd adeg y Nadolig, yn ôl y trefnwyd. Dylai’r Brenin Lot ymuno â chwi’n fuan, a rhoi lle ichwi yn llys eich chwaer.

Bu fflach fer ar hynny, wedi ei gorchuddio'n ddisylw. Dichon y buaswn wedi mentro dyfalu beth oedd ganddi mewn golwg yno — ei bod yn gobeithio, hyd yn oed ar yr awr hwyr hon, gymryd lle ei chwaer wrth ochr Lot — ond yr oeddwn wedi blino arni. Dywedais: “Yna fe gymeraf fy ffarwel â chwi, a thaith ddiogel i chwi.”

Gwnaeth hi ymgrymiad, gan ddywedyd yn isel iawn: Cawn gyfarfod drachefn, gefnder.

Dywedais yn ffurfiol, Edrychaf ymlaen ato.

Yna hi a aeth ymaith, yn fain ac unionsyth, a’i dwylo wedi eu plygu’n dynn ynghyd unwaith eto; a’r gwas a gaeodd y drws ar ei hôl.

Safwn wrth y ffenestr, gan gasglu fy meddyliau. Blinedig oeddwn, a'm llygaid yn frwnt ac yn arw o ddiffyg cwsg, ond yr oedd fy meddwl yn eglur ac yn ysgafn, eisoes yn rhydd o bresenoldeb y ferch. Chwythai awel ffres y bore i mewn i wasgaru'r drygioni a lonyddai yn yr ystafell, nes, gyda'r arogl olaf pylol o ŵyddfid, yr âi ymaith. Pan ddaeth y gwas yn ôl, golchais fy wyneb a'm dwylo mewn dŵr oer, ac yna, gan orchymyn iddo fy nilyn, dychwelais i ystafell gysgu'r ysbyty. Glanach oedd yr awyr yno, a llygaid dynion ar farw yn haws eu dioddef na phresenoldeb y wraig a oedd yn feichiog ar Fordred, nai ac ŵyr anghyfreithlon Arthur.




7


Nid oedd y Brenin Lot, yn pwyso a mesur ar gyrion y digwyddiadau, wedi bod yn segur. Gwelid ambell ŵr prysur, cyfeillion iddo, yn brysio yma a thraw, gan ddadlau wrth bwy bynnag a wrandawai y byddai’n fwy addas i Uthr gyhoeddi ei etifedd o un o’i balasau mawr yn Llundain neu yng Ngwynedcestre. Yr oedd y brys hwn, meddent hwy, yn anweddus: dylid gwneuthur y peth yn ôl arfer, â rhybudd priodol a seremonïau cyfaddas, ac wedi ei gynnal gan fendith yr Eglwys. Ond yn ofer y sibrydid. Yr oedd pobl gyffredin Luguwallium, a’r milwyr oedd y pryd hwnnw yn eu rhagori o ran nifer, o feddwl arall. Yr oedd yn amlwg yn awr fod Uthr yn nesáu at ei ddiwedd, ac ymddangosai nid yn unig yn angenrheidiol, ond yn iawn hefyd, iddo gyhoeddi ei olynydd yn ddi-oed, ger y maes lle’r oedd Arthur, mewn rhyw fodd, wedi ei gyhoeddi ei hun. Ac os nad oedd esgob yn bresennol, beth o hynny? Gwledd fuddugoliaeth oedd hon, ac fe’i cynhelid, fel petai, hyd yn hyn ar y maes ei hun.

Yr oedd y tŷ lle y cedwid llys gan y Brenin yn Luguvallium yn llawn hyd at y drysau, ac ymhell y tu hwnt iddynt. Y tu allan, yn y dref ac o’i hamgylch, lle y cedwid eu gwledda eu hunain gan y milwyr, yr oedd yr awyr yn las gan fwg y tanau, ac yn drwchus gan arogl cig yn rhostio. Yr oedd yn rhaid i’r swyddogion, ar eu ffordd i wledd y Brenin, ymdrechu’n lled galed i droi llygad dall at y meddwdod yn y gwersyll ac ar y stryd, a chlust fyddar at y sgrechiadau a’r gïglau a ddeuai o gartrefi lle nad oedd gwragedd, fel rheol, yn cael bod.

Prin y gwelais Arthur drwy’r dydd. Dan glo gyda’r Brenin y bu efe hyd brynhawn, ac yn y diwedd ni adawodd ef ond er mwyn caniatáu i’w dad gael gorffwys cyn y wledd. Yn yr ysbyty y treuliais y rhan fwyaf o’r dydd. Heddychlon oedd hi yno, o’i chymharu â’r wasgfa gerllaw’r ystafelloedd brenhinol. Drwy’r dydd, fe ymddangosai, yr oedd y coridorau y tu allan i’m hystafelloedd i ac i rai Arthur dan warchae; gan wŷr a geisient ffafrau gan y tywysog newydd, neu ynteu ei sylw ef yn unig; gan wŷr a fynnent ymddiddan â mi, neu lysio fy ffafr drwy roddion; neu yn syml gan y rhai chwilfrydig. Rhoddais wybod fod Arthur gyda’r Brenin, ac na lefarai wrth neb cyn amser y wledd. I’r gwarchodlu rhoddais orchmynion dirgel, pe ceisiai Lot fy nghael i, fod i mi gael fy ngalw. Ond ni wnaeth ef ddim nesáu. Ac ni welid yntau, yn ôl y gweision a holais, yn y dref chwaith.

Ond ni chymerais ddim siawns, ac yn fore iawn y bore hwnnw anfonais at Gaius Valerius, swyddog i’r Brenin a hen gyfaill i mi, i ofyn am wylwyr ychwanegol i’m hystafelloedd innau ac i rai Arthur, i atgyfnerthu’r gwylwyr oedd ar ddyletswydd y tu allan i’r prif ddrws, yn y rhagystafell, a hyd yn oed wrth y ffenestri. Ac cyn imi fynd i’r ysbyty, cymerais fy ffordd tua stafelloedd y Brenin, i gael gair ag Ulffin.

Efallai, yn wir, yr ymddengys yn beth rhyfedd fod proffwyd, un a welsai goroni Arthwr mor eglur a disglair, a goleuni yn ei amgylchynu, yn cymryd cymaint o boen i’w warchod rhag ei elynion. Eithr y sawl a fu’n ymwneud â’r duwiau a ŵyr pan wnânt y duwiau hynny addewidion eu bod yn eu cuddio mewn goleuni, ac nid yw gwên ar wefusau duw bob amser yn arwydd y cewch chwi gymryd ei ffafr yn ganiataol. Rhaid i ddynion sicrhau. Y mae’r duwiau yn hoff o flas halen; chwys ymdrech ddynol yw blas eu haberthau.

Cododd y gwarchodwyr a safai ar ddyletswydd wrth ddrws y Brenin eu gwaywffyn heb her na chwestiwn, a’m gadael innau i fynd yn syth drwodd i’r siambr allanol. Yma yr oedd tudalennau a gweision yn aros, tra yn yr ail siambr yr eisteddai’r gwragedd a gynorthwyai i nyrsio’r Brenin. Yr oedd Wlffin, megis erioed, wrth ymyl drws ystafell y Brenin. Cyfododd efe pan welodd fi, a buom yn ymddiddan am ychydig, ynghylch iechyd y Brenin, ynghylch Arthur, ynghylch digwyddiadau ddoe a’r hyn a addawai’r nos hon; ac yna — gan ein bod yn siarad yn isel, o’r neilltu oddi wrth y gwragedd — gofynnais iddo:

Oeddech yn gwybod fod Morgawse wedi gadael y llys?

Clywais felly, do. Ni ŵyr neb paham.

“Y mae ei chwaer Morgian yn aros yn Efrog am y briodas,” meddwn i, “ac yn hiraethu am ei chwmni.”

“O, do, clywsom hynny.” Yr oedd i’w gasglu oddi wrth brenoldeb ei fynegiant na chredasai neb hynny.

“A ddaeth hi i weled y Brenin?” gofynnais.

Deirgwaith. Gwenai Wlffin. Yr oedd yn amlwg nad oedd Morgawse yn un ffefryn ganddo. A phob tro y gwrthodid hi, oblegid yr oedd y tywysog yn dal gydag ef.

Merch a ffefrid am ugain mlynedd, ac wedi ei hanghofio mewn cynifer o oriau er mwyn mab cyfreithlon. “Bastard oeddyt ti hefyd,” yr oedd hi wedi fy atgoffa. Flynyddoedd gynt, cofiais, yr oeddwn wedi rhyfeddu beth a ddeuai ohoni. Yr oedd ganddi safle ac awdurdod o ryw fath yma gydag Wthr, ac mae’n ddigon posibl ei bod wedi hoffi wrtho. Yr oedd hi wedi gwrthod priodas, fel yr oedd y Brenin wedi awgrymu ddoe, er mwyn aros yn agos ato. Efallai fy mod wedi bod yn rhy llym wrthi, wedi fy yrru gan arswyd rhagwybodaeth a’m serch unplyg fy hun at y bachgen. Petrusais, ac yna gofynnais iddo: “A oedd hi’n ymddangos yn drallodus iawn?”

“Trallodus?” meddai Wlffin yn grimp. “Naddo, dig oedd arni hi i’r golwg. Gwraig ddrwg ei chroesi yw’r foneddiges honno. Felly y bu hi er pan oedd yn blentyn. Yr oedd un o’i morynion hithau’n wylo hefyd; credaf ei bod hi wedi ei chwipio.” Amneidiodd tua rhyw un o’r distain, bachgen gweddgoch, ieuanc iawn, yn siglo’i sodlau wrth ffenestr. “Hwn oedd yr un a anfonwyd i’w throi hi ymaith y tro diwethaf, a hi a holltodd ei foch yn agored â’i hewinedd.”

“Yna dywedwch wrtho am gymryd gofal na byddo’n crynhoi,” meddwn innau; a chymaint oedd miniogrwydd fy nhôn fel yr edrychodd Wlffin yn sydyn arnaf, gan godi ael. Amneidiais. “Ie, myfi a’i hanfonodd hi ymaith. Ac ni aeth hi o’i gwirfodd. Fe wyddoch chwi pam, ryw ddiwrnod. Yn y cyfamser, deallaf eich bod yn edrych i mewn o dro i dro ar y Brenin? Nid yw’r ymddiddan yn ei flino ef yn ormodol?”

I’r gwrthwyneb, y mae ef yn well nag y gwelais ef ers meityn o amser. Fe fyddech yn tybied mai ffynnon i yfed wrthi oedd y bachgen; ni symud y Brenin ei lygaid oddi arno ef byth, ac y mae’n ennill nerth bob awr. Fe gymerant eu pryd canol dydd ynghyd.

Ah. Yna fe'i profir? Dyna a ddeuthum i'w ofyn.

“Wrth gwrs. Gallwch fod yn dawel eich meddwl, fy arglwydd. Bydd y tywysog yn ddiogel.”

Rhaid i’r Brenin gymryd peth gorffwys cyn y wledd.

Amneidiai efe. “Mi a’i perswadiais i gysgu y prynhawn hwn wedi iddo fwyta.”

“Yna a ewch chwi hefyd — peth a fydd fwy anodd — i berswadio’r tywysog y dylai yntau wneuthur yr un modd? Neu, os na orphwys, yna o leiaf fynd yn syth i’w ystafelloedd, ac aros ynddynt hyd awr y wledd?”

Edrychai Ulfin yn amheus. “A gydsyniai efe â hynny?”

Os dywedwch wrtho fod y gorchymyn — ond gwell fyddai ei alw yn gais — wedi dyfod oddi wrthyf fi.

Fe wnaf hynny, fy arglwydd.

Byddaf yn yr ysbyty. Fe anfonwch amdanaf, wrth gwrs, os bydd ar y Brenin fy angen. Ond beth bynnag a ddigwyddo, rhaid i chwi anfon i'm hysbysu'r union funud y bydd y tywysog yn ei adael.

Tua chanol y prynhawn yr oedd hi pan ddygodd y gwas ieuanc melyn ei wallt y neges. Yr oedd y Brenin yn gorffwys, meddai wrthyf, ac yr oedd y tywysog wedi myned i’w ystafelloedd. Pan roddasai Ulfin fy neges i’r tywysog, yr oedd yntau wedi gwganu, yn ddiamynedd, ac wedi dywedyd yn llym—daeth y rhan hon o’r neges yn wylaidd, air am air—ei fod ef yn felldigedig pe bai’n llechu dan do weddill y dydd. Eithr pan ddywedasai Ulfin fod y neges yn dyfod oddi wrth Dywysog Myrddin, yr oedd y tywysog wedi aros yn ei unfan, wedi codi ei ysgwyddau, ac yna wedi myned i’w ystafelloedd heb air pellach.

“Yna mi af finnau hefyd,” meddwn i. “Ond yn gyntaf, blentyn, gad imi weld y foch honno a grafwyd.” Wedi imi roi eli arni, a’i anfon ef ar ffo yn ôl at Ulfyn, yr oeddwn yn gwneud fy ffordd drwy goridorau mwy gorlawn nag erioed tua’m hystafelloedd.

Yr oedd Arthur wrth y ffenestr. Troes pan glybu fi.

Y mae Bedwyr yma, a wyddech chwi? Mi a’i gwelais ef, ond ni allwn fynd yn agos ato. Anfonais neges y marchogem allan y prynhawn hwn. Yn awr yr ydych chwi’n dywedyd na chaniateir i mi.

Ymddiheuraf. Bydd adegau eraill i ymddiddan â Bedwyr, rhai gwell na hyn.

Nefoedd a daear, ni allent fod yn waeth! Y mae’r lle hwn yn fy mygu. Beth a fynnant wrthyf fi, y fintai honno yn y coridorau draw y tu allan?

Yr hyn y mae’r rhan fwyaf o ddynion yn ei ddymuno gan eu tywysog a’u darpar Frenin. Bydd yn rhaid i ti ymgynefino â hynny.

Felly y mae'n ymddangos. Y mae hyd yn oed warchodwr yma, y tu allan i'r ffenestr.

Gwn. Myfi a’i gosododd ef yno. Yna, gan ateb ei olwg: Y mae gennyt elynion, Arthur. Onid wyf wedi gwneud hynny’n eglur?

A fydd raid imi byth gael fy nghau i mewn fel hyn, wedi fy amgylchynu? Gwell fyddai bron bod yn garcharor.

“Unwaith y byddwch yn Frenin diamheuol, cewch drefnu pethau yn ôl eich ewyllys eich hun. Ond hyd hynny, rhaid eich gwarchod. Cofiwch mai mewn gwersyll brys yn unig yr ydym yma: unwaith y byddwn ym mhrifddinas y Brenin, neu yn un o’i gestyll cadarn ef, cewch eich teulu eich hun o wasanaeth, wedi ei ddewis gennych eich hun. Cewch weld Bedwyr, neu Gei, neu bwy bynnag arall a benodwch. Rhyw fath o ryddid a fydd, cymaint ag y gellwch byth ei gael yn awr. Ni allwch chwi na minnau ddychwelyd i’r Goedwig Wyllt byth eto, Emrys. Dyna a fu.”

Gwell oedd hi yno, meddai ef, ac yna taflodd olwg dyner arnaf, a gwenu. Merddin.

Beth ydyw?

Dechreuai ddywedyd rhywbeth, ond newidiai ei feddwl; ysgydwai ei ben yn lle hynny, ac yna dywedai’n ddisymwth: Yn y wledd hon heno. Byddi di’n agos ataf fi?

Byddwch sicr o hynny.

Y mae’r Brenin wedi dweud wrthyf pa fodd y’m cyflwyn ef i’r uchelwyr. A wyddoch chwi beth a ddigwydd yna? Y gelynion hyn y soniwch chwi amdanynt —

Ceisiaf atal y cynulliad rhag dy dderbyn yn etifedd Wthr.

Ystyriodd am ennyd, yn fyr. “A gânt hwy ddwyn arfau yn y neuadd?”

“Nage. Fe geisiant ryw ffordd arall.”

A wyddost ti pa fodd?

Dywedais: Ni allant prin wadu eich genedigaeth i wyneb y Brenin, a chyda minnau yno ac Iarll Ector ni allant ymryson â'ch hunaniaeth. Ni allant ond ceisio eich difenwi; ysgwyd ffydd y rhai anwadal, a cheisio troi pleidlais y fyddin. Anffawd eich gelynion yw i hyn ddyfod ar faes y gad, lle'r oedd y fyddin dair gwaith cyn niferus â chyngor yr uchelwyr — ac wedi ddoe ni byddai'n hawdd peri i'r fyddin gredu nad oeddech yn gymwys i'w harwain. Fy nhyb i oedd y byddai rhyw beth wedi ei lwyfannu, rhyw beth a gymerai ddynion ar eu syndod ac a ysgydwai eu cred ynoch, ie, hyd yn oed yn Uthr.

Ac ynot ti, Fyrddin?

Gwênnais. “Yr un peth ydyw. Mae’n ddrwg gennyf; ni allaf weld ymhellach eto na hynny. Gallaf weld marwolaeth a thywyllwch, ond nid i chwi.”

“Er mwyn y Brenin?” ebe ef yn llym.

Ni roddais ateb. Bu ef yn dawel am ennyd, gan fy ngwylio, ac yna, megis pe bawn wedi ateb, efe a amneidiai, ac a ofynnodd:

Pwy yw’r gelynion hyn?

Arweinir hwynt gan Frenin Lothian.

“Ah,” meddai ef, a minnau’n gweled nad oedd efe, drwy oriau byrion y dydd gorlawn hwnnw, wedi goddef i’w synhwyrau gael eu mygu. Yr oedd wedi gweled a chlywed, gwylio a gwrando. “Ac Urien sy’n rhedeg gydag ef, a Thudwal o Ddinpelydr, ac—i bwy y mae’r bathodyn gwyrdd â’r glwthfleiddiad arno yn perthyn?”

Ty Aguisel. A ddywedodd y Brenin ddim wrthych am y gwŷr hyn?

Ysgydwodd ei ben. “Buom yn siarad gan amlaf am yr a fu. Wrth gwrs y mae ef wedi clywed popeth amdanaf fi oddi wrthych chwi ac oddi wrth Ector dros y blynyddoedd hyn a aeth heibio, ac”—chwarddodd ef—“amau a wn i a fu erioed i unrhyw fab fwy o wybodaeth am ei dad a thad ei dad nag sydd gennyf fi, o achos y cwbl a ddywedasoch wrthyf; ond nid yw adrodd yr un peth â gwybod. Yr oedd llawer o wybodaeth i’w hadennill.”

Parhaodd i siarad am dipyn ynghylch y gynulleidfa â’r Brenin, gan sôn am y blynyddoedd coll heb edifeirwch, a chyda’r synnwyr cyffredin oer hwnnw yr oeddwn erbyn hyn wedi dod i’w weld yn rhan o’i gymeriad. Cymaint â hynny, meddyliais, nid oddi wrth Wthr y deuai; gwelais ef yn Ambrosius, ac ynof finnau, yn yr hyn a alwai dynion yn oerni. Bu Arthur yn abl i gamu’n ôl oddi wrth ddigwyddiadau ei ieuenctid; yr oedd wedi myfyrio’r peth drwyddo, a chyda’r golwg eglur a’i gwnaethai’n frenin rhoes deimlad o’r neilltu a daeth at y gwirionedd. Hyd yn oed pan aeth ymlaen i siarad am ei fam yr oedd yn amlwg ei fod yn gweld y mater yn bur debyg i’r modd y gwelsai Eigyr ef, ac â’r un golwg galed a hwylus ar bethau.

“Pe bawn wedi gwybod fod fy mam yn dal yn fyw, ac wedi ymwahanu oddi wrthyf mor ewyllysgar, gallasai hynny fod wedi pwyso’n drwm arnaf fi, pan oeddwn yn blentyn. Ond arbedasoch chwi a Hector hynny i mi drwy ddweud wrthyf ei bod wedi marw, ac yn awr gwelaf y peth fel y dywedwch chwi iddi hi ei weld; sef fod yn rhaid i dywysog gael ei lywodraethu bob amser gan anghenraid. Ni’m rhoddodd i fyny hi am ddim.”

Gwênodd, ond yr oedd ei lais yn dal yn ddifrifol. “Yr oedd yn wir fel y dywedais wrthych chwi. Gwell oedd arnaf yn y Goedwig Wyllt, gan dybio fy hun yn famddifad, ac yn fab anghyfreithlon i chwi, nag aros o flwyddyn i flwyddyn yng nghastell fy nhad i’r Frenhines esgor ar blentyn arall i’m disodli.”

Yn yr holl flynyddoedd hynny ni welais i mohono felly erioed. Fe’m dallwyd gan fy amcanion mwy, a minnau’n meddwl drwy’r amser am ei ddiogelwch ef, am ddyfodol y deyrnas, am ewyllys y duwiau. Hyd oni thorrodd y bachgen Emrys i mewn i’m bywyd y bore hwnnw yn y Goedwig Wyllt, prin y buasai ef yn berson i mi o gwbl, ond yn arwydd yn unig, fywyd arall, megis, i’m tad, ac arf i minnau. Wedi i mi ddod i’w adnabod ac i’w garu, ni welais ond yr amddifadeddau yr oeddem ni wedi eu gosod arno, ynghyd â’i dymer uchel a’i uchelgais neidiol i fod yn gyntaf ac yn oreu, a’i haelioni a’i serch parod. Nid oedd dim diben dweud wrthyf fy hun na fuasai ef, hebof fi, efallai byth wedi nesáu o gwbl at ei etifeddiaeth; yr oeddwn wedi byw gydag euogrwydd am y cwbl a ladratasid oddi arno.

Nid oedd dim amheuaeth na theimlasai ef y golled, y brathiad o gael ei ddifeddiannu. Eithr hyd yn oed yma, hyd yn oed yn awr yn yr eiliad y câi ef ei hun, gallai ef weled yn eglur beth a olygasai’r plentyndod tywysogaidd hwnnw. Gwyddwn innau ei fod yn iawn. Hyd yn oed ar wahân i’r peryglon beunyddiol, buasai ei helynt yn galed wrth ochr Uthr, a gallai’r rhinweddau uchel, yn gwastraffu gydag amser a gobaith a ohiriwyd, fod wedi troi’n sur. Eithr yr oedd yn rhaid i’r cyfaddefiad, er mwyn fy rhyddhau i, ddyfod oddi wrtho ef. Yn awr codai fy euogrwydd oddi arnaf fel y cyfyd awyr oer niwl cors.

Yr oedd efe eto’n llefaru am ei dad. “Yr wyf yn ei hoffi,” meddai. “Bu ef yn frenin da, hyd y bu hynny ynddo. Gan imi sefyll ar wahân iddo, megis y gwnes, bûm yn abl i wrando ar ddynion yn ymddiddan, ac i farnu. Eithr fel tad — o ran pa fodd y buasem wedi ymwneud â’n gilydd, mater arall yw hynny. Y mae amser eto i adnabod fy mam. Bydd arni angen cysur yn fuan, mi a dybiwn.”

Ni chyfeiriai ond unwaith, yn fyr, at Forgaws.

Dywedant iddi hi ymadael â’r dref?

Aeth hi ymaith y bore hwn tra oeddech chwi gyda’r Brenin.

A lefraist â hi? Pa fodd y cymerodd hi hynny?

“Heb ofid,” meddwn innau, mewn gwirionedd cwbl ddi-fai. “Ni raid i chwi ofni drosti hi.”

A'i hanfonaist hi ymaith?

Cynghorais iddi fynd. Megis yr wyf yn eich cynghori chwi i’w fwrw o’ch meddwl. Am y tro, beth bynnag, nid oes dim i’w wneud. Oddieithr — awgrymaf fi — cysgu... Bu’r dydd hwn yn galed, ac fe fydd galetach i’r ddau ohonom cyn y’i gorffenner. Felly, os medrwch anghofio’r tyrfaoedd sydd allan a’r gwarchodwr sydd y tu hwnt i’r ffenestr, awgrymaf inni ill dau gysgu hyd fachlud haul.

Dylyfai’n ddisymwth, yn llydan, megis cath ieuanc; yna chwarddai. “A roesaist hud arnaf i sicrhau hynny? Yn ddisymwth yr wyf yn teimlo y gallwn gysgu am wythnos... Iawn, fe wnaf fel y dywedi, ond a gaf anfon neges at Fedwyr?”

Ni soniodd ef am Forfudd drachefn, ac mi a dybiaf iddo ef yn fuan, yng nghanol y paratoadau olaf ar gyfer gwledd y nos, ei hanghofio hi. Yn sicr, yr oedd y wedd ysbrydeiriol a'i cystuddiai yn y bore wedi ei adael, ac ymddangosai i mi nad oedd yn awr un cysgod yn cyffwrdd ag ef; buasai amheuaeth ac ofn wedi eu chwythu ymaith oddi ar ei ieuenctid llawn tan a disgleirdeb megis diferion dŵr oddi ar fetel gwynboeth. Hyd yn oed pe buasai ef wedi dyfalu, fel minnau, beth a gedwid gan y dyfodol — ei fod yn fwy nag y gallasai ef fod wedi ei ddychmygu, ac yn y diwedd yn fwy ofnadwy — amheuaf a fyddai hynny wedi pylu dim ar ei lewyrch. Pan fo dyn yn bedair ar ddeg oed, ymddengys marwolaeth yn ddeugain oed eto fel peth sydd ryw sawl oes i ffwrdd. Awr wedi machlud haul, daethant i'n cyrchu ni, i'n harwain i neuadd y wledd.




8


Llanw oedd yn y neuadd hyd at y drysau. Os ymddangosasai’r lle’n orlawn o’r blaen, erbyn i’r utgyrn seinio dros y wledd prin oedd lle i anadlu yn y coridorau; ymddangosai fel pe byddai hyd yn oed y muriau cadarn hynny, a godasid gan y Rhufeiniaid, yn gorfod chwyddo ac ymddatod dan wasg y ddynolryw gyffrous. Canys yr oedd sïon wedi rhedeg drwy’r wlad fel tân gwyllt mewn coedwig nad gwledd fuddugoliaeth gyffredin oedd hon, ac o barthau o’r dalaith hyd yn oed, ugain neu ddeg ar hugain o filltiroedd i ffwrdd, yr oedd pobl yn tywallt i Luguwalium i fod yno ar gyfer yr achlysur mawr.

Amhosibl fuasai hidlo a dethol gweision y pendefigion breintiedig hynny y caniataesid iddynt fyned i mewn i’r brif neuadd lle y byddai’r Brenin yn eistedd. Mewn gwledd o’r fath disgwyliasai gwŷr adael eu harfau oddi allan, a gorfodid hyn yn llym, nes yr oedd y gyntedd, wedi ei bentyrrau fel yr oedd â dryslwyni o waywffyn a chleddyfau, yn edrych fel llwyn o’r Goedwig Wyllt. Mwy na hyn ni allai’r gwylwyr ei wneuthur, ond bwrw golwg dros gorff pob gŵr wrth iddo fyned i mewn i’r neuadd, i weled nad oedd efe’n dwyn ond y gyllell neu’r dagr a oedd ei angen arno wrth ei fwyd.

Erbyn i’r cwmni ymgynnull, yr oedd yr awyr oddi allan yn gwelwi tua’r hwyr, a fflamau wedi eu cynnau. Cyn hir, gyda golau mwglyd y ffaglau a thynerwch yr hwyr, a’r bwyd a’r gwin a’r ymddiddan a’r chwerthin, yr oedd y lle yn boeth yn annifyr, ac yr oeddwn innau yn gwylio’r Brenin yn bryderus. Ymddangosai ef mewn ysbryd digon da, ond yr oedd ei liw yn rhy uchel, a’i groen arno olwg loyw, dryloyw, a welais o’r blaen ar wŷr a wthid hyd derfyn eu nerth. Eto yr oedd ef yn hollol feistr arno’i hun, yn siarad yn llawen ac yn fonheddig wrth Arthur ar ei ddeheulaw, ac wrth y lleill o’i gwmpas, er y syrthiai ef weithiau i ddistawrwydd ac ymddangos fel pe bai’n crwydro, yn anghofus, i ryw le pell iawn, ac yntau wedyn yn ei adalw ei hun oddi yno â rhyw ysgytiad sydyn.

Ar un adeg gofynnodd imi — ac yr oeddwn yn eistedd ar ei aswy — a wyddwn i paham na ddaethai Morgawse i’w weld y diwrnod hwnnw. Gofynnodd heb bryder, heb fawr o ddiddordeb hyd yn oed; yr oedd yn amlwg nad oedd ef wedi sylweddoli’r ffaith ei bod hi wedi ymadael â’r llys. Dywedais wrtho ei bod wedi dymuno mynd at ei chwaer yn Efrog, ac, gan na fuasai’r Brenin yn abl i’w gweld hi, mai myfi fy hun a roddaswn ganiatâd iddi, a’i hanfon ymaith dan hebryngiad. Ychwanegais ar frys na raid oedd i’r Brenin ofni dim dros ei iechyd, gan fy mod i yma ac y byddwn yn gweini arno fy hun. Amneidiodd ef ac a ddiolchodd imi, ond fel pe bai fy nghynnig o gymorth yn beth nad oedd ei angen mwyach: Y meddygon gorau a allaswn eu cael a gefais heddiw; buddugoliaeth, a’r bachgen hwn wrth fy ymyl.

Gosododd law ar fraich Arthur, a chwarddodd. Clywsoch beth yr oedd y cŵn Sacsonaidd yn fy ngalw? Y Brenin hanner marw. Clywais hwy yn ei waeddi pan oeddid yn fy nghario ymlaen yn fy nghadair... Ac felly, mewn gwirionedd, yr wyf yn meddwl mai felly yr oedd hi, ond yn awr y mae gennyf fi ill dau, buddugoliaeth a bywyd.

Yr oedd efe wedi llefaru’n eglur, a’r gwŷr yn pwyso ymlaen i wrando, ac wedi hynny yn grwgnach eu cymeradwyaeth, tra’r oedd y Brenin yn dychwelyd at bigo’i fwyd. Yr oedd Ulffin a minnau ill dau wedi ei rybuddio fod yn rhaid iddo fwyta ac yfed yn gynnil, ond nid oedd dim angen cyngor o’r fath; prin oedd ei chwant bwyd, ac yr oedd Ulffin yn gofalu fod ei win ef wedi ei ddyfrio’n dda. Ac un Arthur hefyd. Eisteddai ef wrth ochr ei dad, ei gefn yn syth fel gwaywffon, ac yr oedd tensiwn a chyffro’r achlysur wedi dwyn peth o’r lliw oddi ar ei ruddiau. Unwaith o’r diwedd, prin yr ymddangosai’n sylwi beth oedd ar ei blât. Ychydig a leferai, ac yna dim ond pan gyfeirid gair ato, gan ateb yn fyr ac yn amlwg er mwyn cwrteisi yn unig. Y rhan fwyaf o’r amser eisteddai’n ddistaw, ei lygaid ar y dyrfa yn y neuadd islaw’r lwyfan brenhinol. Myfi, a’i hadnabûm ef, a allwn weled beth oedd ar waith ganddo; yr oedd yn cyfrif wyneb wrth wyneb, arwyddair wrth arwyddair, rifedi’r gwŷr oedd yno, ac yn nodi lle’r oeddynt yn eistedd. Ac yn nodi hefyd pa wedd oedd arnynt. Gelyniaethus oedd y wyneb hwn, cyfeillgar hwnnw, hwn yn amheuol ac yn barod i’w wyro gan addewidion grym neu elw, hwnnw yn ffôl neu yn unig yn chwilfrydig. Gallwn innau eu darllen hwy, mor eglur ag pe baent yn ddarnau cochion a gwynion yn aros ar y bwrdd i’w chwarae, ond mewn llanc nas troes eto’n bymtheg oed, ac ar achlysur mor llawn gwefr, rhyfeddod oedd ei fod yn gallu casglu ei hun i’w harsylwi felly. Flynyddoedd wedyn yr oedd eto’n abl i gyfrif yn union y lluoedd a gasglwyd o’i blaid ac yn ei erbyn ar y noson gyntaf honno o’i rym. Ddwywaith yn unig y trigodd ac y meddalaodd y golwg oer honno; ar Ector, nid nepell o’r lle’r oeddym yn eistedd, Ector cadarn a dibynadwy, yn gwenu â’i lygaid ychydig yn wlyb dros ei win wrth wylio ei fab maeth, mewn gemau ac yn ddisglair mewn gwyn ac arian wrth ochr yr Uchel Frenin. (Tybiwn fod golwg Cei wrth ei ochr ef gryn lawer yn llai na brwdfrydig, ond yr oedd gan Gei, o’r gorau, aeliau isel ac wyneb cul a roddai hyd yn oed i’w frwdfrydedd ef olwg anfodlon.) I lawr y neuadd, wrth ochr ei dad, Brenin Benoic, yr oedd Bedwyr, ei wyneb plaen wedi gwrido a’i enaid, fel y dywedir, yn ei lygaid. Cyfarfu llygaid y ddau fachgen, ac ailgyfarfod, yn ystod y wledd. Yma eisoes yr oedd y llinyn cryf nesaf yn cael ei weu i batrwm y deyrnas newydd.

Parhau yr oedd y wledd. Gwyliais Uthr yn ofalus, gan ryfeddu a allai ef ddal hyd oni wneid y cyhoeddiad ac oni chyflawnid y peth, ynteu a fyddai iddo ddiffyg nerth i’w ddwyn drwyddo hyd y diwedd. Yn yr achos hwnnw, minnau a fyddai’n rhaid imi ddewis yr eiliad i ymyrryd, neu fe fyddai’n rhaid cyflawni’r gorchwyl trwy ymladd. Ond daliai ei nerth. O’r diwedd edrychodd o’i amgylch a chododd law, a’r utgyrn a ganasant am ddistawrwydd. Gostegodd y twrw, a throes pob llygad at y bwrdd uchel. Yr oedd hwn wedi ei godi’n fwriadol, canys yr oedd sefyll y tu hwnt i nerth y Brenin. Er hynny, yn unionsyth yn ei gadair fawr, a than lewyrch y goleuadau a’r baneri o’i ôl, edrychai’n effro a gogoneddus, gan orchymyn distawrwydd.

Gosododd ei ddwylo ar hyd breichiau cerfiedig ei gadair, ac aeth ati i lefaru. Yr oedd yn gwenu.

Fy arglwyddi, gwyddoch oll paham y cawsom ein dwyn ynghyd yma heno. Colgrim a yrrwyd ar ffo, a’i frawd Badulf hefyd, ac eisoes yr oedd newyddion yn dychwelyd fod y gelyn wedi cilio mewn anrhefn tua’r arfordir drachefn, heibio i’r tiroedd gwylltion tua’r gogledd.

Yna efe a aeth ymlaen i draethu am fuddugoliaeth y dydd cynt, mor bendant, meddai ef, ag y buasai buddugoliaeth ei frawd yng Nghaer Conan, ac mor gryf ei hargoel i’r dyfodol. Grym ein gelynion, yr hwn a fu’n ymgasglu ac yn bygwth ers cynifer o flynyddoedd, a dorrwyd ac a yrrwyd yn ôl dros ennyd. Y mae gennym le i anadlu. Ond pwysicach na hyn, fy arglwyddi, gwelsom pa fodd y enillwyd y seibiant hwn; gwelsom beth a all undod ei gyflawni, a pha beth a allem ei ddioddef o’i ddiffyg. Ar ein pennau ein hunain, beth a allem ei wneud ni, brenhinoedd y gogledd, brenhinoedd y de a’r gorllewin? Ond gyda’n gilydd, wedi ein dal ynghyd ac yn ymladd ynghyd, dan un arweinydd ac wrth un cynllun, gallwn wthio cleddyf Macsen unwaith eto i galon y gelyn.

Yr oedd efe, wrth gwrs, wedi llefaru yn ffigurol; eithr mi a ddaliais hanner-cynhyrfiad atgof Arthur, a fflach golwg yn croesi tua minnau, cyn iddo ddychwelyd at ei syllu diysgog ar y neuadd.

Yr oedd y Brenin wedi oedi. Symudodd Wlffin, o’i ôl ef, ymlaen â chwpan o win, eithr gwthiodd y Brenin ef o’r neilltu ag arwydd, a dechreuodd lefaru drachefn. Yr oedd ei lais yn gryfach, a rhyw ganu bron o’i hen egni ynddo.

“Oblegid hyn yw’r wers a ddysgodd y blynyddoedd diweddaf inni. Rhaid bod un arweinydd, un Uchel Frenin cadarn, i’r hwn y tal pob teyrnas gwrogaeth ddiamheuol. Heb hyn, yr ydym yn ôl lle’r oeddym cyn dyfod y Rhufeiniaid. Ymrannwn ac fe’n collir, megis y rhannwyd ac y collwyd Gâl a’r Almaen; holltwn yn bobloedd bychain, gan ymladd â’n gilydd fel y bydd bleiddiaid dros fwyd a lle, ac ni throem byth yn erbyn y gelyn cyffredin; troem yn dalaith suddedig i Rufain, gan lithro gyda hi i’w chwymp ei hun, yn lle teyrnas newydd yn codi yn un corff, â’i chyfreithiau ei hun, â’i phobl ei hun, â’i duwiau ei hun. Gyda’r brenin cywir, ac ef yn cael ei ddilyn yn ffyddlon, credaf y daw hyn i ben. Pwy a ŵyr? Dichon y codir Draig Prydain, os nad cyn uched ag Eryrod Rhufain, eto â balchder a gweledigaeth a welir ymhellach fyth.”

Yr oedd y distawrwydd yn llwyr. Gallasai Ambrosius fod yn llefaru. Neu Maximus ei hun, meddyliais i. Felly y llefar y duwiau pan ddisgwylir amdanynt.

Y tro hwn yr oedd yr oedi yn hwy. Yr oedd y Brenin wedi dyfeisio iddo ymddangos fel oedi areithiwr, oedi i gasglu llygaid ato; ond myfi a welais mor wyn y troesai ei ddwylo ar freichiau’r gadair, a pha mor ofalus y defnyddiai’r oedi i gasglu nerth. Tybiaswn mai myfi yn unig a sylwasai; prin yr oedd llygad ar Uthr, ac oll a wyliasant y bachgen ar ei ddeheulaw. Oll, hynny yw, oddieithr Brenin Lothian; yr oedd ef yn gwylio’r Uchel Frenin, a rhyw awydd dwys yn ei wyneb. Ulffin, tra oedd y Brenin yn oedi, a oedd wrth ei ochr drachefn gyda’r cwpan; a chan ddal fy llygad, efe a’i cyffyrddodd wrth ei wefusau ei hun, a’i brofodd, ac yna a’i rhoddes i’r Brenin, yr hwn a yfodd. Nid oedd modd cuddio’r cryndod yn y llaw a godai’r cwpan at ei enau, ond cyn iddo fradychu ei wendid ymhellach, Ulffin a gymerodd y peth yn dyner o’i law, ac a’i gosododd i lawr. Hyn oll, gwelais i, yr oedd Lot wedi ei ddilyn, eto gyda’r un awydd crynodedig hwnnw. Rhaid ei fod yn adnabod mor glaf oedd Uthr, ac o funud i funud rhaid ei fod yn gobeithio y byddai nerth yr Uchel Frenin yn pallu arno. Naill ai Morgawse a’i hysbysasai, neu efe a ddyfaliasai yr hyn a wyddwn i yn sicr, na byddai Uthr yn byw’n ddigon hir yn gorfforol i sefydlu Arthur ar yr orsedd, ac yn y cynnwrf rhydd-a-rhydd a allai godi o amgylch person rheolwr mor ieuanc, y cai gelynion Arthur eu cyfle.

Pan ddechreuodd Uthr lefaru drachefn, yr oedd ei lais wedi colli llawer o’i nerth; eithr mor gyflawn oedd y distawrwydd fel na raid iddo prin ei godi. Hyd yn oed y gwŷr hynny a yfasent ormod oeddynt yn ddifrifol eu sylw wrth i’r Brenin ddechrau siarad drachefn am y frwydr, am y rhai a ragorasent, ac am y gwŷr a syrthiasent; ac yn y diwedd, am y rhan a chwareuasai Arthur wrth achub y dydd, ac yna am Arthur ei hun.

Buoch oll yn gwybod, er ys llawer blwyddyn bellach, fod fy mab o Ygraine fy Frenhines yn cael ei fagu a’i hyfforddi i’r frenhiniaeth mewn tiroedd ymhell oddi yma, ac mewn dwylo cryfach na’m rhai fy hun, gwaetha’r modd, er pan ddaeth fy nghlefyd arnaf. Gwyddech pan ddeuai’r amser, ac yntau wedi tyfu, y cyhoeddid ef wrth ei enw, Arthur, yn etifedd i mi, ac yn frenin newydd i chwi. Yn awr bydded hysbys i bob dyn ym mha le y treuliodd eich tywysog cyfreithlon flynyddoedd ei ieuenctid; yn gyntaf dan nawdd fy nghefnder Hoel o Lydaw, yna yn nhŷ fy ngwas ffyddlon a’m cyd-filwr, Iarll Ector o Galava. A’r holl amser yr oedd ef wedi ei warchod a’i ddysgu gan fy mherthynas Myrddin a elwir Ambrosius, i whose hands he was committed at his birth, and whose fitness for the guardianship no man can question. Ac ni chwestiynwch chwaith y rhesymau a’m cymhellodd i anfon y tywysog ymaith hyd oni allasid ei ddangos yn gyhoeddus i chwi. Arfer digon cyffredin yw hyn ymhlith y mawrion, sef magu eu plant mewn llysoedd eraill, lle y gallant aros heb eu difetha gan falchder, heb eu llygru gan weniaith, ac yn ddiogel rhag dyfeisgarwch brad a huchelgais.

Arhosodd ennyd i adennill ei anadl. Edrych i lawr ar y bwrdd yr oedd efe wrth lefaru, ac ni chyfarfu â llygaid neb; eithr yma a thraw symudai rhyw ŵr yn ei sedd neu edrychai ar un arall; a sylliad oer Arthur a gymerai sylw o hynny.

A’r Brenin a aeth rhagddo: “A’r sawl ohonoch a fuasai wedi rhyfeddu pa gyfryw ddyfeisiau a ellid eu harfer i ddysgu tywysog, heblaw ei anfon ef, yn fachgen, i’r gad, ac i’r cyngor wrth ochr ei dad, chwi a welsoch ddoe mor hawdd y derbyniodd gleddyf y Brenin o law y Brenin, ac yr arweiniodd y lluoedd i fuddugoliaeth mor ddiogel ag pe buasai ef ei hun yn Uchel Frenin ac yn wr rhyfel profiadol.”

Byr oedd anadl Wthr erbyn hyn, a’i liw yn ddrwg. Gwelwn innau lygaid Lot yn graff, a golwg bryderus Wlffin. Yr oedd Cador yn gwgu. Meddyliais am eiliad yn ôl, gyda diolchgarwch, am y sgwrs a gefais ag ef wrth ymyl y llyn. Cador a Lot: pe buasai Cador yn llai mab i’w dad, mor hawdd y buasai i’r ddau ohonynt rwygo’r wlad rhwng y gogledd a’r de, a’i rhannu rhyngddynt fel pâr o gŵn ymladd, tra’r oedd y ci bach di-dir yn cwyno’n llwgu.

Ac felly, meddai’r Uchel Frenin, ac yn y tawelwch yr oedd ei anadl doredig yn erchyll o amlwg, yr wyf yn cyflwyno i chwi oll fy unig fab cyfreithlon a aned imi, Arthur a elwir Pendragon, yr hwn a fydd Uchel Frenin wedi fy marwolaeth, ac a gluda fy nghleddyf mewn brwydr o hyn allan.

Estynnodd ei law tua Arthur, a chododd y bachgen ar ei draed, yn unionsyth ac yn ddi-wên, tra’r oedd y bloeddio a’r gorfoleddu yn ymchwyddo i fyny hyd at y tô myglyd. Rhaid oedd i’r twrw hwnnw fod wedi ei glywed yn eglur drwy’r dref i gyd. Pan seibiai dynion i dynnu anadl, clywid adleisiau’r gymeradwyaeth yn rhedeg allan drwy’r strydoedd fel y rhed tân drwy sofl ar ddiwrnod sych. Yr oedd cymeradwyaeth yn y bloeddio, yr oedd rhyddhad amlwg fod y mater o’r diwedd yn eglur, ac yr oedd llawenydd ynddo hefyd. Gwelwn Arthur, mor ddigynnwrf â chwmwl, yn pwyso a mesur beth oedd ymhle. Ond o’r man lle’r oeddwn yn eistedd, gallwn hefyd weld y curiad yn llamu o dan linell galed yr ên. Safai fel y saif cleddyfwr, yn llonydd ar ôl un fuddugoliaeth, ond yn effro am yr her nesaf.

Daeth. Yn eglur uwchlaw’r bloeddio a’r taranu llestri yfed ar y byrddau y deuai llais Lot, yn arw ac yn dreiddgar.

Yr wyf yn herio’r dewis, Frenin Wthyr!

Yr oedd fel taflu clogfaen i lawr i lwybr nant yn llifo’n gyflym. Ataliwyd y sŵn; dynion a syllent, a ffromi, a symud o’u lle, ac edrych o’u hamgylch. Yna, yn ddisymwth, gwelid fod y llif wedi hollti. Yr oedd bloedd eto dros Arthur a dewis y Brenin, ond yma ac acw codai llefau o “Lothian! Lothian!” ac, trwy’r cwbl, dywedodd Lot yn gadarn: “Llanc heb ei brofi? Bachgen na welodd ond un frwydr? Mi a ddywedaf wrthych, ni bydd Colgrim yn hir cyn dychwelyd, ac ai bachgen a gawn ni i’n harwain? Os rhaid i chwi drosglwyddo eich cleddyf, Frenin Wthr, rhowch ef i arweinydd profedig a thymhorol, i’w gadw mewn ymddiried i’r llanc ieuanc hwn pan ddêl i oed!”

Gorffennodd ei her â tharan o’i ddwrn ar y bwrdd, ac o’i gwmpas ef torrodd y twrw allan drachefn: “Lothian! Lothian!” ac yna ymhellach i lawr y neuadd, yn gymysglyd, heriau eraill yn cael eu llethu gan “Pendragon!” a “Chernyw!” ac yn oed “Arthur!” Gwelid bryd hynny, wrth i’r clamorchwyddo, mai’r unig beth a rwystrai bethau gwaeth na sarhad rhag cael eu taflu o’r naill ochr i’r neuadd i’r llall oedd y ffaith fod y dynion yn ddiarfog. Yr oedd y gweision wedi cilio at y muriau, a’r swyddogion ystafell yn brysurio yma ac acw, yn wyn eu gwynebau ac yn geidwadol eu geiriau. Y Brenin, yn llwyd fel lludw, a daflodd ei law i fyny, ond ni sylwyd bron ddim ar yr ystum. Ni symudodd Arthur na llefaru, ond yr oedd wedi myned braidd yn welw.

“Fy arglwyddi! Fy arglwyddi!” Yr oedd Wthyr yn crynu, ond o gynddaredd; a chynddaredd, fel y gwyddwn, a oedd cyn berycled iddo â gwthiad gwaywffon. Gwelais fod Lot yntau yn gwybod hynny hefyd. Gosodais law ar fraich Wthyr. “Bydd popeth yn iawn,” meddwn wrtho’n dawel. “Eisteddoch yn ôl yn awr, a gadewch iddynt weiddi’u dadl allan. Edrychwch, y mae Ector yn llefaru.”

Fy arglwydd Frenin! Yr oedd llais Ector yn fywiog, cyfeillgar, ac yn blaen ei fater, gan oeri’r awyrgylch yn y neuadd. Fe lefarai megis pe bai’n annerch y Brenin yn unig. Yr oedd yr effaith yn amlwg; distawai’r neuadd wrth i’r gwŷr ymdrechu i’w glywed. Fy arglwydd Frenin, y mae Brenin Lothian wedi herio eich dewis. Y mae ganddo hawl i lefaru, megis y mae hawl gan eich holl ddeiliaid i lefaru ger eich bron, ond nid i herio, nac eto i gwestiynu, yr hyn a ddywedasoch heno. Gan godi ei lais ychydig, troes tua’r neuadd wrandawgar. Fy arglwyddi, nid mater o ddewis nac ethol yw hwn; cenhedlir etifedd brenin, ni chaiff ei ddewis ganddo ef, a phan fo tynged wedi darparu cenhedliad fel hwn, pa gwestiwn a all fod? Edrychwch arno yn awr, y tywysog hwn a gyflwynwyd i chwi. Bu yn fy nghartref innau ers deng mlynedd, ac yr wyf fi, fy arglwyddi, gan ei adnabod fel yr wyf, yn dweud wrthych mai yma y mae tywysog i’w ganlyn — nid yn ddiweddarach, nid pan fyddo ymhellach ei dwf, ond yn awr. Hyd yn oed pe na allwn sefyll o’ch blaen yma i dystiolaethu i’w enedigaeth, nid oes arnoch ond edrych arno a dwyn i gof faes ddoe, er mwyn gwybod mai yma, gyda phob ffawd a bendith Duw, y mae gennym ein gwir Frenin cyfiawn. Nid yw hyn yn agored i her, nac eto i gwestiwn. Edrychwch arno, fy arglwyddi, a chofiwch ddoe! Pwy sydd fwy addas i uno’r brenhinoedd o bob congl ym Mhrydain? Pwy sydd fwy addas i drin cleddyf ei dad?

Yr oedd bloeddiau o “Gwir! Gwir!” ac “Pa amheuaeth a all fod? Pendragon yw ef, ac felly ein Brenin!” a thrwst lleisiau hyd yn oed yn uwch ac yn fwy dryslyd nag o’r blaen. Am ennyd, cofiais gynghorau fy nhad, a’u grym a’u trefn; yna gwelais drachefn fel yr oedd Wthr yn crynu, yn lludw-wyn yn ei gadair fawr. Yr oedd yr amseroedd yn wahanol; felly y bu raid iddo ef weithredu; ni allai osod ei ewyllys arnynt ond trwy gymeradwyaeth gyhoeddus.

Cyn iddo allu llefaru, yr oedd Lot eisoes yn esmwyth ar ei draed drachefn. Nid oedd bellach yn bloeddio; llefarai yn bwysig a phwysfawr, dan ryw wedd o reswm, a chyda gogwydd cwrtais tua Ector.

“Nid cenhedlu’r tywysog a heriais i, eithr ai addas yw llanc ieuanc, heb brawf na phrofiad, i’n harwain ni. Gwyddom mai dim ond rhagymadrodd oedd y frwydr ddoe, y symudiad cyntaf mewn ymladd hirach a marwolach fyth nag a wynebodd Ambrosius, ymrafael o’r fath nas gwelsom ers dyddiau Macsen. Gwell arweinyddiaeth sydd arnom ei hangen na’r hyn a ddangosir gan lwc un dydd mewn ysgarmes. Y mae arnom angen, nid dirprwy brenin claf, ond gŵr wedi ei wisgo â holl awdurdod a bendith Duw ar lywodraethwr eneiniog. Os yw’r tywysog ieuanc hwn yn wir gymwys i ddwyn cleddyf ei dad, a fyddai ei dad yn fodlon ei ildio iddo yn awr, ger ein bron ni oll?”

Distawr eto, am dri churiad calon. Gwyddai pob gŵr a oedd yno beth a olygai i’r Brenin drosglwyddo’n ffurfiol y cleddyf brenhinol; ymwrthodiad â’r goron oedd hynny. Myfi yn unig, o holl wŷr y neuadd, oddieithr efallai Ulfin, a wyddai nad oedd o ddim pwys a ymwrthodai Wthr ai peidio yn awr; Arthur a fyddai’n Frenin cyn nos. Ond ni wyddai Wthr hynny, ac ni wyddid, hyd yn oed gennyf fi, a oedd Wthr, er iddo wybod ei wendid ei hun, yn ddigon mawr ei ysbryd i ymwrthod yn gyhoeddus â’r grym a fuasai’n anadl einioes iddo. Eisteddai’n gwbl unionsyth, yn ôl pob golwg yn ddidostur ei wyneb, a dim ond un mor agos ato â minnau a allai weld fel yr ysgydwai’r cryndod ei gorff o dro i dro, nes yr oedd y goleuni yn crynu yng nghylchyn aur coch ei dalcen, ac yn ysgwyd yn y gemau ar ei fysedd. Codais innau’n dawel o’m cadair ac euthum i sefyll yn agos wrth ei ochr, ar ei law aswy. Arthur, a’i dalcen yn grychu, a fwriodd olwg gwestiynol arnaf. Ysgydwais fy mhen wrtho.

Llyfodd y Brenin ei wefusau, gan betruso. Yr oedd newid tôn Lot wedi peri penbleth iddo, megis, fe ellid gweled, yr oedd wedi peri penbleth i eraill hefyd yn y neuadd. Eithr yr oedd hefyd wedi dwyn rhyddhad i’r rhai anwadal, y rhai a ofnent wrth y syniad o wrthryfel, ond a gâi ryw esmwythâd oddi wrth eu hofn am yr hyn a oedd i ddyfod yn ei wedd resymol ef a’i barch i’r Uchel Frenin. Clywid murmur o gymeradwyaeth a chytundeb. Taenodd Lot ei ddwylo ar led, fel pe bai’n cynnwys gydag ef bawb oedd yng nghorff y neuadd, ac meddai, â’r wedd honno fel un yn llefaru’n synhwyrol ar ran pob un ohonynt: Fy arglwyddi, pe gallem ond weled y Brenin yn rhoi’r cleddyf brenhinol yn nwylo’i etifedd dewisedig â’i ddwylo ei hun, beth a allem ei wneuthur ond ei gydnabod? Wedi hynny, bydd digon o amser i drafod pa fodd orau i wynebu’r rhyfeloedd sydd ar ddyfod.

Troes pen Arthur ychydig, fel pen helgi a ddaliai arogl anghyfarwydd. Edrychai Ector hwythau o gwmpas ar y dynion eraill, yn syn, efallai, ac yn amheus o’r ildiad ymddangosiadol hwnnw. Cador, yn dawel yr ochr draw i’r ystafell, syllai ar Lot megis pe dynnai ei enaid allan trwy ei lygaid. Plygodd Wthr ei ben ychydig, arwydd o hunanymostyngiad a weddai arno fel dim a welswn ynddo erioed o’r blaen.

Yr wyf yn ewyllysgar.

Rhedodd siambrlen ymaith. Uthr, yn pwyso’n ôl yn y gadair fawr, yn ysgwyd ei ben wrth i Ulfin gynnig gwin drachefn, gollyngais finnau law yn ddirgel at yr arddwrn wrth fy ymyl; yr oedd ei guriad oll ar wasgar, curiad ceiliog rhedyn mewn arddwrn a aethai’n ddisymwth yn fregus ac yn linynnog, ac a fuasai gynt yn gul gan nerf a gewyn. Sych oedd ei wefusau, a daeth ei dafod allan i’w lleitho. Meddai’n dawel: Y mae rhyw gywair yma, ond ni allaf ei weled. A fedri di?

Nid eto.

Nid oes ganddo ddim dilynwyr go iawn. Nid hyd yn oed ymhlith y fyddin, wedi ddoe. Ond yn awr... efallai y bydd yn rhaid i chwi ymdrin â hynny. Ni fynnant ffeithiau, na hyd yn oed addewidion. Gwyddoch chwi amdanynt; yr hyn a fynnant yw arwydd. Oni allwch chwi roi un iddynt?

Nis gwn. Nid eto. Y daw’r duwiau pan y dânt hwy ddod.

Yr oedd Arthur wedi clywed y sibrwd. Yr oedd ef mor dynn ag un bwa wedi ei dynnu. Yna edrychodd ar draws y neuadd, a gwelais innau ei enau yn llacio ychydig. Dilynais ei olwg. Bedwyr oedd yno, yn ysgarlad gan lid, wedi ei ddal i lawr yn ei sedd drwy rym llaw drom ei dad. Onid am hynny, tybiwn y buasai eisoes wrth wddf Lot â'i ddwylo noeth ei hun.

Daeth y siambrlen ar frys, a chleddyf rhyfel Wthyr yn gorwedd, yn ei wain, ar draws ei gledrau. Disgleiriai’r meini rhuddem yn y carn yn fygythiol. O arian gilt yr oedd y wain, wedi ei gorchuddio â gwaith aur cain a gemau. Nid oedd yno ddyn na welasai’r cleddyf ganwaith wrth ochr Wthyr. Gosododd y gŵr ef yn wastad ar y bwrdd o flaen y Brenin. Estynnodd llaw denau Wthyr tua’r carn, a’r bysedd yn ymgrommu o’i hamgylch heb feddwl, yn eistedd yn gywir wrth y gard, yn fwy caress nag gafael, gafael y gŵr da ei ymladd. Edrychai Arthur arno, a gallwn innau weled fflachyn o ddryswch rhwng ei aeliau. Meddyliai ef am y cleddyf yn y maen draw yn y Goedwig Wyllt, ac yn rhyfeddu, yn ddiau, pa le a berthynai hwnnw yn yr olygfa ffurfiol hon o ymwrthodiad.

Ond myfi, tra oedd y tân o'r rhuddemau mawrion yn llosgi yn erbyn fy llygaid, a wyddwn o'r diwedd beth oedd y duwiau yn ei wneuthur. Yr oedd yn eglur o'r dechreuad, y tân a'r seren-ddraig a'r cleddyf yn y garreg. Ac ni ddaeth y neges drwy'r mwg oddi wrth y duw â'r wên ddwbl; yr oedd mor eglur â'r fflam yn y rhuddem. Cleddyf Wthr a fethodd, megis y methasai Wthr ei hun. Ond nid felly y llall. Daethasai trwy ddŵr a thros dir, ac yr oedd yn gorwedd yn awr yn aros am hyn, i ddwyn ei deyrnas i Arthur, a'i chadw a'i dal, ac wedi hynny fyned o olwg dynion am byth...

Gafael gadarn a roddodd y Brenin ar y carn, a llusgodd ei gleddyf. “Myfi, Wthr Bendragon, sydd trwy’r arwydd hwn yn rhoi i Arthur fy mab —”

Bu ochenaid fawr, ac yna twrw sŵn. Dynion a lefasent mewn ofn, “Arwydd! Arwydd!” a rhywun a waeddasai, “Marwolaeth! Marwolaeth y mae’n ei olygu!” a’r sibrwd a dawsid gan y fuddugoliaeth, yn deffro drachefn: “Pa obaith sydd i ni, gwlad ddiffrwyth, a brenin anafedig, a bachgen heb gleddyf?”

Wrth i’r cleddyf ddyfod yn glir o’r wain, codai Wthyr ar ei draed ar frys, megis pe’i hysgydwasid. Fe’i daliodd yn gam, yn hanner ei godi, gan syllu i lawr arno â’i wyneb yn lludw a’i enau’n hanner agored, wedi ei daro’n llonydd fel gŵr a’i bwyll ar ddifancoll. Yr oedd y cleddyf wedi torri. Ryw led llaw o’r pwynt yr oedd y dur wedi hollti’n arw ac yn afreolaidd, a’r toriad yn disgleirio’n noeth a llachar yng ngoleuni’r ffaglau.

Gwnaeth y Brenin ryw sŵn; megis pe bai’n ceisio llefaru, eithr yr oedd y geiriau’n tagu yn ei wddf. Suddodd y cleddyf, gan drystan, i’r bwrdd. A phan oedd ei goesau’n pallu dano, daliodd Ulfyn a minnau ef yn dyner wrth ei freichiau, a’i osod yn ôl yn esmwyth yn ei gadair. Symudodd Arthur, cyn gynted â chath fynydd, i blygu drosto. “Syr? Syr?”

Yna efe a unionsythodd yn araf, ei lygaid arnaf fi. Nid oedd eisiau i mi ddywedyd wrtho yr hyn a allai pob gŵr yn y neuadd ei weld. Yr oedd Wthr yn farw.




9


Gwnaeth Wthr marw fwy nag a allasai Wthr wrth farw ei wneud i reoli’r dychryn a ysgubasai drwy’r neuadd. Dalid pob gŵr a oedd yno, yn ddistaw ac yn llonydd, ar ei draed, gan syllu ar y Goruchaf Frenin wrth inni ei ostwng yn dyner yn erbyn cefn y gadair. Yn y llonyddwch yr oedd fflamau’r fflachau yn rhydlyd fel sidan, a’r cwpan a ollyngasai Wlffin a rowliodd gan ganu mewn hanner cylch ac yna’n ôl drachefn. Plygais ymlaen dros y Brenin marw a chau ei lygaid.

Yna llais Lot, yn gasgledig ac yn rymus: Arwydd, yn wir! Brenin marw a chleddyf drylliedig! A ddywedwch chwi o hyd, Ector, mai Duw a benododd y bachgen hwn i’n harwain yn erbyn y goresgynnwr Sacsonaidd? Gwlad anafedig, yn wir, heb ddim rhyngom ni a’r Arswyd ond bachgen â chleddyf toredig!

Dryswch drachefn. Gwŷr yn gweiddi, yn troi at ei gilydd, ac yn syllu o’u hamgylch mewn ofn a syndod. Rhan o’m meddwl a nodai’n oeraidd nad oedd Lot wedi synnu. Arthur, a’i lygaid yn fflamio mewn wyneb gwynnach nag erioed gan y sioc, a gododd yn syth o gorff ei dad ac a droes ar chwip i wynebu’r gweiddi yn y neuadd, ond myfi a ddywedais yn gyflym, Na. Arhoswch, a bu ef ufudd i mi. Ond yr oedd ei law ef wedi disgyn at ei ddagr ac wedi gafael yno, nes gwynnu. Amheuaf a wyddai ef hynny, neu, pe gwyddai, a allasai fod wedi ei atal ei hun. Cythrwfl syndod ac ofn a ysgydwai o wal i wal fel tonnau yn y gwynt.

Trwy’r cynnwrf y daeth llais Ector drachefn, yn arw ac yn grynedig, ond eto’n gadarn o ffaith fel o’r blaen, gan ysgubo ymaith edafedd yr ofn ofergoelus fel ysgub yn clirio gwe pry cop. “Fy arglwyddi! Ai gweddus yw hyn? Y mae ein Huchel Frenin wedi marw, yma gerbron ein llygaid. A feiddiwn wrthwynebu ei ewyllys eglur ef, pan nad yw ei lygaid ond prin wedi cau? Gwelasom oll beth a barodd ei farwolaeth, sef golwg y cleddyf brenhinol, yr hwn ddoe oedd yn gyfan, wedi torri yn ei wain. A ydym ni i oddef i’r — ddamwain” — gollyngodd y gair yn drwm i ganol y distawrwydd — “ein dychryn ni fel plant rhag gwneud yr hyn sy’n eglur y dylem ei wneud? Os arwydd a geisiwch, dyna ef.” Pwyntiodd at Arthur, yn sefyll yn syth fel pinwydden wrth gadair y Brenin marw. “Fel y syrth un brenin, y mae brenin arall yn barod yn ei le. Duw a’i hanfonodd ef heddiw i hyn. Rhaid i ni ei gydnabod.”

Saib, yn llawn murmur, tra yr edrychai dynion ar ei gilydd. Yr oedd amneidiau, a bloeddiau o gytundeb, ond yma a thraw eto olwg o amheuaeth, a lleisiau’n galw, “Ond y cleddyf? Y cleddyf drylliedig?”

Meddai Ector yn gadarn: “Galwodd y Brenin Lot hwn yma yn arwydd, y cleddyf drylliedig hwn. Arwydd o beth? Dywedaf fi, arglwyddi, mai arwydd o frad yw! Ni thorrodd y cleddyf hwn yn llaw y Goruchaf Frenin, nac yn llaw ei fab.”

“Gwir yw hynny,” ebe llais arall yn rymus. Yr oedd tad Bedwyr, Brenin Benoïc, ar ei draed. “Fe’i gwelsom oll, yn gyfan yn y frwydr. A thrwy Dduw, gwelsom ef yn cael ei ddefnyddio!”

“Ond er hynny?” Daethai’r cwestiynau o bob congl o’r neuadd. “Beth wedyn? A fuasai’r Brenin wedi anfon amdano pe gwyddai ef ei fod wedi torri?” Yna o ryw siaradwr ym mhen pellaf y neuadd, yn anweledig yng ngwasg y dyrfa: “Ond a fuasai’r Uchel Frenin wedi cydsynio i’w roi i’r bachgen, pe buasai ef eto’n gyfan?” Ac un llais arall, yr hwn a dybiais oedd lais Urien: “Gwyddai ef ei fod yn marw. Rhoddodd efe i fyny’r wlad anafedig ynghyd â’r cleddyf drylliedig. Eiddaw’r cryfaf yn awr yw codi’r frenhiniaeth i fyny.”

Yna ymyrrodd Ector drachefn, a’i wyneb yn dywyll-goch o lid: Dywedais y gwir pan leferais am frad! Mewn pryd y cyflwynodd yr Uchel Frenin ei etifedd i ni, onide byddai Prydain yn wir yn anafedig ac wedi ei rhwygo’n ddarnau gan gŵn annheyrngar megis chwi, Urien o Gore!

Gwaeddodd Urien mewn digofaint, ac aeth ei law at ei ddager. Llefai Lot wrtho’n llym, dan len y cynnwrf, ac yntau a dawelodd. Yr oedd Lot yn gwenu, ei lygaid yn gul ac yn wyliadwrus. Daeth ei lais yn llyfn: Gwyddom oll pa fuddiant sydd gan Iarll Ector mewn cyhoeddi ei warcheidwad yn Uchel Frenin.

Bu seibiai distaw, sydyn. Gwelais Ector yn bwrw golwg o’i gwmpas, megis pe dymunai alw arf allan o’r awyr. Caeodd llaw Arthur yn dynnach am ddwrn ei ddagr. Yna, yn ddisymwth, bu cynnwrf o ochr dde’r neuadd, lle safai Cador yn flaen ymhlith ei wŷr. Estynnai’r Baedd gwyn o Gernyw ei gorff ac ymgrympai ar ei lawes wrth iddo symud. Edrychodd o’i amgylch am dawelwch, a’i gael a wnaeth. Troes Lot ei ben yn gyflym; yr oedd yn eglur nad oedd ef yn gwybod beth i’w ddisgwyl. Ataliodd Ector ei hun a suddodd yn ôl, gan ruo’n isel. O’m hamgylch gwelais y dynion brawychus, y petruswyr, y rhai a wasanaethent yr amser, yn edrych tua Chador fel y mae dynion yn edrych am arweiniad mewn perygl.

Yr oedd llais Cador yn glir ac yn hollol amddifad o emosiwn. “Y mae’r hyn a ddywed Ector yn wir. Myfi fy hun a welais gleddyf yr Uchel Frenin ar ôl y frwydr, pan roddodd ei fab ef yn ôl iddo. Yr oedd yn gyfan ac yn ddi-fai, ond am waed y gelyn arno.”

Yna pa fodd y torrwyd ef? Ai brad yw? Pwy a'i torrodd?

“Pwy yn wir?” meddai Cador. “Nid y duwiau, yn ddiau, beth bynnag a dybio’r Brenin Lot. Ni thorr y duwiau gleddyfau’r brenhinoedd y maent yn eu ffafrio â buddugoliaeth. Hwy a’u rhoddant, ac a’u rhoddant yn gyfan.”

“Yna, os Arthur yw ein brenin,” gwaeddodd rhywun, “pa gleddyf a roesant iddo?”

Edrychodd Cador i fyny'r neuadd: gwelid yn eglur ei fod yn disgwyl imi lefaru. Ond ni ddywedais air. Yr oeddwn wedi cilio'n ôl i sefyll y tu ôl i Arthur yng nghysgod cadair fawr y Brenin. Dyna oedd fy lle, ac yr oedd hi'n bryd iddynt fy ngweld yn ei gymryd. Bu rhyw seibiant o aros, tra y troai pennau tua'r fan lle safwn i, yn gysgod du y tu ôl i wyn ac arian y bachgen. Symudai dynion eu traed ac ymdrwstient yn dawel. Yr oedd rhai yma a adwaenasai fy ngrym, ac nid oedd yr un gŵr a oedd yn bresennol yn amau hynny. Na hyd yn oed Lot; gwelid gwynion ei lygaid wrth iddo edrych o'r naill du. Ond pan na lefarais o hyd, daeth gwênau. Gallwn weld y tynedigaeth yng ysgwyddau Arthur, a lleferais wrtho mewn distawrwydd trwy fy ewyllys. Nid eto, Arthur, nid eto. Arhos.

Yr oedd ef yn ddistaw. Yr oedd wedi codi’r cleddyf drylliedig, ac yn ei osod yn ôl yn dyner i’w wain; ac wrth iddo fynd i mewn, rhoes un fflach lem, ac yna diffoddwyd hi.

“Onid ydych yn gweld?” meddai Cador wrth y neuadd. “Aeth cleddyf Wthr, ac yntau hefyd a aeth. Ond y mae cleddyf gan Arthur, ei gleddyf ei hun, a hwnnw yn fwy na’r un frenhinol hwn a dorrodd dynion. Y duwiau a’i rhoddodd iddo. Myfi a’i gwelais yn ei law ef fy hun.”

“Pryd?” ebe hwy. “Pa le? Pa dduwiau? Pa gleddyf oedd hwn?”

Arhosai Cador, gan wenu, hyd nes y tawelai sŵn y cwestiynau. Safai yn rhwydd, yn ŵr mawr, a’r wedd honno arno o nerth hamddenol ond parod. Yr oedd Lot yn cnoi ei wefus, ac yn gwgu. Yr oedd chwys yn drwchus ar ei dalcen, a’i lygaid yn crwydro o amgylch y neuadd, gan gyfrif nifer y rhai a ddaliai eto wrtho. Wrth ei olwg, yr oedd efe hyd yn hyn yn gobeithio y safai Cador ar ochr Arthur yn ei erbyn.

Ni edrychai Cador arno ef. “Gwelais ef unwaith gyda Myrddin,” meddai wrth y cwmni, “i fyny yn y Goedwig Wyllt, ac yr oedd ganddo gleddyf yn fwy godidog nag un a welais erioed o’r blaen, wedi ei addurno â gemau megis eiddo Ymerawdwr, a llafn o oleuni mor ddisglair fel y llosgai’r llygaid.”

Cliriodd Lot ei wddf. “Twyll. Trwy hud y gwnaed hynny. Dywedasoch fod Myrddin yno. Gwyddom oll beth a olyga hynny. Os Myrddin yw meistr Arthur — ”

Torrodd gŵr i mewn, braidd yn fychan, â gwallt du a gwrid uchel ar ei ruddiau. Adnabuwn Wyl o arfordir y gorllewin, y mae’r derwyddon yn dal i gyfarfod ar ei fryniau. Ac os hud a lledrith ydoedd, beth o hynny? Edrychwch chwi, brenin sydd â hud yn ei law sydd frenin i’w ganlyn.

Cododd hyn floedd o gymeradwyaeth. Dyrnau a gurodd ar y byrddau. Llawer o'r gwŷr oedd yn y neuadd oedd Geltiaid y mynyddoedd, a deallent hwy y fath ymadrodd yn dda.

“Gwir yw hynny, gwir ynteu! Da yw nerth, ond pa les sydd ynddo heb lwc? A'n Brenin newydd ni, er ei fod mor ieuanc, sydd berchen ar y ddau. Gwir oedd yr hyn a ddywedodd Wthr, hyfforddiant da a chyngor da. Pa gyngor gwell a allai efe ei gael, na Myrddin i sefyll wrth ei ochr?”

“Hyfforddiant rhagorol, yn wir,” gwaeddai llais bachgen, “na saif yn ôl yn y frwydr nes bo bron yn rhy hwyr!” Bedwyr oedd, wedi anghofio’i hun. Ei dad a’i tawelodd ef â chlepyn i ochr ei ben, ond disgynnai’r ergyd yn ysgafn, a llithrai’r llaw geryddol ymlaen i fwngcio gwallt y bachgen. Yr oedd gwênau. Yr oedd y gwres yn oeri. Yr oedd y berw a ddygwyd ymlaen gan drawiad ofn ofergoelus wedi mynd heibio, a’r gwŷr yn tawelu, yn awr yn barod i wrando ac i feddwl. Gwelid un neu ddau a ymddangosasent yn ffafrio Lot a’i garfan yn cilio ychydig oddi wrtho. Yna gwaeddodd rhywun: “Pam nad yw Myrddin yn llefaru? Gŵyr Myrddin beth a ddylem ni ei wneud. Gadewch iddo ef ddweud wrthym!” Yna dechreuodd y bloeddio: “Myrddin! Myrddin! Llefareded Myrddin!”

Gadewais iddynt floeddio am rai munudau. Yna, pan oeddynt yn barod i rwygo’r neuadd yn garreg o garreg er mwyn fy nghlywed, mi a leferais. Ni symudais na chodi fy llais, ond sefyll yr oeddwn yno rhwng y Brenin marw a’r byw; eithr hwy a dawelasant, gan wrando.

Y mae gennyf ddau beth i’w ddywedyd wrthych, meddwn i. Yn gyntaf, fod Brenin Lothian wedi camgymryd. Nid myfi yw meistr Arthur; ei was ydwyf. A’r ail yw’r hyn a ddywedodd Dug Cernyw wrthych eisoes; fod rhwngom ni a Braw y Sacsoniaid Frenin, yn ieuanc ac yn gyfan, a chanddo gleddyf a roddwyd yn uniongyrchol i’w law gan Dduw.

Gallai Lot weld y foment yn llithro oddi wrtho. Edrychai o’i amgylch, gan floeddio: Cleddyf ardderchog yn wir, hwnnw a ymddengys yn ei law megis rhith, ac a ddiflanna ohoni yng nghanol brwydr!

Paid â bod yn ffŵl, ebe Ector yn arw. Dyna un a fenthycais iddo, ac a dorrwyd oddi arno yn yr ymladd. Fy ail oreu ydoedd hefyd, felly nid wyf yn cwyno.

Chwarddodd rhywun. Yr oedd gwênau i’w gweld, a phan lefarodd Lot drachefn yr oedd gorchfygiad o dan y dig sâl yn ei lais. “Ynteu o ba le y cafodd efe y cleddyf rhyfeddol hwn, a lle y mae ef yn awr?”

Dywedais i: Aeth ef ei hun yn unig i Gaer Bannog a’i chodi o’i lle islaw’r llyn.

Distawrwydd. Nid oedd yma neb nad wyddai beth a olygai hynny. Gwelais ddwylo’n symud i wneud yr arwydd yn erbyn swyngyfaredd.

Symudodd Cador. “Y mae’n wir. Gwelais innau fy hun Arthur yn dychwelyd o Gaer Bannog â’r peth yn ei law, wedi ei lapio mewn hen wain fel pe buasai wedi gorwedd ynghudd ers can mlynedd.”

“Ac felly y bu,” meddwn i i’r distawrwydd. “Gwrandewch, fy arglwyddi, ac mi a ddywedaf wrthych pa gleddyf yw hwn. Hwn yw’r cleddyf a gymerth Macsen Wledig gydag ef i Rufain, ac a ddygwyd yn ôl i Brydain gan ei bobl, a’i guddio hyd oni fynnai’r duwiau arwain mab brenin i’w gael. A raid imi eich atgoffa o’r broffwydoliaeth? Nid fy mhroffwydoliaeth i oedd hi, eithr un a wnaethpwyd cyn fy ngeni; sef y deuai’r cleddyf ar ddŵr ac ar dir, wedi ei drysori mewn tywyllwch ac wedi ei gloi mewn maen, hyd oni ddeuai’r hwn a aned yn frenin cyfiawn dros holl Brydain, a’i codi o’i guddfan. Ac yno y gorweddai, fy arglwyddi, yn ddiogel yng Nghaer Bannog, yng nghastell Bilis, hyd nes y cafodd Arthur ef, trwy arwyddion hud a anfonasid gan y duwiau, a’i godi’n rhwydd i’w law.”

Dangoswch i ni! gwaeddasant. Dangoswch i ni!

Mi a ddangosaf i chwi. Y mae’r cleddyf yn gorwedd yn awr ar yr allor yng nghapel y Goedwig Wyllt, lle y gosodais ef. Yno y gorwedd hyd oni chod Arthur ef yng ngŵydd chwi oll.

Yr oedd Lot yn dechrau ofni; yr oeddynt hwy yn ei erbyn yn awr, a thrwy ei weithredoedd yr oedd ef wedi ei gadarnhau ei hun yn elyn i Arthur. Eithr hyd yma yr oeddwn i wedi llefaru’n dawel, heb awdurdod, ac yr oedd ef o hyd yn gweld rhyw obaith. Yr ystyfnigrwydd a’i gyrrasai ef ymlaen, a ffolineb ei obaith ei hun am feddiant grym, a’i cynhaliai ef yn awr. “Myfi a welais y cleddyf hwnnw, y cleddyf sydd yn yr allor yng Nghapel Glas. Llawer ohonoch a’i gwelsoch chwithau! Cleddyf Macsen ydyw, ie yn wir, eithr o garreg y gwnaed ef!”

Yna y symudais. Codais fy mreichiau’n uchel. O rywle, rhedai awel i mewn drwy’r ffenestri agored ac ysgogai’r llenni lliwiedig, fel bod y Ddraig ysgarlad y tu ôl i Arthur yn crafangu i fyny’r faner euraid, ac yn peri i’m cysgod godi’n anferth fel cysgod y Ddraig, â’m breichiau wedi eu dyrchafu fel adenydd. Yr oedd y gallu yma. Clywn ef yn fy llais.

Ac o’r garreg y cododd ef, ac fe’i cyfyd eto, yng ngŵydd chwi oll. Ac o’r dydd hwn allan, Encil Beryglus y gelwir y capel hwn, canys os bydd i unrhyw ŵr nad yw’r Brenin cyfiawn gyffwrdd ond mymryn â’r cleddyf, llosga fel mellten yn ei law.

Dywedodd rhywun yn y dyrfa yn bendant: Os gwir iddo gael cleddyf Macsen, trwy rodd Duw y cafodd ef; ac os yw Myrddin ganddo wrth ei ystlys, yna, wrth ba dduw bynnag a gano, yr wyf finnau yn ei ganlyn ef!

A minnau, ebe Cador.

“A minnau! A minnau!” y deuai’r gwaeddi o’r neuadd. “Gadewch inni oll weld y cleddyf hud hwn a’r allor beryglus hon!”

Yr oedd pob gŵr ar ei draed. Yr oedd y bloeddio yn codi ac yn atsain dan y to. Arthur! Arthur!

Gollyngais fy mreichiau. “Yn awr, Arthur, yn awr y mae hi.”

Ni buasai ef unwaith wedi edrych arnaf, ond clywai fy meddwl, a theimlwn y grym yn llifo allan ohonof tua ato ef. Gallwn ei weled yn tyfu o’i amgylch ef wrth iddo sefyll yno, a phob gŵr yn y neuadd a allai ei weled yntau. Cododd law, ac arhosasant amdano ef. Daeth ei lais yn eglur ac yn gadarn: nid llais bachgen, ond llais gŵr a ymladdasai ei frwydrau pendant cyntaf, ac a’u hennillas, draw yn y maes, ac yma yn y neuadd.

Fy arglwyddi. Gwelsoch fel yr anfonasai tynged fi at fy nhad heb gleddyf, megis yr oedd yn weddus. Yn awr y mae brad wedi dryllio'r arf a roesai efe i mi, a brad a geisiodd ddwyn ymaith gydag ef fy enedigaeth-fraint, yr hon a brofwyd ger eich bron oll, ac a dystiwyd gan fy nhad, yr Uchel Frenin, mewn neuadd agored. Eithr, fel y dywedodd Myrddin wrthych, yr oedd Duw eisoes wedi gosod arf arall, mwy o lawer, yn fy llaw, a chymmeraf innau ef yn wir ger eich bron oll cyn gynted ag y caf ddyfod gyda'r holl gwmpeini hwn i'r Capel Peryglus.

Oedodd. Nid peth hawdd yw llefaru wedi i’r duwiau lefaru. Gorffennodd yn syml, fel dŵr oer ar ôl y fflamau. Yr oedd y fflachau wedi marw’n goch, a’m cysgod innau wedi crebachu oddi ar y mur. Yr oedd baner y Ddraig yn crogi’n llonydd.

Fy arglwyddi, ni a farchogwn yno fore yfory. Eithr yn awr gweddus yw inni fyned at yr Uchel Frenin, a gweled ei gorff yn cael ei osod yn frenhinol wedd, a gwylwyr yn cael eu gosod, cyn y gellir ei ddwyn i'w orffwysfan. Yna y rhai a fynno a gymerant eu cleddyfau a'u gwaywffyn, ac a farchogant gyda mi.

Gorffennodd ef. Cador a ddaeth gerdded yn hirgam i fyny’r neuadd, ac gydag ef Ector, a Gwyl, a Ban frenin, tad Bedwyr, ac ugain eraill. Camais innau’n dawel yn ôl, gan adael Arthur yn sefyll yno ar ei ben ei hun, gyda gwarchodlu’r Brenin y tu cefn iddo. Rhoddais arwydd, a gweision a ymgrymasant i godi a chario allan y gadair lle’r oedd y Brenin marw wedi eistedd, yr holl amser hwn, yn mynd yn galed, heb neb yn troi golwg tua’i gyfeiriad ef ond Ulfin yn unig, ac yntau’n wylo.




10


Cyn gynted ag y gadewais y neuadd anfonais was ar ffo â neges fod ceffyl buan i'w baratoi imi. Daeth un arall â'm cleddyf a'm clogyn, ac yn ddiymdroi iawn, heb dynnu fawr o sylw, llwyddais lithro'n dawel drwy'r coridorau gorlawn ac allan i'r iard.

Yr oedd y ceffyl yno, yn barod. Tybiais fy mod yn ei adnabod, ac yna gwelais wrth ei harfogaeth mai castanwydden fawr Ralf ydoedd. Yr oedd Ralf ei hun yn disgwyl wrth ei ben, ei wyneb yn dynn ac yn bryderus. Y tu hwnt i furiau uchel y cwrt, yr oedd y dref yn suo fel cwch gwenyn wedi ei wyrdroi, a goleuadau ym mhob man.

“Beth yw hyn?” gofynnais iddo. “Onid cawsant hwy fy neges yn gywir? Myfi a af ar fy mhen fy hun.”

“Felly y dywedasant. Y ceffyl sydd i chwi. Y mae ef yn gyflymach na’ch un eich hun, ac yn sicr ei droed, ac y mae’n adnabod llwybrau’r goedwig. Ac os digwydd ichwi gyfarfod helynt —”

Gadawodd y frawddeg yn anghyflawn, ond deallais ef. Yr oedd y ceffyl wedi ei ddysgu i ryfel, ac fe ymladdai drosof fi fel braich ychwanegol.

Diolch ichi, meddwn, gan gymryd yr awenau ganddo, a dringo i’r cyfrwy. Y maent yn fy nisgwyl wrth y porth?

Ie. Myrddin — ac yntau eto’n cadw un llaw ar yr awenau — gad imi ddod gyda thi. Ni ddylit farchogaeth ar dy ben dy hun. Y mae gelyn chwerw gennyt yno, un na safai rhag dim.

Mi a wn hynny. Gwell y gwasanaethwch fi drwy aros yma a gwylio na farchogo neb ar fy ôl. A yw'r pyrth wedi eu cau?

Do, mi a ofalais am hynny. Nid oes neb marchog ond tydi a â allan o’r lle hwn yn awr nes y byddo Arthur a’r lleill yn marchogaeth allan. Eithr hwy a ddywedant wrthyf fod dau ŵr wedi llithro allan cyn i’r cwmni adael y neuadd.

Gwgais. “Lot?”

Nid oedd neb, ysywaeth, yn eglur ar hynny. Dywedent mai negeswyr oeddynt, yn dwyn y newydd am farwolaeth y Brenin tua’r de.

Ni anfonwyd negesydd, meddwn yn fyr. Myfi fy hun a roes y gorchymyn hwn. Newyddion marwolaeth yr Uchel Frenin, ynghyd â'r ofn a'r ansicrwydd a genhedlai, ni ddylent fynd y tu hwnt i'r muriau hyd oni allai fynd gyda hwy newyddion am Frenin newydd a choroniad newydd.

Amneidiodd Ralf. “Gwn i. Daeth y ddau hyn drwodd ychydig cyn i’r gorchymyn ddyfod. Gallai mai rhywun yn gobeithio am bwrs oedd hwn—un o’r siambrleniaid, efallai, yn anfon gair tua’r de cyn gynted ag y digwyddasai’r peth. Ond cyn hawsed y gallai fod yn wŷr Lot; gwyddost yn dda y gallai. Beth a allai ef fod yn ei gynllunio? Torri cleddyf Macsen, megis y torrodd un Wthr?”

A fyddech chwi’n tybio y gallai efe?

N-nage. Ond os na all ef wneud dim, paham felly yr ydych yn marchogaeth i fyny yno yn awr? Paham na arhoswch a marchogaeth i fyny gyda’r tywysog?

Oherwydd y mae'n wir na saif Lot mwyach rhag dim er mwyn dinistrio hawl Arthur. Y mae ef yn awr yn waeth nag uchelgeisiol, y mae wedi dychryn. Gwna efe unrhyw beth i'm difenwi, ac i ysgwyd ffydd dynion yn y cleddyf megis rhodd Duw. Felly rhaid imi fynd. Nid yw Duw yn ei amddiffyn ei hun. Paham yr ydym ni yma, oni bai i ymladd drosto?

Yr ydych yn golygu —? Gwelaf. Gallent halogi’r gysegrfa, neu ddinistrio’r allor... Pe gallent hyd yn oed eich rhwystro rhag bod yno i dderbyn y Brenin... A hwyrach y lladdent y gwas a adawsoch i ofalu am y gysegrfa. Ai dyna ydyw?

“Ie.”

Cymerodd y ceffyl castan wrth yr enau, mor arw nes y ciliai’n ôl, gan ffroeni. “A ydych chwi, gan hynny, yn tybied na phetrusai Lot eich llofruddio?”

“Nage. Ond ni chredaf y llwydda ef. Yn awr gad imi fynd, Ralf. Byddaf yn ddigon diogel.”

“Ah.” Yr oedd rhyddhad yn ei lais. “Yr ydych yn golygu nad oes dim mwy o farwolaethau yn y sêr heno?”

Y mae marwolaeth i rywun. Nid i mi y mae hi, ond ni chymeraf neb gyda mi, er peri mwy o berygl. Dyna paham nad ydych yn dyfod, Ralf.

O Dduw, os dyna'r cwbl —

Gosodais y ffrwynau ar warf y march castan, ac yntau a ymgrymai i’w hun, gan lithro o’r naill ochr. “Bu gennym ymladd o’r fath unwaith o’r blaen, Ralf, ac mi ildiais i. Eithr nid heno. Ni allaf dy orfodi i ufuddhau imi; nid eiddof fi wyt yn awr. Ond eiddotht Arthur wyt, a’th ddyletswydd yw aros gydag ef a’i ddwyn yn ddiogel i’r capel. Yn awr gollwng fi. Pa borth?”

Bu hir saib, estynedig; yna fe gamodd yn ôl. “Y deau. Duw a fo gyda chwi, fy arglwydd annwyl.”

Troes ei ben, a galw gorchymyn at y gwarchodlu. Agorid porth y cwrt, ac wedi i’m march carlamu drwyddo, caeid ef drachefn gyda tharan y tu ôl i ni.

Yr oedd hanner lloer, yn ymyl-gysgodol, yn arian tenau. Goleuai’r llwybr cyfarwydd ar hyd y cwm. Safai’r helyg ar fin yr afon yn grwca uwchlaw cysgodion glas. Rhedai’r afon yn gyflym, yn llawn gan law. Pefriai’r wybren gan sêr, ac yn fwy disglair na hwy oll yr oedd yr Arth yn llosgi. Yna fe ddilëid y lleuad, y sêr a’r afon o’r golwg, wrth i’r castanwydden, gan deimlo fy sodlau, estyn ei gam mawr a’m cario ar ei farchogaeth ddiogel i ganol tywyllwch y Goedwig Wyllt.

Am y rhan gyntaf o’r daith yr oedd y llwybr yn rhedeg yn syth ac yn llyfn, ac yma a thraw, drwy fylchau yn y dail, yr oedd y lloer gwelw yn hidlo i lawr, gan daflu goleuni llwyd gwan hyd lawr ar lawr y goedwig. Gwreiddiau, yn asenu’r llwybr, a gurodd dan garnau’r ceffyl. Gorweddwn yn isel ar ei wddf ef, rhag ofn y canghennau ysgubol. Yn y man dechreuai’r llwybr ddringo, yn raddol ar y cyntaf, ac yna’n serth ac yn drofaus wrth i’r goedwig redeg i fyny i odre’r bryniau. Yma a thraw yr oedd y ffordd yn plygu’n llym i osgoi creigiau a ymwthiai i fyny ymhlith y coed tynn eu gwasg. Rhywle’n ddwfn i lawr ar y chwith yr oedd sŵn nant fynydd, wedi ei bwydo, fel yr afon, gan lawiau’r hydref. Heblaw am garlamu trwm y ceffyl ni byddai dim sŵn. Yr oedd y coed yn crogi’n llonydd. Ni allai awel dreiddio cyn belled â hynny i’r tywyllwch trwchus. Ni symudai dim arall. Pe byddai carw, neu flaidd, neu lwynog, allan y noson honno, ni chefais i mo’u gweld.

Aeth y ffordd yn fwy serth. Yr oedd y castan, yn sicr ei droed, yn dringo’r llwybr garw â’i asennau’n chwyddo a’i gam o’r diwedd yn llacio i ganter trwm. Nid nepell yn awr. Bwlch yn y canghennau uwchben a adawai i oleuni’r sêr dywynnu drwodd, a mi a allwn weled o’m blaen lle’r oedd tro yn y llwybr yn ei ddwyn o amgylch fel twnnel i dywyllwch duon fyth dewach. Gwaeddodd tylluan, draw i’r chwith. O’r dde, atebodd un arall. Torrodd y seiniau yn fy ymennydd fel gwaedd ryfel wrth i’r castan gymryd y tro, a mi a dynnais ar ei enau, gan daflu fy holl bwysau yn ôl ar y ffrwyn. Gŵr meirch gwell a allasai ei atal mewn pryd. Ond nid myfi, ac yr oeddwn wedi ei gadael ychydig yn rhy hwyr.

Tynnodd ef ei geffyl i stop sydyn a sathrol, ond gan ei fod ar deithio fel yr oedd, aredai ei garnau y llwybr llaid, a hyrddiodd ef yn hanner-ochrol tua’r goeden a orweddai wedi syrthio’n llawn ar draws y ffordd. Pinwydden, sych a marw er ys talm, a’i changhennau’n estyn allan yn bigfain ac yn anystwyth fel pigau magl y marchfilwyr. Yn rhy uchel ac yn rhy drwchus i’w neidio, hyd yn oed pe buasai’n gorwedd yng ngolau agored y lleuad ac nid ar y troad tywyllaf yn unig yn y llwybr. Yr oedd y fan wedi ei dewis yn dda. Ar un tu i’r llwybr yr oedd disgynfa serth a charegog ddeugain troedfedd i ruthr y nant; ar y llall, drysni o ddrain a chelyn, yn rhy drwchus i farchog wthio trwyddo. Nid oedd lle hyd yn oed i wyro. Pe baem wedi mynd o amgylch y gornel ar garlam, byddai’r ceffyl wedi ei waywio ar y canghennau, a minnau fy hun wedi fy nhaflu benben yn eu herbyn i’w pigau anafu.

Pe bai’r gelyn yn gorwedd yn gudd, gan ddisgwyl imi ruthro’n galed ar y ceibiau pigfain, fe allai fod ychydig eiliadau y cawsom droi’n ôl oddi wrth y fangre a mynd oddi ar y llwybr i’r goedwig ddofn. Troais y march castan yn sydyn, a holltais y ffrwynau i lawr. Daeth ef o amgylch yn gyflym, gan godi ar ei draed ôl, gan grafu ei ochr ar hyd mur y drain a gwthio pen llym rhyw gangen yn ddwfn i’m clun. Yna’n ddisymwth, fel pe bai wedi ei sbarduno, ffroeni a thaflodd ei hun ymlaen. Taniom ni torrodd y llwybr yn agored gyda chlecian brigau. Agorodd pwll du ei safn. Siglodd y march, disgyn hanner ffordd iddo, ac yna aeth drosodd mewn ffyrnigrwydd carnau. Taflwyd fi’n glir dros ei ysgwydd i’r bwlch rhwng y pwll a’r pren cwympedig. Gorweddais am foment yn hanner dideimlad, tra yr oedd y march, gyda hyrddiad a sgrialfa, yn ymrafael allan o’r pwll bas ac yn sefyll yn crynu, tra yr oedd dau ŵr, cyllyll yn eu dwylo, yn torri allan o’r goedwig ac yn dod ar rediad.

Yr oeddwn wedi fy nhaflu i ddyfnaf y cysgod du, ac fe dybiwn fy mod yn gorwedd mor llonydd nes fy mod, am ychydig, yn anweladwy. Yr oedd sŵn y nant yn boddi’r rhan fwyaf o’r synau eraill, ac mae’n debyg iddynt dybio fy mod wedi fy nhaflu’n syth i waelod y geunant. Rhedodd un ohonynt at yr ymyl, gan edrych i lawr, tra’r oedd y llall yn gwthio heibio’r ceffyl ac yn dyfod ymlaen yn wyliadwrus tua min y pwll.

Ni buasent wedi cael amser i gloddio hwn mor ddwfn ag y dylasai, ond yn unig mor ddwfn ag i glwyfo’r ceffyl ac i’m bwrw innau i lawr. Yn awr, yn y tywyllwch du, yr oedd yn gweithredu fel rhyw fath o amddiffynfa, gan eu hatal hwy ill dau rhag neidio arnaf ar unwaith. Galwai’r un a safai gerllaw fi ar ei gymrawd, ond yr oedd rhuthr y dŵr oddi tanynom yn boddi’r geiriau. Yna fe gymerai gam pwyllog ymlaen heibio’r pwll tua’m cyfeiriad. Gwelais lewyrch gwan yr arf yn ei law.

Rholiais, cefais afael yn ei ffêr, a chydiais yn drom. Gwaeddodd ef, gan blymio ymlaen hanner i’r twll; yna ysgydwodd ei hun yn rhydd, torrodd ar draws â’i ddagr, a rholiodd ymaith yn gyflym ar ei draed. Taflodd y llall gyllell. Trawodd y goeden y tu ôl i mi, ac aeth i lawr rywle. Un arf yn llai. Eithr yn awr gwyddent lle’r oeddwn. Tynasant yn ôl y tu hwnt i’r pydew, un i bob ochr i’r llwybr. Yn llaw un gŵr gwelais lewyrch cleddyf, ond ni allwn weled dim o’r llall. Nid oedd dim sŵn ond rhuthr y dŵr.

O leiaf, yr oedd culni’r llwybr, er ei fod yn gwneud lle da i gynllwyn a llurguniad, wedi eu hatal hwy’n bur effeithiol rhag dod â’u ceffylau eu hunain i fyny. Yr oedd fy un i’n gloff farw. Rhaid oedd fod eu hanifeiliaid hwy wedi eu rhwymo rywle y tu ôl iddynt ymhlith y coed. Amhosibl oedd ysgyrnygu drwy’r pinwydden a syrthiasai y tu ôl i mi; buasent wedi fy nal a’m trywanu â gwaywffyn yno mewn ychydig eiliadau. Ac ni allwn ychwaith fynd drwy fur y drain. Y cwbl a oedd yn weddill oedd y ceunant; pe gallwn fynd i lawr yno heb fy ngweld, a rhyw fodd fynd heibio iddynt ac yn ôl i’r goedwig agored, efallai hyd yn oed gael hyd i’w ceffylau...

Symudwn yn ofalus ar fy ochr, tua min yr agen. Yr oedd fy llaw rydd allan, yn teimlo fy ffordd. Yr oedd yno lwyni, ac yma a thraw goed ifainc neu goed bychain, wedi gwreiddio yn y creigiau. Daeth fy llaw ar draws rhisgl llyfn; gafaelais ynddo, a'i brofi. Symudwn yn wyliadwrus, fel cranc, dros yr ymyl. Yr oedd fy llygaid o hyd ar y llygedyn hwnnw o fetel, y cleddyf y tu hwnt i'r twll. Yr oedd y dyn yn dal yno. Llithrodd fy nhroed, yn chwilota, i lawr graddfa serth a lleidiog, sef min yr agen. Cydiodd mieri ynddi.

Felly hefyd law dyn. Yr oedd ef wedi arfer fy nhric i fy hun. Yr oedd wedi llithro’n ddistaw i lawr y lan, wedi ymestyn yn wastad yno, ac wedi aros. Yn awr taflodd ei holl bwysau, yn sydyn ac yn llym, ar fy nhroed, a minnau wedi fy nal ar gam, syrthiais. O’r braidd y methodd ei gyllell â’m taro, gan frathu’n ddwfn i’r lan, ychydig fodfeddi noeth yn unig o’m hwyneb, wrth imi blymio i lawr heibio iddo.

Yr oedd wedi bwriadu fy anfon i gwympo’n ddisymwth i lawr y glan greigiog, i’m dryllio a’m syfrdanu ar y creigiau islaw, lle y gallent hwy fy nilyn a gorffen â mi gyda’i gilydd. Pe buasai ef wedi ymfoddloni ar hyn, dichon y buasai wedi llwyddo. Eithr ysgytiodd ei ymosodiad â’r gyllell ei gydbwysedd ei hun, ac heblaw hynny, wrth iddo estyn gafael arnaf, yn lle ymwrthod euthum innau gydag ef, gan sathru’n galed i lawr ar y llaw a estynnai am danaf. Aeth fy esgid i rywbeth meddal; rhoes ef rwgnach o boen, ac yna gwaeddodd rywbeth wrth i’m pwysau dorri ei afael, ac, wedi llacio pa bynnag gydiad oedd ganddo, aeth ef a minnau yn hyrddio i lawr ochr serth y ceunant.

Yr oeddwn i wedi bod yn syrthio’n gyflymach o’r ddau, a myfi a darawais y llawr yn gyntaf, hanner ffordd i lawr, yn galed yn erbyn boncyff pinwydd ifanc. Rholiodd fy ymosodwr ar fy ôl mewn clec o lwyni drylliedig a chawod o gerrig. Wrth iddo hyrddio’n fy erbyn mewn cwlwm hedegog o aelodau, ymgryfheais i’w gyfarfod. Taflais fy hun drosto, gan wasgu fy nghorff yn dynn ar ei gorff ef, gan gydio yn ei freichiau â’m dwy fraich innau a’i hoelio ef â’m pwysau. Clywais ef yn gwaeddi mewn poen. Yr oedd un goes wedi plygu dano. Ciciodd yn ffyrnig â’r llall, a theimlais bigiad esbardwn yn rhwygo fy nghoes drwy ledr meddal fy esgid. Ymladdai’n wyllt, gan ysgytiad a throelli oddi tanof fel pysgodyn a dynnwyd i’r lan. Ar unrhyw eiliad fe’m datgysylltai oddi wrth fy naliad wrth y pinwydd, a syrthiem gyda’n gilydd i’r ceunant. Ymorchestlais i’w ddal, ac i gael llaw fy nager yn rhydd.

Yr oedd y llofrudd arall wedi ein clywed ni’n syrthio. Gwaeddodd rywbeth o’r ymyl uwchben, ac yna gallwn ei glywed yn gadael ei hun i lawr y llethr tuag atom. Deuai’n ofalus, eithr yn gyflym. Rhy gyflym. Newidiais fy ngafael ar y dyn oddi tanof, gan bwyso holl drymder fy nghorff i lawr er mwyn cadw ei freichiau wedi eu pinio. Clywais rywbeth yn cracio; yr oedd y sŵn fel brigyn marw, ond fe sgrechiodd y cymrawd. Llwyddais i lusgo fy llaw dde allan oddi tano. Yr oedd fy nwrn yn glampiedig am y dagr, a’r carn oedd wedi brathu i’r cnawd. Codais ef. Cyffyrddodd rhyw ddisgleiryn crwydrol o olau’r lloer â’i lygaid, droedfedd o’m rhai innau; gallwn arogli’r ofn a’r poen a’r casineb. Rhoddodd yntau ysgytwad gwyllt a fu bron â’m dad-setlo, gan dynnu ei ben o’r neilltu oddi wrth y ergyd oedd yn dod. Troais y dagr yn ei law, a thrawais â holl nerth y dyrnod byr hwnnw ar y gwddf noeth, ychydig y tu ôl i’r glust.

Ni chyrhaeddodd yr ergyd ef. Rhyw beth—aig ai craig, ai foncyff trwm o bren, wedi ei daflu i lawr oddi fry—a’m tarawodd yn galed ar ben yr ysgwydd. Neidiodd fy mraich allan, yn ddiwerth, wedi ei pharlysu. Chwyrlïodd y dagr ymaith i’r tywyllwch du. Syrthiodd y llofrudd arall i lawr y troedfeddi olaf trwy’r llwyni a’r creigiau uwch fy mhen. Clywais ei gleddyf noeth yn crafu ar garreg. Nododd golau’r lleuad ef wrth iddo chwipio i fyny i daro. Ceisiais ysgytio fy hun yn rhydd oddi wrth fy ngwrthwynebydd, ond glynai ef yn dynn wrthyf, a’i ddannedd hefyd, yn ymaflyd fel ci hela, gan fy nal yno i’r cleddyf hwnnw holltiol fy niweddi i’w derfyn.

Dyna a'i gorffennodd ef. Neidiai ei gydymaith, a thorrai i lawr at y man lle, eiliad ynghynt, y buasai fy nghefn noeth wedi bod, yn eglur yng ngolau'r lleuad. Eithr yr oeddwn i eisoes hanner yn rhydd, ac yn syrthio, fy nillad yn rhwygo o afael fy ngwrthwynebwr, a'm dwrn yn waedlyd gan ei ddannedd ef. Ei gefn ef a gyfarfu â'r cleddyf. Gyrrwyd hwnnw i mewn. Clywais y dur yn rhincian ar asgwrn, yna gorchuddiodd y sgrechfeydd y sŵn, ac yr oeddwn yn rhydd oddi wrtho ac yn hanner llithro, hanner syrthio, tua sŵn y dŵr.

Llwyn a’m hataliodd, a’m rhwygo, ac a’m gollyngodd drwodd. Cangen a’m chwipiodd ar draws fy ngwddf. Rhwyd o ddrain mieri a rwygodd weddill fy nillad yn garpiau. Yna fy nghorff, ar ei hynt gwyllt, a drawodd yn erbyn clogfaen, ac a’iwiodd; ac yno y gorweddais yn ddi-anadl ac yn hanner pendramwnwgl wrtho am y ddau foment hir a gymerodd i mi glywed yr ail lofrudd yn dod ar fy ôl. Yna, heb rybudd yn y byd ond symudiad sydyn, tyner yn y ddaear, aeth y clogfaen oddi tanof, a syrthiais i lawr y gostyngiad olaf, serth, yn uniongyrchol at y llechfaen yr oedd y dŵr rhewllyd yn llithro drosto, yn rhuthro tua min pwll dwfn.

Pe bawn wedi syrthio i’r llyn ei hun, dichon na bawn wedi fy anafu. Pe bawn wedi taro yn erbyn un o’r clogfeini mawrion lle’r oedd y dŵr yn tasgu ac yn ymladd â’i hun, mae’n debyg y buaswn wedi fy lladd. Eithr syrthiais i fas, i estyniad hir a gwastad o graig, ar ei draws yr oedd y dŵr yn llithro heb fod yn ddyfnach na rhychwant, cyn neidio ymlaen ac i lawr i’r nesaf o byllau’r goedwig.

Glaniais ar fy ochr, yn hanner-ffyciog ac allan o wynt. Llenwodd y rhuthr rhewllyd fy ngenau, fy nhrwyn, a’m llygaid, gan bwyso i lawr ar fy nillad trymion a thynnu ar fy aelodau clwyfedig. Yr oeddwn yn llithro gydag ef ar hyd y graig seimlyd. Crafangai fy nwylo am afael, ond llithrent, methent, a chrafent â’r ewinedd yn plygu.

Wrth fy ymyl, â thwrw a sblasied a ysgydwodd y graig ei hun, y lladdwr arall a laniodd, a lithrodd, ac a adferodd ei draed yng nghanol y dŵr rhedegog, ac am yr eildro y siglodd y cleddyf yn uchel. Daliodd ef olau’r lleuad. Yr oedd sêr y tu ôl iddo. Cleddyf yn gorwedd yn eglur ar draws wybren y nos, mewn fflam o sêr. Tynnais fy nwylo oddi ar y graig, a’r ffrwd a’m troes drosodd i wynebu’r cleddyf. Dallodd y dŵr fi. Ysgydwodd sŵn y rhaeadr fy esgyrn’n ddarnau. Bu fflach fel seren wib, a disgynnodd y cleddyf.

Yr oedd fel breuddwyd a ailadroddai ei hun. Unwaith o'r blaen yr oeddwn wedi eistedd ger tân yn y goedwig, a dynion bychain tywyll y bryniau yn aros o'm cwmpas mewn hanner cylch, eu llygaid yn disgleirio ar gyrion goleuni'r tân fel llygaid creaduriaid y goedwig.

Ond tân a gynnauasent hwy eu hunain oedd hwn. O’i flaen ef yr oedd fy nillad rhwygiedig yn stemio, gan sychu. A minnau, yr oeddynt wedi fy lapio yn eu mantellau eu hunain; crwyn dafad, yn arogli’n ormodol o’u perchenogion cyntaf, eto’n gynnes ac yn sych. Yr oedd fy nghleisiau yn dosturio, ac yma ac acw yr oedd poen llymach yn dweud wrthyf lle’r oedd rhyw ergyd, nas teimlaswn yng nghynnwrf yr ymladd, wedi taro’n ddwfn. Ond yr oedd fy esgyrn yn gyfan.

Ni buaswn yn anymwybodol yn hir. Y tu hwnt i gylch golau’r tân yr oedd y ddau ŵr marw yn gorwedd, ac yn agos atynt stanc miniog a phastwn trwm nad oedd y gwaed eto wedi ei sychu ohono. Yr oedd un o’r dynion yn dal i lanhau ei gyllell hir yn y ddaear.

Daeth Mab â dysgl o win poeth i mi, a rhyw beth llym ei flas yn trechu blas y grawnwin. Yfais, tisiais, a gwnes fy hunan yn syth.

A gawsoch chwi eu meirch?

Amneidiai ef. Dros acw. Cloff yw eich un chwi.

Ie. Gofalwch amdano drosaf, a wnewch chwi? Pan gyrhaeddaf y gysegr, anfonaf y gwas i lawr y ffordd hon. Fe all ef arwain y cloff adref. Dewch ag un o’r lleill ataf yn awr, a rhowch imi fy nillad.

Y maent eto’n wlyb. Prin y bu ddeng munud er pan eich tynnasom allan o’r pwll.

Dim ots, meddwn, rhaid imi fynd. Mab, i fyny uwchben yma ar hyd y llwybr y mae coeden wedi syrthio, a phwll wrth ei hochr. A ofynnwch i'ch pobl glirio'r ffordd cyn y bore?

Y maent yno eisoes. Gwrandewch.

Clywais i hynny bryd hynny, y tu hwnt i ruthr y nant a chracl y tân. Bwyell a phicell yn curo’n drwm, uwch ein pennau yn y goedwig. Llygaid Mab a gyfarfu â’m rhai i. “A ddaw’r Brenin newydd i farchogaeth y ffordd hon, ynteu?”

“Efallai y gwna.” Gwenais. “Pa mor fuan y clywsoch?”

Daeth un o’n pobl ni o’r dref i’n hysbysu. Dangosodd fwlch o ddannedd drylliedig. Nid trwy’r pyrth a gaeasoch chwi, arglwydd... Eithr gwyddem hynny cyn hynny. Oni welsoch chwi’r seren wib? Aeth hi dros y nefoedd o ben draw i ben draw, â chrib arni fel draig ac yn marchogaeth llwybr o fwg. Felly gwyddem y byddech yn dod. Eithr yr oeddem ni i fyny y tu hwnt i Ffordd y Bleiddiaid pan redodd y ddraig dân, ac yr oeddym bron yn rhy hwyr. Y mae’n ddrwg gennyf.

Daethoch mewn pryd, meddwn i. Y mae fy mywyd ar ddyled i chwi. Ni anghofiaf hynny.

Yr oeddwn yn eich un chwi, meddai ef. Paham y marchogasoch ar eich pen eich hun? Dylech fod wedi gwybod fod perygl.

Gwyddwn fod angau, ond ni fynnwn ragor o farwolaethau ar fy nwylo. Peth arall yw poen, ac yn ebrwydd y bydd drosodd.

Codais ar fy nhraed, yn anystwyth. Os wyf byth i symud drachefn, Mab, rhaid imi symud yn awr. Fy nillad?

Yr oedd y dillad eto’n wlyb, yn domen o fwd a rhwygfeydd. Ond heblaw’r crwyn defaid ni bu dim arall; bychain yw pobl y bryniau, ac ni fyddai dim o’u heiddo hwy wedi ffitio i mi. Ysgwydais fy hun i mewn i’r hyn a adawsid o’m dillad llys, a chymerais ffrwyn ceffyl brown llonydd oddi wrth un o’r dynion. Yr oedd y clwyf yn fy morddwyd yn gwaedu drachefn, ac wrth ei deimlad yr oedd yno ysgyrion wedi aros. Cefais hwy i daflu un o’r crwyn defaid dros y cyfrwy, ac yna dringais i fyny yn ofalus.

“A awn ni gyda thi?” gofynnasant imi.

Ysgydwais fy mhen. “Na. Arhoswch, a gwelwch y ffordd wedi ei chlirio. Yn y bore, os mynnech, deuwch i’r gysegrfa. Bydd yno le i chwi oll.”

Yr oedd y lleuadoleuedig yng nghanol y goedwig mor llonydd â llun wedi ei baentio, ac mor afreal â breuddwyd ganol nos. Ymylai goleuni’r lleuad do’r capel, ac arianaïai bennau blewog y pinwydd o’i amgylch. Dangosai’r drws hirsgwâr o aur, lle’r oedd y naw lamp yn disgleirio’n ddiysgog o amgylch yr allor.

Wrth imi farchogaeth yn dawel o amgylch tua’r cefn, agorodd y drws yno, a’r gwas a edrychodd allan yn ofnus. Yn iawn oedd pob peth, meddai ef wrthyf; ni fuasai neb heibio. Ond ymestynnodd ei lygaid yn llydan pan welodd y cyflwr yr oeddwn ynddo, ac yr oedd yn amlwg ei fod yn falch pan roddais y ffrwyn yn ei law ac y dywedais wrtho fy ngadael. Yna euthum i mewn yn ddiolchgar at olau’r tân i ofalu am fy mrifoedd ac i newid fy nillad.

Yn araf y distawai a lithrai’n ôl. Cyffyrddiad gwynt mwyn dros gopaon y coed a ysgubai ymaith y sain olaf o garnau’n cilio; ymlusgai i mewn trwy’r capel, gan deneuo fflamau’r lampau a thynnu llinellau main o fwg a aroglai fel gwm melys yn llosgi. Y tu allan yn y llannerch tywelltai’r lleuad a’r sêr eu goleuni prin i lawr. Yr oedd y duw yma. Penliniais gerbron yr allor, gan fy ngwagio fy hun o feddwl ac ewyllys, nes y teimlais drwof holl lanw ewyllys Duw yn llifo, ac yn fy nghario gydag ef.

Gorweddai’r nos yn arian ac yn dawel, yn disgwyl am y ffaglau a’r utgyrn.




11


Daethant o'r diwedd. Goleuadau a thrwst ac ysgrech carnau meirch a lifai'n nes drwy'r goedwig, nes yr oedd y llannerch yn llawn o lewyrch fflamlyd ffaglau a lleisiau cynhyrfus. Clywn hwynt drwy gwsg effro'r weledigaeth, yn aneglur, yn atsain, yn bellennig, fel clychau a glywid o waelod y môr.

Yr oedd yr arweinwyr wedi dyfod ymlaen. Hwy a seibiasant yn y drws. Lleisiau a dawelent, traed a ysgytwent. Y cwbl a welsent oedd y capel ysgubedig a gwag, yn anghyfannedd ond am un gŵr yn sefyll gyferbyn â hwy dros yr allor garreg.

O amgylch yr allor yr oedd y naw lamp yn dal i dywallt eu llewyrch diysgog, gan ddangos y cleddyf carreg cerfiedig a’r arysgrif MITHRAE INVICTO; ac yn gorwedd ar draws pen yr allor yr oedd y cleddyf ei hun, wedi ei ddadwain, yn noeth ar y maen noeth.

Diffoddwch y ffaglau, meddwn wrthynt. Ni byddai arnynt mo’u hangen.

Ufuddhâent i mi, ac yna ar fy arwydd ymwthiasant ymlaen i mewn i’r capel.

Bychan oedd y lle, a mawr oedd y dyrfa o wŷr. Eithr gorfu ar bawb ofn sanctaidd yr achlysur; rhoddid gorchmynion, ond yn isel eu llais; gorchmynion tyner a allasent fod wedi dyfod oddi wrth offeiriaid mewn defod yn hytrach nag oddi wrth ryfelwyr a fuasent yn y frwydr yn ddiweddar.

Nid oedd defodau i’w dilyn, ac eto rywsut cedwid pawb yn eu lle; brenhinoedd ac uchelwyr a gwŷr gwarchod y brenhinoedd o fewn y capel, a gwasg y gwŷr llai y tu allan yn y llannerch ddistaw, ac yn gorlifo hyd onid i dywyllwch y goedwig ei hun. Yno yr oedd goleuadau ganddynt o hyd; amgylchynid y llannerch gan oleuni a sŵn lle yr oedd y meirch yn aros a gwŷr yn sefyll â ffaglau’n barod; eithr ymlaen, dan y nen agored, deuai gwŷr heb oleuni a heb arfau, fel y gweddai iddynt ym mhresenoldeb Duw a’u Brenin. Ac eto, ar yr un noson hon o holl nosweithiau mawr y byd, nid oedd yr un offeiriad yn bresennol; a’r unig gyfryngwr oeddwn i fy hun, a ddefnyddiasid gan y duw gyrrhaeddol am ddeng mlynedd ar hugain, ac a ddygwyd o’r diwedd i’r lle hwn.

Yn y diwedd yr oedd pawb wedi ymgynnull, yn ôl trefn a blaenoriaeth. Yr oedd fel pe baent wedi ymrannu trwy drefniant, neu’n hytrach, yn debycach, trwy reddf. Oddi allan, yn gorlifo’r grisiau, yr oedd y dynion bychain o’r bryniau yn disgwyl; ni ddeuant hwy’n ewyllysgar dan do. Y tu mewn i’r capel, ar fy neheulaw i, safai Lot, Brenin Lodien, ynghyd â’i gyfeillion a’i ganlynwyr; ar y llaw aswy, Cador, a’r rhai a âi gydag ef. Yr oedd cant o eraill, ac efallai rhagor, yn gwasgu i’r lle bychan adsainol hwnnw, ond y ddau hyn, baedd gwyn Cernyw, a llewpard coch Lodien, a ymddangosent fel pe baent yn edrych yn felldigedig ar ei gilydd o’r naill ochr a’r llall i’r allor, ac Ector yn bedwar-sgwâr ac yn wyliadwrus wrth y drws rhyngddynt. Yna Ector, a Chei ar ei ôl, a ddygodd Arthur ymlaen, ac wedi hynny ni welais neb ond y bachgen.

Yr oedd y capel yn nofio o liw ac o ddisgleirdeb gemau ac aur. Oer a pheraroglus oedd yr awyr, yn arogli o binwydd ac o ddŵr ac o fwg persawrus. Sŵn y dyrfa yn suo ac yn murmur a lenwai’r awyr, ac yr oedd fel sisial y fflamau yn llyfu trwy bentwr o danwydd, gan gydio ynddo...

Fflamau’r naw lamp, yn fflachio ac yna’n diffodd; fflamau’n llyfu carreg yr allor; fflamau’n rhedeg ar hyd llafn y cleddyf nes yr oedd yn wynboeth yn ddisglair. Estynnais fy nwylo drosto, cledrau’n wastad. Llyfai’r tân fy ngŵn, gan losgi’n wyn o’r llawes a’r bys, ond lle y cyffyrddai, ni chrai’r defnydd ddim hyd yn oed. Tân oerfel iâ oedd hwnnw, y tân a elwid gan air o’r tywyllwch, â’r gwres llym yn ei galon, lle’r oedd y cleddyf yn gorwedd. Gorweddai’r cleddyf yn ei fflamau megis gem wedi ei gosod mewn gwlân gwyn. Pwy bynnag a gymero’r cleddyf hwn... Dawnsiai’r rwnau ar hyd y metel: llosgai’r emralltau. Yr oedd y capel yn belen dywyll a chanol tân ynddi. Taflai’r fflam o’r allor fy nghysgod i fyny, yn anferth, i’r nenfwd cromennog. Clywais fy llais fy hun, yn canu’n wag o’r gromennau fel llais mewn breuddwyd.

Cymered y cleddyf, yr hwn a feiddio.

Symudiad, a lleisiau dynion, yn llawn arswyd. Yna Cador: “Dyna’r cleddyf. Mi a’i hadnabuwn yn unrhyw le. Mi a’i gwelais yn ei law ef, yn llawn goleuni. Ei eiddo ef ydyw, Duw yn dyst iddo. Ni chyffyrddwn ag ef pe gorchymynnai Myrddin ei hun imi.”

Yr oedd gweiddi, “Nac minnau, nac minnau,” ac yna, “Boed i’r Brenin ei godi, boed i’r Uchel Frenin ddangos inni gleddyf Macsen.”

Yna o’r diwedd, ar ei ben ei hun, llais Lot, yn arw: Ie. Gadewch iddo’i gymryd. Mi a welais, drwy farwolaeth Duw, mi a welais. Os eiddo ef ydyw yn wir, yna y mae Duw gydag ef, ac nid mater i mi ydyw.

Daeth Arthur ymlaen yn araf. Y tu ôl iddo yr oedd y fan yn dywyll, a’r dyrfa wedi cilio’n ôl i’r cysgodion, a sŵn eu traed a murmur eu presenoldeb yn ddim mwy na’r awel ym mrigau’r goedwig oddi allan. Yma rhyngom ni, yr oedd y goleuni gwyn yn fflamio a’r llafn yn crynu. Fflachiai ac ymrysonai’r tywyllwch, ogof grisial o weledigaeth, yn llawn ac yn chwyrn ei droelli gan ddelwau llachar. Hydd gwyn, â choler aur amdano. Seren wib, ar ffurf draig, ac yn llusgo tân ar ei hôl. Brenin, aflonydd a llawn chwant, a draig o aur coch yn crynu ar y mur o’i ôl. Gwraig, mewn gwisg wen ac o ystum brenhinol, ac o’i hôl hi yn y cysgodion gleddyf yn sefyll mewn allor megis croes. Cylch o feini anferth ynghlwm wrth ei gilydd yn sefyll ar wastadedd gwyntog, a bedd brenin yn ei ganol. Plentyn, yn cael ei roddi i’m breichiau ar noson aeaf. Greal, wedi ei guddio mewn lliain pydredig, ynghudd mewn claddgell dywyll. Brenin ieuanc, wedi ei goroni.

Edrychai arnaf drwy guro a fflach y golwg. Iddo ef, fflamau'n unig oeddynt, fflamau a allent losgi, neu beidio; eiddof fi oedd hynny. Yntau a arhosai, nid mewn amheuaeth, nac ychwaith mewn ymddiried dall; ond yn aros yn unig.

“Deuwch,” meddwn yn dyner. “Eiddoch chwi yw ef.”

Rhoddodd ei law drwy fflam wen y tân, a llithrodd y carn yn oer i’r gafael y’i gwnaethid, gan mlynedd ar gan mlynedd gynt, ar ei gyfer.

Lot a fu’r cyntaf i blygu’r glin. Tybiaf mai efe oedd â’r mwyaf o angen. Arthur a’i cododd i fyny, gan lefaru heb na dirmyg na chynhesrwydd; geiriau arglwydd sofran a allai edrych heibio cam y presennol at y daioni oedd i ddyfod.

Ni allwn gael o'm mewn, Lot o Lothian, ymryson â neb y dydd hwn, lleiaf oll ag arglwydd fy chwaer. Gwelwch chwi fod eich amheuon amdanaf yn ddi-sail, a chwithau a'ch meibion ar eich ôl a'm cynorthwywch i warchod a dal Prydain megis y dylid ei dal.

Wrth Gador y dywedodd ef yn syml: Hyd oni chaf etifedd arall i mi fy hun, Gador o Gernyw, tydi yw efe.

Wrth Ector y llefarai’n hir ac yn ddistaw, fel na allai neb glywed ond hwy eu dau; a phan y cododd ef, efe a’i cusanodd.

Wedi hynny, am hir dymor o amser, safai ef wrth yr allor, tra y dynion yn penlinio o’i flaen ac yn tyngu teyrngarwch ar garn y cleddyf. Wrth bob un y llefarai, yn uniongyrchol fel bachgen, ac yn fawreddog fel brenin. Rhwng ei ddwylo ef, wedi ei dal megis croes, disgleiriai Caliburn â’i olau ei hun yn unig, ond yr allor, gyda’i naw lamp farw, oedd dywyll.

Wrth i bob gŵr dyngu ei lw a rhoi ei ffydd ynddo, efe a giliai ymaith, a’r capel a wagâi’n araf. Wrth i’r tawelwch ddyfnhau, y goedwig gylchog a lanwai â bywyd a disgwyliad a sŵn, lle’r oeddynt hwy yn tyrchu ynghyd, yn llawn cyffro swnllyd bellach, gan aros am eu Brenin tyngedig. Yr oeddynt yn dwyn y meirch i fyny o’r coed, a’r llannerch a lanwai â golau ffaglau a thrampiad traed a thincian offer rhyfel.

Yn olaf oll y ciliodd Mab a gwŷr y bryniau, ac heblaw am y gwarchodlu yn sefyll yn rhes yn ôl wrth y pared cysgodol, ar fy mhen fy hun gyda’r Brenin yr oeddwn.

Yn anystwyth, canys poen a ddaliai fy esgyrn yn gaeth o hyd, deuthum o amgylch yr allor nes sefyll ger ei fron. Bu bron iddo fod cyn daled â minnau. Gallasai’r llygaid a edrychai’n ôl arnaf fod yn llygaid fy hun.

Penliniais o’i flaen ef, ac estyn fy nwylo at ei eiddo. Eithr gwaeddodd yntau wrth hynny, a’m tynnodd ar fy nhraed, ac a’m cusanodd.

Ni phlygwch chwi eich glin i mi. Nid chwi.

Chwi yw'r Uchel Frenin, a minnau yw eich gwas.

Beth am hynny? Eiddot ti oedd y cleddyf, ac fe wyddom ni’n dau hynny. Ni wna fawr o wahaniaeth pa enw a roddi arnat dy hun, fy ngwas, fy nghyfnither, fy nhad, beth bynnag a fynni — Myrddin wyt ti, ac nid wyf fi ddim hebot ti wrth fy ystlys.

Yna efe a chwarddai, yn hollol naturiol, mawredd yr achlysur yn gweddu iddo mor esmwyth ag y gweddasai carn y cleddyf i’w law. Beth a ddaeth o’th fantell wladwriaeth? Ti yn unig a allasai wisgo’r hen beth echrydus hwnnw ar y fath achlysur. Rhoddaf iti fantell o frethyn aur, wedi ei brodio â sêr, fel y gwedda i’th safle. A wisgi hi er fy mwyn?

Nac hyd yn oed i ti.

Gwênai ef. “Yna tyrd fel yr wyt. Fe farchogi di i lawr gyda mi yn awr, oni wnei?”

Yn hwyrach. Pan fyddo gennych amser i edrych o’ch cwmpas amdanaf, fe’m cewch wrth eich ystlys. Gwrandewch, y maent yn barod i’ch tywys i’ch lle. Y mae’n bryd myned.

Aethum gydag ef hyd at y drws. Yr oedd y ffaglau hyd yn hyn yn taflu eu fflamau’n chwifio, er i’r lleuad fachlud ers meityn a’r olaf o’r sêr ddiffodd i’r nen foreol. Aurfelyn a llonydd, yr oedd y goleuni’n tyfu.

Yr oeddynt wedi dwyn y march gwyn hyd at y grisiau. Pan aeth Arthur ati i farchogaeth ni fynnent adael iddo, eithr Cador a Lot a hanner dwsin o fân-frenhinoedd a’i codasant rhyngddynt i’r cyfrwy; ac o’r diwedd cyfododd gobaith a llawenydd dynion i ganu drwy’r pinwydd mewn bloedd fawr. Felly y codasid Arthur Ifanc i fod yn frenin.

Cludais y naw lamp allan o’r capel. Pan ddeuai goleuni dydd, fe’u cludwn i’r fan lle’r oeddynt bellach yn perthyn, i fyny hyd ogofeydd y bryniau ceugrwm, lle’r oedd eu duwiau hwy wedi myned. O’r naw, yr oedd pob un wedi ei wyrdroi, a’r olew wedi tywallt heb ei losgi ar hyd y llawr. Gyda hwy yr oedd y ddysgl garreg, wedi dryllio, a phentwr o lwch a darnau briwsionlyd yn y man lle’r oedd y tân oer wedi taro. Pan ysgubais y pethau hyn ymaith, ynghyd â’r olew a oedd wedi suddo iddynt, fe welid fod y cerfiad wedi mynd oddi ar flaen yr allor. Dyma’r darnau a ddaliais yn fy llaw, wedi caledu gan olew. Y cwbl a adawyd o’r cerfiad ar wyneb yr allor oedd carn y cleddyf, ac un gair.

Ysgubais a glanhäais y lle, a’i wneud yn deg drachefn. Symudwn yn araf, fel hen ŵr. Eto y cofiaf fel y poenai fy nghorff, ac fel o’r diwedd, pan benliniwn drachefn, y niwliai ac y tywyllai fy ngolwg, megis pe bawn eto’n ddall gan weledigaeth, neu gan ddagrau.

Yr oedd y dagrau yn awr yn dangos i mi yr allor, yn noeth o’r goleuni nawplyg a fuasai’n hyfrydu’r hen dduwiau bychain; yn noeth o gleddyf y milwr ac o enw duw y milwyr. Y cwbl a ddaliai hi yn awr oedd carn cleddyf cerfiedig yn sefyll yn y maen fel croes, a’r llythrennau eto’n ddwfn ac eglur uwch ei ben. IDDO EF, YR ANORCHFYGEDIG.




Y Chwedl


Pan oedd Awrelius Ambrósius yn Uchel Frenin Prydain, Myrddin, a elwid hefyd Ambrósius, a ddygai Ddawns y Cewri allan o Iwerddon ac a’i gosodai i fyny ger Amesbury, yn Stonehenge. Yn fuan wedi hyn yr ymddangosai seren fawr ar lun draig; a Myrddin, gan wybod mai arwyddai hi farwolaeth Ambrósius, a wylai’n chwerw, ac a broffwydai y byddai Wthyr yn frenin dan arwydd y Ddraig, ac y genid iddo fab “o arglwyddiaeth ragori o nerth, y byddai ei allu ef yn ymestyn dros yr holl deyrnasoedd a orweddant dan belydr y seren.”

Y Pasg canlynol, yng ngwledd y Coroni, syrthiodd y Brenin Wthr mewn cariad ag Eigrain, gwraig Gwrlais, Dug Cernyw. Dangosai iddi lawer o ffafr a chwrteisi, er mawr warth a sôn y llys; hithau ni roddai ddim ateb iddo, ond ei gŵr ef, mewn digofaint, a ymadawai o’r llys heb ganiatâd, gan gymryd ei wraig a’i wŷr arfog yn ôl i Gernyw. Wthr, mewn llid, a orchmynnodd iddo ddychwelyd, ond gwrthododd Gwrlais ufuddhau. Yna’r Brenin, wedi ei gynddeiriogi tu hwnt i fesur, a gasglodd lu ac a orymdeithiodd i Gernyw, gan losgi’r dinasoedd a’r cestyll.

Nid oedd gan Wrlais ddigon o filwyr i’w wrthsefyll; felly gosododd ei wraig yng nghastell Dintagel, y noddfa fwyaf diogel, ac yntau a baratoai i amddiffyn castell Dimilioc. Wthr a osododd warchae ar Ddimilioc ar unwaith, gan gadw Gwrlais a’i wŷr yn gaeth yno, tra y ceisiai ddyfais ryw fodd i dorri i mewn i gastell Dintagel er mwyn treisio Eigrain. Ymhen rhai dyddiau gofynnodd gyngor gan un o’i gyfeillion cyfrin a elwid Wlffin, ac yntau a gynghorodd anfon am Fyrddin. Byrddin, wedi ei gyffroi gan ymddangosiad dioddefaint y Brenin, a addawodd gymorth. Trwy ei gelfyddydau hud y newidiodd Wthr i wedd Gwrlais, Wlffin i Iorddonen, cyfaill i Wrlais, ac yntau ei hun i Brithael, un o gapteiniaid Gwrlais.

Y tri a farchogasant i Ddintagel, ac a dderbyniwyd gan y porthor. Eigrain, gan dybio mai ei gŵr y Dug oedd Wthr, a’i croesawodd ac a’i harweiniodd i’w gwely. Felly y gorweddodd Wthr gydag Eigrain y noson honno, “ac nid oedd ganddi ddim meddwl ei wrthod ef mewn dim a ddymunasai.”

Eithr yn y cyfamser yr oedd ymladd wedi codi yn Nimilioc, ac yn y frwydr lladdwyd gŵr Ygráin, y Dug. Daeth negeswyr i Dintagel i hysbysu Ygráin am farwolaeth ei gŵr. Pan ddaethant o hyd i “Orlais,” yn ôl pob golwg eto’n fyw, wedi ymgau gydag Ygráin, safasant yn fud, ond yna cyfaddefodd y Brenin y twyll, ac ychydig ddyddiau yn ddiweddarach fe briododd Ygráin.

Dywed rhai i chwaer Ygráin, Morgawse, gael ei phriodi ar yr un diwrnod â Lot o Lothian, ac i’r chwaer arall, Morgan le Fay, gael ei rhoi i ysgol mewn lleiandy, lle y dysgodd hud a dewiniaeth, ac wedi hynny y priodwyd hi â’r Brenin Urien o Gore. Ond y mae eraill yn haeru mai Morgan oedd chwaer Arthur ei hun, wedi ei geni ar ei ôl ef o briodas y Brenin Wthyr ac Ygráin ei Frenhines, ac mai ei chwaer ef hefyd oedd Morgawse, ond nid o’r un fam.

Yr oedd Uthr Bendragon i deyrnasu bymtheg mlynedd eto, ac yn ystod y blynyddoedd hynny ni welodd ef ddim o’i fab Arthur. Cyn geni’r plentyn, aeth Myrddin i geisio’r Brenin a llefarodd wrtho. Syr, rhaid yw i chwi ddarparu am faeth eich plentyn. Fel y mynni di, ebe’r Brenin, bydded felly. Felly, ar nos ei eni ef, cludwyd y plentyn Arthur i lawr at borth dirgel Dintagel, ac fe’i rhoddwyd yn nwylo Myrddin; ac yntau a’i dug ef i gastell Syr Ector, marchog ffyddlon. Yno bedyddiodd Myrddin y plentyn, ac a’i henwodd Arthur, a gwraig Syr Ector a’i cymerodd ef yn fab maeth iddi.

Trwy holl deyrnasiad Wthr yr oedd y wlad dan orthrymder trwm gan y Sacsoniaid a’r Ysgotiaid o Iwerddon. Y ddau bennaeth Sacsonaidd a gawsai’r Brenin eu carcharu a lwyddasant i ddianc o Lundain, ac oddi yno ffoesant i’r Almaen, lle y casglasant lu mawr a daenai arswyd trwy’r holl deyrnas. Trawyd Wthr ei hun gan glefyd blin a thrwm, ac efe a osododd Lot o Lothian, yr hwn oedd wedi ei ddyweddïo i’w ferch Morgawse, yn ben-capten arno. Eithr cyn fyned â Lot y gelyn ar ffo, dychwelent drachefn mewn nerth mwy fyth, a’r wlad a anrheithid.

O’r diwedd Wthr, er ei fod yn dost iawn ei glaf, a gasglodd ei farwniaid ynghyd ac a ddywedodd wrthynt mai efe ei hun a oedd raid arwain y lluoedd; felly gwnaed cludfa iddo, ac ynddi y cludwyd ef ym mhen ei fyddin yn erbyn y gelyn. A phan glybu’r penaethiaid Sacsonaidd fod Brenin y Brythoniaid wedi myned allan i’r maes yn gorwedd mewn cludfa, hwy a’i dirmygasant, gan ddywedyd ei fod eisoes hanner marw, ac na byddai’n weddus iddynt hwy ymladd ag ef. Ond Wthr, wrth i’w hen nerth ddychwelyd ato, a chwarddodd ac a lefodd: “Y maent yn fy ngalw yn frenin hanner marw, ac felly yn wir y bûm. Ond gwell gennyf eu gorchfygu fel hyn, nag iddynt hwy fy ngorchfygu a minnau fyw mewn cywilydd.”

Felly byddin y Brythoniaid a orchfygodd y Sacsoniaid. Eithr cynyddodd afiechyd y Brenin, a gofidiau’r deyrnas hefyd. O’r diwedd, pan oedd y Brenin yn gorwedd yn agos at farw, ymddangosodd Myrddin ac a ddaeth ato yng ngolwg yr holl arglwyddi, ac a orchmynnodd iddo gydnabod ei fab Arthur yn frenin newydd. Hyn a wnaeth; ac wedi hynny efe a fu farw, ac a gladdwyd wrth ochr ei frawd Awrelius Ambrosius o fewn Côr y Cewri.

Wedi ei farw ef, daeth arglwyddi Prydain ynghyd i geisio eu Brenin newydd. Ni wyddai neb ym mha le y cedwid Arthur, nac ym mha le y ceid Merddin; eithr tybiasant y adwaenid y Brenin trwy arwydd. Felly peri a wnaeth Merddin lunio cleddyf mawr, a’i osod trwy ei gelfyddyd hud ef yn gadarn mewn maen mawr ar lun allor, a eingion o ddur ynddo; ac arnofiodd y maen ar ddŵr hyd at eglwys fawr yn Llundain, a’i osod yno yn y fynwent eglwys. Yr oedd llythrennau aur ar y cleddyf yn dywedyd: Pwy bynnag a dynno’r cleddyf hwn allan o’r maen hwn a’r eingion, hwnnw yw’r gwir frenin a aned yn gyfiawn dros holl Loegr. Felly gwnaed gwledd fawr, ac yn y wledd daeth yr holl arglwyddi i geisio pwy a allai dynnu’r cleddyf o’r maen. Yn eu plith hwy daeth Syr Ector, a Cai ei fab, gydag Arthur, yr hwn heb na chleddyf na bathodyn arfau a ddilynai fel ysgwier. A phan ddaethant i’r ymladd gwaywffyn, anfonodd Syr Cai, yr hwn a anghofiasai ei gleddyf, Arthur yn ôl i geisio amdano. Eithr pan ddychwelodd Arthur i’r tŷ lle yr oeddynt yn lletya, yr oedd pawb wedi myned ymaith a’r drysau wedi eu cloi; felly mewn diffyg amynedd marchogodd ef i fynwent yr eglwys, a thynnodd y cleddyf o’r maen, ac a’i dug ef at Syr Cai. Yna, wrth gwrs, adnabyddwyd y cleddyf; eithr hyd yn oed pan ddangosodd Arthur mai efe yn unig o holl ddynion a allai ei dynnu o’r maen, yr oedd rhai a lefasant yn ei erbyn, gan ddywedyd ei bod yn warth mawr iddynt hwy ac i’r deyrnas dderbyn yn frenin fachgen na aned o waed uchel, ac mai rhaid oedd gwneuthur prawf newydd ar Ŵyl Fair y Canhwyllau. Felly ar Ŵyl Fair y Canhwyllau daeth ynghyd bawb mwyaf yn y wlad, ac yna drachefn ar y Pentecost; eithr ni allai neb ohonynt dynnu’r cleddyf o’r maen, ond Arthur yn unig. Eto i gyd yr oedd rhai o’r arglwyddi yn ddig, ac ni fynnent ei dderbyn ef, nes o’r diwedd i’r bobl gyffredin lefain: Arthur a gawn ni yn frenin i ni; ni’i daliwn ef mwyach mewn oedi, canys gwelwn ni oll mai ewyllys Duw yw iddo fod yn frenin arnom, a phwy bynnag a saif yn ei erbyn, lladdwn ef. Felly derbyniwyd Arthur gan y bobl, uchel ac isel, a phob dyn cyfoethog a thlawd a benliniodd ger ei fron ac a erfyniodd am ei drugaredd, am iddynt ei oedi ef cyn hired; ac efe a’u maddeuodd hwynt.

Yna Merlin a fynegodd wrthynt oll pwy oedd Arthur, ac nad oedd yn fab anghyfreithlon, eithr wedi ei genhedlu’n gyfreithlon gan y Brenin Wthr ar Eigyr, dair awr wedi marw ei gŵr hi, y Dug. Felly y codasant Arthur Ifanc i fod yn frenin.




Nodyn yr Awdur


Fel ei rhagflaenydd, Ogof y Grisial, y mae’r nofel hon yn waith y dychymyg, er ei bod wedi ei seilio’n gadarn ar hanes a chwedl fel ei gilydd. Nid, efallai, yn gyfartal ar y ddwy: cyn lleied a wyddys am Brydain yn y bumed ganrif O.C. (dechrau’r “Oesoedd Tywyll”) fel y bydd rhywun bron cystal ei ddibyniaeth ar draddodiad a dyfalu ag ar ffaith. Myfi, o’m rhan fy hun, a hoffwn gredu, pan fo traddodiad mor ddygn — ac mor anfarwol a hunan-barhaus â straeon Chwedl Arthur — fod rhyw ronyn o wirionedd y tu ôl hyd yn oed i’r rhyfeddaf o’r hanesion a gasglwyd o amgylch y prif ffeithiau prinion ynghylch bodolaeth Arthur. Y mae’n beth cyffrous dehongli’r chwedlau hyn, weithiau’n od iawn ac yn aml yn gwbl afresymol, yn stori sydd â rhyw fath o gydlyniad iddi fel profiad dynol a gwirionedd dychmygus. Ceisiais yn Y Bryniau Gwag ysgrifennu stori a saif ar ei thraed ei hun, heb gyfeirio at ei rhagflaenydd, Ogof y Grisial, nac ychwaith at ba bynnag nodiadau eglurhaol a ddilyno yma. Yn wir, ni ychwanegaf y nodiadau hyn ond er budd y darllenwyr hynny y gallai eu diddordeb ymestyn y tu hwnt i’r nofel ei hun, ond nad ydynt yn ddigon cyfarwydd â changhennau Chwedl Arthur i ganlyn y meddwl sydd y tu ôl i rai rhannau o’m stori. Hwyrach y rhydd iddynt ryw bleser olrhain drostynt eu hunain hadau rhai syniadau a tharddiad rhai cyfeiriadau.

Yn The Crystal Cave seiliais fy hanes yn bennaf ar yr “hanes” a adroddir gan Sieffre o Fynwy,[1] yr hwn yw sail y chwedlau diweddarach, a chan mwyaf canoloesol, am “Arthur a’i Lys”; eithr gosodais yr helynt ar gefndir Rhufeinig-Brydeinig y bumed ganrif, sef gwir osodiad y cwbl a wyddom am Ffaith Arthuraidd.[2]

Nid oes gennym ddyddiadau pendant, ond mi a ddilynais rai awdurdodau sy’n tybio’r flwyddyn 470 O.C., neu rywbryd oddeutu hynny, yn ddyddiad geni Arthur. Y mae hanes Bryniau’r Ceudod yn cwmpasu’r blynyddoedd cuddiedig rhwng y dyddiad hwnnw a dyrchafu’r Arthur ieuanc yn arweinydd rhyfel, dux bellorum, neu, fel y’i cafodd y chwedl hi ers mwy na mil o flynyddoedd, yn Frenin Prydain. Yr hyn a hoffwn ei olrhain yma yw’r edafedd a weuais i lunio’r hanes hwn am gyfnod ym mywyd Arthur nas cyffyrdd traddodiad ond yn brin, ac nas cyffyrdd hanes o gwbl.

Ymddengys yn sicr fod Arthur wedi bod. Ni allwn ddywedyd gymaint â hynny hyd yn oed yn sicr am Fyrddin. “Byrddin y dewin,” fel y’i hadwaenom ef, sydd ffigur cyfansawdd wedi ei lunio bron yn gyfan gwbl o gân a chwedl; eithr yma drachefn teimlir, er mwyn i’r fath chwedl ddyfal-barhau drwy’r canrifoedd, fod yn rhaid fod rhyw ŵr o nerth wedi bod, ag iddo ddoniau a ymddangosai’n wyrthiol yn ei oes ei hun. Ei ymddangosiad cyntaf mewn chwedl sydd fel llanc, ac yntau eisoes yn feddiannol ar alluoedd rhyfedd. Ar y stori hon, fel y’i hadroddwyd gan Sieffre o Fynwy, y codais gymeriad dychmygol a ymddangosai i mi yn tyfu allan o’r oes honno o ddryswch a chwilio a elwir gennym yr Oesoedd Tywyll. Y mae Geoffrey Ashe, yn ei lyfr rhagorol From Caesar to Arthur[3], yn disgrifio’r “amlgyfrifoldeb gweledigaeth” hwn:

Pan drechodd Cristnogaeth ac y syrthiodd paganiaeth Geltaidd yn deilchion mytholeg, dygwyd llawer iawn o bethau o’r fath hwn ymlaen. Cedwid y dyfroedd a’r ynysoedd eu hud. Ysbrydion y llyn a hedfanent ymaith ac yma, ac arwyr a deithient mewn cychod rhyfedd. Y bryniau hudol a aethant yn fryniau’r Tylwyth Teg, yn perthyn i bobl fywliw y Tylwyth na cheid prin eu cyffelyb ymhlith cenhedloedd eraill. Lle yr oedd crugiau, hwy yn aml a weddaient i’r swydd hon. Teyrnasoedd anweledig a dorrai ar draws y gweledig, ac yr oedd dulliau cudd o gyfathrach a mynediad. Y Tylwyth Teg a’r arwyr, y cyn-dduwiau a’r hanner-duwiau, a ysgubent wrth ysbrydion y meirw mewn dryswch amryliw fel mewn caleidosgop...Aeth pob peth yn amwys. Felly, ymhell ar ôl buddugoliaeth Cristnogaeth, parhâi bryniau’r Tylwyth Teg; eithr hyd yn oed y rhai nad oeddynt yn grugiau a ellid eu hystyried yn hafanau i eneidiau dadgorfforedig...Yr oedd saint y dywedid eu bod yn gwneuthur gwyrthiau; ond gwyrthiau cyffelyb, nid nepell cyn hynny, a allasid eu priodoli i dduwiau cwbl adnabyddadwy. Yr oedd cestyll gwydr lle y gallai arwr orwedd oes gyfan mewn hudlesmair; yr oedd diroedd dedwydd y Tylwyth i’w cyrraedd dros ddŵr neu drwy gynteddau ogofâu...Teithiau a swynion, ymladdau a charchariadau — thema wrth thema — felly yr ymadroddai’r dychymyg Celtaidd mewn chwedl. Eto i gyd, gellid cymryd unrhyw bennod benodol yn ffaith neu’n ddychymyg neu’n alegori grefyddol neu’r tair ar unwaith.

Myrddin, adroddwr Bryniau Gwag, yr “hudolwr” a’r iachäwr a roddwyd iddo’r Golwg, a allai dramwyo i mewn ac allan o’r amryfal fydoedd wrth ei ewyllys. Ac megis y cysylltir chwedl Myrddin ag ogofâu gwydr, y tyrau anweledig, y bryniau gwag lle y mae ef yn awr yn cysgu dros byth, felly y gwelais innau ef yn gyswllt rhwng y bydoedd; yr offeryn trwy’r hwn, fel y dywed ef, y daw “yr holl frenhinoedd yn un Brenin, a’r holl dduwiau yn un Duw.” Er mwyn hyn y gwadâi ei ewyllys ei hun a’i ddyhead am ddynoliaeth arferol. Y bryniau gwag ydynt y man corfforol o fynedfa rhwng y byd hwn a’r Arallfyd, a Myrddin yw eu cymar dynol, y man cyfarfod i fydoedd cydgloëdig dynion, duwiau, bwystfilod ac ysbrydion cyfnos.

Gellir gweld un cyfarfod rhwng byd y gwir a byd y ffantasi yn ffigur Macsen. Yr oedd Magnus Maximus, y milwr hwnnw a freuddwydiai am ymerodraeth, yn ffaith; efe a orchmynnai yn Segontiwm hyd yr amser y croesai ef i Gâl yn ei ymgais ofer am rym. Y mae “Macsen Wledig” yn chwedl, yn un o straeon Celtaidd y “ceisio”, y rhai a flodeuodd yn ddiweddarach yn Ymgais y Greal Sanctaidd. Yn y nofel hon yr wyf wedi cysylltu ffeithiau rhagflaenydd mawr Arthur a’i freuddwyd ymerodrol ef â helyntion y cleddyf yn Chwedloniaeth Arthur, a rhoi iddynt lun stori ymgais.

Fy nychymyg fy hun yw hanes “Cleddyf Maximus”. Y mae’n dilyn y patrwm archdeipol o “geisio a chanfod”, ac nid yw Ymchwil y Greal, a ymlymodd yn ddiweddarach wrth Chwedl Arthur, ond un enghraifft ohono. Y mae hanesion y Greal Sanctaidd, gan ei hadnabod â’r Cwpan o’r Swper Olaf, yn chwedlau o’r ddeuddegfed ganrif, wedi eu llunio yn eu prif elfennau ar batrwm rhai hen straeon Celtaidd o “ymchwil”; ac yn wir y mae ynddynt elfennau hynaf byth. Dengys y chwedlau hyn am y Greal rai pethau cyffelyb, gan newid yn y manylion, ond yn lled gyson eu ffurf a’u syniad. Yn gyffredin ceir yno ŵr ieuanc anhysbys, y bel inconnu, a fagid yn y gwylltir, heb wybod ei enw na’i ach. Ymadael a wnâi â’i gartref, a marchogaeth allan i geisio pwy oedd efe. Deuai ar draws Tir Diffaith, dan lywodraeth brenin clwyfedig (analluog); ac y mae castell, fel rheol ar ynys, y deuai’r llanc ar ei draws trwy hap. Cyrhaeddai ef mewn cwch a berthynai i bysgotwr brenhinol, sef Brenin Pysgotwr Chwedlau’r Greal. Weithiau uniaethir y Brenin Pysgotwr â brenin analluog y Tir Diffaith.

Perchenogir y castell ar yr ynys gan frenin o’r Byd Arall, ac yno y caffai’r llanc wrthrych ei ymofyn, weithiau cwpan neu waywffon, weithiau gleddyf, wedi torri neu’n gyfan. Ar ddiwedd yr ymofyniad efe a ddeffrôi wrth ochr y dŵr, a’i geffyl wedi ei rwymo’n agos ato, a’r ynys unwaith eto’n anweledig. Ar ôl ei ddychweliad o’r Byd Arall, adferid ffrwythlondeb a heddwch i’r Tir Diffaith. Mewn rhai chwedlau ymddengys carw gwyn a choler aur amdano, yr hwn a arweiniai’r llanc i’w gyrchfan.


[1] Hanes Brenhinoedd Prydain, a gyfieithwyd gan Sebastian Evans ac a ddiwygiwyd gan Charles W. Dunn (Llyfrgell Everyman, 1912)

[2] Gweler Britain Rufeinig a’r Aneddiadau Seisnig, R. G. Collingwood a J. N. L. Myres (Rhydychen, 1937); Prydain Geltaidd, Nora K. Chadwick, Cyf. 34 yn y gyfres Ancient Peoples and Places, gol. Glyn Daniel (Thames and Hudson, 1963).

[3] Cyhoeddwyd gan Collins, 1960. Gweler hefyd The Quest for Arthur's Britain, golygwyd gan Geoffrey Ashe (Pall Mall Press, 1968)

Am ragor o gyfeiriadaeth, gweler Llenyddiaeth Arthur yn yr Oesoedd Canol; Hanes Cydweithredol, wedi ei olygu gan R.

S. Loomis (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1959); a The Evolution of the Grail Legend gan D. D. R. Owen (Cyhoeddiadau Prifysgol Sant Andreas, 1968).




Rhai Nodiadau Byrion Eraill


Segontium, yn y Vita Merlini y dywed Sieffre o Fynwy wrthym am gwpanau a wnaethpwyd gan Weland y Gof yng Nghaer Seint (Segontium), y rhai a roddwyd i Fyrddin. Y mae hefyd hanes arall am gleddyf a luniasid gan Weland, ac a roddwyd i Fyrddin gan frenin Cymreig. Ceir hefyd gyfeiriad byr yn y Cronicl Eingl-Sacsonaidd dan y flwyddyn 418 O.C.: “Yn y flwyddyn hon casglodd y Rhufeiniaid yr holl drysorau oedd ym Mhrydain, a chuddiasant rai yn y ddaear fel na allai neb wedyn eu canfod; ac eraill a ddygasant gyda hwy i Gâl.”

Galafa. Y mae prif gorff y chwedlau yn gosod y Brenin Arthur yng ngwledydd Celtaidd y gorllewin, Cernyw, Cymru, Llydaw. Yn hyn mi a ddilynais y chwedlau. Eithr y mae tystiolaeth sy’n cynnal traddodiad cryf arall ynghylch Arthur yng ngogledd Lloegr ac yn yr Alban. Felly tua’r gogledd y symuda’r hanes hwn.

Mi a osodais yr “Syr Ector o’r Coed Gwyllt” traddodiadol (yr hwn a fagodd yr Arthur ieuanc) yn Galafa, sef Ambleside fodern yn Ardal y Llynnoedd. Yn fynych y rhyfeddais a ellid adnabod “ffynnon Galabes [Fontes galabes], lle’r oedd efe (Myrddin) yn arfer tramwyo,” â’r Galafa neu’r Galaba Rhufeinig. (Yn The Crystal Cave rhoddais ddehongliad arall iddo. Gwna’r rhamantwyr canoloesol “Galapas” yn gawr — fersiwn ar hen warcheidwad y ffynnon neu’r ddyfrffordd.)

Y mae maethu Arthur gan Ector, a lletya Bedwyr yn Galafa, yn bethau dichonadwy; canys cawn yn Procopius mai, fel yn yr amseroedd diweddarach, y byddai bechgyn o deulu da yn cael eu hanfon oddi cartref i’w haddysgu. Ac am y “capel yn y glaswellt,” unwaith imi ddyfeisio cysegr yn y Coed Gwyllt, ni allwn wrthsefyll ei alw’n Gapel Gwyrdd, ar ôl y gerdd Arthuraidd ganoloesol Syr Gawain a’r Marchog Gwyrdd, a’i gosodiad rywle yn Ardal y Llynnoedd.

Mur Ambrosius. Dyma'r Wansdyke, neu Ffos Woden, fel y'i gelwid gan y Sacsoniaid, y rhai a'i hystyrient yn waith y duwiau. Yr oedd yn ymestyn o Newbury hyd y Hafren, ac y mae rhannau ohoni eto i'w holrhain. Tebyg yw iddi gael ei hadeiladu ryw bryd rhwng 450 a 475 O.C., ac felly myfi a'i priodolais i Ambrosius.

Caer Bannog. Y mae’r enw hwn, hen Gelteg am “gastell y copaon”, yn fy nehongliad fy hun ar y gwahanol enwau — Carbonek, Corbenic, Caer Benoic, ac yn y blaen — a roddid i’r castell lle y caffai’r llanc hyd i’r Greal.

Y mae chwedl Geltaidd yn adrodd fel y cludai Arthur ymaith pair — llestr hud, neu’r greal — a chleddyf rhyfeddol oddi wrth Nuada neu Lludd, Brenin Annwfn.

Cei a Bedwyr. Hwynt-hwy yw cymdeithion Arthur yn y chwedlau. Mab Ector oedd Cei, ac efe a aeth yn ddistain Arthur. Enw Bedwyr a ganoloeswyd yn ddiweddarach yn Bedivere, ond yn ei berthynas ag Arthur ymddengys ef yn wreiddyn gwreiddiol Lawnslot. O hynny y deillia’r cyfeiriad at y guenfawyvar (cysgod gwyn: Gwenhwyfar) a syrthiai rhwng y bechgyn ar dudalen 342.

Cador o Gernyw. Pan fu Arthur farw heb hiliogaeth, dywedir wrthym iddo adael ei deyrnas i fab Cador.

Morgawse. Ynghylch godineb Arthur, heb yn wybod iddo, â'i chwaer, y mae cyfoeth o gymysgfa chwedlonol. Y stori fwyaf arferol yw iddo orwedd gyda'i hanner chwaer Morgawse, gwraig (neu ordderch) Lot, a chenedlu Mordred, yr hwn a fu yn y diwedd yn achos ei gwymp. Ei chwaer ei hun Morgan, neu Morgian, a ddaeth yn “Morgan le Fay,” y swynwraig. Dywedir i Forgawse eni pedwar mab i Lot, y rhai a oedd wedyn i droi'n ddilynwyr ffyddlon iawn i Arthur. Yr oedd hyn yn ymddangos yn annhebygol pe bai Arthur wedi gorwedd gyda hi pan oedd hi'n wraig i Lot, ac felly cymerais innau fy ffordd fy hun drwy ddryswch y chwedlau, gan awgrymu na fydd Morgawse, ar ôl gadael y llys, yn gwastraffu dim amser cyn cymryd lle ei chwaer fel brenhines Lot. Credaf fod yn y bumed ganrif leiandy ger Caer Eidyn (Caeredin) yn Lothian, i'r hwn y gallasai Morgian ymddeol. Gallai hwn fod y “tŷ gwrachod” neu “ferched doeth” yn y chwedl, ac y mae'n demtasiwn tybio mai oddi yno y daeth Morgian a'i lleianod i gludo Arthur ymaith a'i feithrin ar ôl ei frwydr olaf yn erbyn Mordred yng Nghamlann.

Coel, brenin Rheged, yw’r gwreiddyn i’r Hen Frenin Cole o rigymau’r feithrinfa. Dywedir wrthym fod Hueil, un o bedwar ar bymtheg o feibion Caw o Ystrad Clud, yn gas iawn gan Arthur. Ymddengys i un arall o’r meibion, sef Gildas y mynach, ddychwelyd yr atgasedd hwnnw. Efe a fu, yn y flwyddyn 540 O.C., yn ysgrifennu Coll a Gorchfygiad Prydain, heb unwaith enwi Arthur wrth ei enw, er ei fod yn cyfeirio at Frwydr Mynydd Baddon, yr olaf o ddeuddeg brwydr fawr Arthur, lle y torrodd efe nerth y Sacsoniaid. O naws llyfr Gildas y gellir casglu, os oedd Arthur yn Gristion o gwbl, nad âi ei Gristnogaeth ef ddim pellach na gwasanaeth gwefusau. Beth bynnag am hynny, nid oedd efe yn gyfaill i’r mynachod.

Caliburn yw’r enw hawsaf ei ynganu o blith enwau cleddyf Arthur, yr hwn a ramantwyd yn ddiweddarach yn Excalibur. Gwyn oedd lliw Arthur; ac y mae i’w gi gwyn ef, Cabal, ei le mewn chwedl. Y mae Canrith yn golygu “ysbryd gwyn.”

Gwelir o’r nodiadau hyn, sydd o angenrheidrwydd braidd yn fras, y gellir — i ddyfynnu Sieffre Asg eilwaith — gymryd unrhyw bennod neilltuol o’m hanes “yn ffaith neu’n ddychymyg neu’n alegori grefyddol neu’r tri ar unwaith.” Yn hyn, os nad yn unman arall, y mae’n hollol ffyddlon i’w oes.

— M.S.


Tachwedd 1970 — Tachwedd 1972




Nodyn Ynglŷn â’r Awdur


Ganwyd Mary Stewart, un o’r nofelwyr mwyaf poblogaidd sy’n ysgrifennu heddiw, yn Sunderland, Swydd Durham, Lloegr. Offeiriad yn Eglwys Loegr oedd ei thad, a’i mam yn ddisgynnydd i arloeswyr cyntaf Seland Newydd.

Wedi cyfnod yn yr ysgol breswyl, derbyniodd radd B.A. ag anrhydedd dosbarth cyntaf yn Iaith a Llenyddiaeth Saesneg o Brifysgol Durham, ac aeth ymlaen i ennill ei M.A. Yn ddiweddarach dychwelodd i’w Phrifysgol ei hun yn Ddarlithydd mewn Saesneg. Priododd ddaearegwr, F. H. Stewart, sydd yn awr yn Athro Brenhinol Daeareg ym Mhrifysgol Caeredin ac yn Gymrawd o’r Gymdeithas Frenhinol. Ef yw Cadeirydd y Cyngor Ymchwil i’r Amgylchedd Naturiol ac yn aelod o Fwrdd Ymgynghorol y Cynghorau Ymchwil.

Dechreuodd gyrfa Mrs Stewart fel nofelydd yn y flwyddyn 1954, pan gyhoeddwyd Madam, Will You Talk? Ers hynny y mae hi wedi cyhoeddi tair ar ddeg o nofelau llwyddiannus, yn eu plith The Crystal Cave a The Hollow Hills, ei dwy lyfr hudol ynghylch y dewin chwedlonol Myrddin a’r Arthur ieuanc.

Cyhoeddwyd ei llyfr cyntaf i ddarllenwyr ifainc, The Little Broomstick, yn 1971, ac yn fuan iawn cyrhaeddodd yr un llwyddiant â’i nofelau eraill. Yn 1968, etholwyd hi yn Gymrawd o’r Royal Society of Arts. Yn 1971, dyfarnodd Cangen yr Alban o Gymdeithas PEN Ryngwladol wobr Frederick Niven iddi am The Crystal Cave.